تمامی مطالب مرتبط با موضوع ����������



خدمات مرجع رودررو
کتبخانه - بخش مرجع

. همگام با افزایش استفاده از اینترنت در جامعه ، كتابخانه ها با كاهش استفاده از خدمات میز مرجع مواجه می شوند.

۲. بسیاری از استفاده كنندگان می گویند كه هر چه می خواهند در اینترنت می یابند، و در نتیجه نیازی به كتابدار ندارند.

۳. كتابداران مرجع قادر نیستند خود را با منابع جدیدی كه هر روزه در اینترنت ظاهر می شوند هماهنگ كنند.

۴. خدمات تجاری به نحوی پیگیر در جذب جویندگان اطلاعات در محل مورد نیاز آن ها كوشش می كند و خدمات اطلاع رسانی رضایتبخشی را به آنان ارائه می دهد.با وجود وحدت نظر بر این موضوع كه كار میز مرجع تغییر یافته ، در خصوص چگونگی این تعدیل نقش ، هنوز میان كتابداران توافقی وجود ندارد. برخی با عقیده فناورانی كه معتقدند موتورهای جستجو جایگزین پیشرفته و مناسبی برای كتابداران مرجع هستند موافق اند، از این رو به میز مرجع ، كه كتابداران در آنجا، منفعلانه در انتظار سؤال مراجعه كنندگان می نشینند، نیازی نیست . آن ها می گویند فناوری های جدید در جهان رقومی همان كاری را می كنند كه كتابدار مرجع در جهان فیزیكی انجام می داده است .چنانچه این استدلال درست باشد، خدمات مرجع در زمان نیاز، محلی از اعراب نخواهد داشت .

عامل انسانی

بعضی دیگر، از جمله اینجانب ، بر این اعتقادند كه نیاز به خدمات انسانی در مرجع امروزه بیش تر از هر زمان دیگر است ، زیرا رایانه هر اندازه هم «هوشمند» باشد، هیچگاه كامل نخواهد بود. بنابراین كتابدار مرجع همیشه به عنوان یك صافی مهم در امر كیفیت اطلاعات عمل خواهد كرد.كدامین اندیشه درست است ؟ دیدگاهی كه «خدمات انسانی » را مهم می داند با گزارش های خبری هر روزه ای تأیید می شود كه به موجب آن ، شركت ها با توجه به نیاز روزافزون مراجعین به اطلاعات ، مبالغ كلانی را در راه اطلاع رسانی به مشتریان خود، صرف رایانه و نیروهای انسانی می كنند. مثلاً، «واحد ارتباطات پوسته » شركت «سیسكو» (۱) اخیراً در مرورگر خود دكمه ای را به نام «مرجع تلفنی » پیش بینی كرده ؛ پس از تكمیل یك فرم مخصوص و فشار دكمه ، «تلفن شما به صدا در می آید و نماینده پشتیبانی شركت به كمك شما می آید.»یك خدمت مرجع اطلاع رسانی تجاری دیگر (۲) كه با پرداخت هزینه از طرف مشتریان شركتی ، به یافتن اطلاعات مورد نیاز می پردازد، یك خدمات «زنده » دارد، كه در هنگام نیاز مشتری به گفتگو با یك نفر، با فشار یك دكمه در دسترس قرار می گیرد.اگر بهره گیری از اینترنت تا این حد ساده است ، چرا مؤسسه «اِباوت . كام » (۳) در تبلیغات و در پایگاه خود استفاده از «راهنماها» ـ افراد مسئول بخش های موضوعی ـ را تبلیغ می كند؟ در حالی كه قوانین موجود در تبلیغات شركت مزبور حاكی از آن است كه ۸ این راهنماها نقش كتابدار را ایفا می كنند كیفیت آن ها بسیار پایین است . مثلاً راهنمای «بهداشت زنان » در زمینه بیماری های مختلفی تجربه دارد، ولی هیچ آموزش دانشگاهی یا حرفه ای ندیده است .هر گاه اقدامی صورت ندهیم ، نه تنها شاهد از میان رفتن ارائه خدمات مرجع به وسیله كتابداران خواهیم بود، بلكه شاهد ظهور خدمات تجاری نظیر «مایكرو سافت » برای پر كردن این خلاء خواهیم برد كه به خصوصی سازی هر چه بیش تر امور كتابداری می پردازند.

جلوگیری از راه حل

برای مقابله با كاهش مداوم آمار میز مرجع ، بعضی كتابخانه ها به جای تغییر چگونگی ارائه خدمات ، به ابداع شیوه های جدید توجیه خدمات مرجع متوسل می شوند. از آنجا كه میزهای مرجع هنوز شلوغ هستند، استدلال های حاكی از عدم نیاز به خود را مردود می دانند. در مقابل ، بر این نكته تأكید دارند كه امروزه پاسخگویی به سؤالات به وقت بیش تری احتیاج دارد، و پرسش های مرجع را مجدداً طوری بیان می كنند كه بتوان به شیوه ای متفاوت به آن ها پاسخ داد. آنان می گویند پرسش ها پیچیده ترند. زیرا معمولاً جوینده اطلاعات ، قبلاً شیوه های معمول را آزموده ] و موفق نشده [ است .آیا امروزه پرسش ها پیچیده تر از گذشته اند؟ احتمالاً، نه . احتمال بیش تر آن است كه كتابدار مُعین به جای جستجوی یك مقاله نه چندان سهل الوصول ولی موثر، جستجو در اینترنت را انتخاب می كند؛ یا این كه كتابدار، آموزش كافی برای جستجوی موثر در اینترنت ندیده است . محتمل تر از همه این كه كتابدار نمی تواند تشخیص دهد چه زمانی به جستجوی خود پایان دهد. بر خلاف كتابخانه كه محدود است ، در اینترنت مجموعه منابع نامحدود است و هر روز نیز هزاران منبع جدید و ارزیابی نشده به آن اضافه می گردند.تعداد روزافزونی از كتابداران مرجع تمایل كم تری به كار در پشت میز مرجع ـ یعنی خط مقدم ـ نشان می دهند و بیش تر به كارهایی اشتیاق دارند كه امكان رشد و زمان لازم برای افزایش مهارت را در اختیار آن ها می گذارند. این امور از جمله عبارت اند از: تدوین پرسش های مكرر (۴) ؛ داشتن صفحات وب كه حاوی ارتباط های مفیدی هستند؛ و ملاقات با مراجعین با تعیین وقت قبلی برای كمك به آن ها در حل مشكلات پژوهشی . اگر چه وقتی این كار ارزشمند ولی دور از میز ] مرجع [ را انجام می دهیم شاید به جای خود كارمندان كمكی گذاشته باشیم ، ولی غالباً متوجه نیستیم كه این كار چه تأثیری بر خدمات ] مرجع [ دارد.

چرا دچار مشكل شده ایم

«ران هكارت » (۵) در تحقیق خود، خدمات انسانی را با كمك مرجع رایانه ای مقایسه می كند. او كه كتابدار «كتابخانه موسسه مطالعات دولتی » دانشگاه كالیفرنیا در بركلی می باشد، معتقد است كه كاربران بدان دلیل تقاضای كمك نمی نمایند كه تصور می كنند باید در استفاده از سامانه های رایانه ای ، خودكفا باشند.

وی می گوید برنامه نویسان و طراحان كتابخانه های رقومی و دیگر منابع اطلاعاتی پیوسته ، اعتقاد دارند كه كار با نظام های طراحی شده آن ها، برای كاربران آسان تر است . به عقیده «هكارت » هنگامی كه كاربران دچار مشكل می شوند و به كمك انسانی نیاز دارند، منبع رقومی با شكست روبرو می شود. اما به نظر كاربران ، این مشكلات نتیجه ناتوانایی آن ها است ، نه ناتوانی سیستم ؛ بنابراین مراجعه به خدمات مرجع انسانی مایه شرمندگی فراوان خواهد بود. هدف از خودكفایی كاربر در منطق كتابخانه فیزیكی (۶) نیز اهمیت اساسی دارد، و هر پرسشی كه از میز مرجع پرسیده شود نشان می دهد كه ما در كارآمد كردن كتابخانه ناموفق بوده ایم . هدف ما نیز، چو نان هدف برنامه ریزان كتابخانه های رقومی ، این بوده است كه رابط كاربر را مداوماً بهینه كنیم تا كاربران دچار مشكل نشوند.مثلاً علایم را طوری بهبود می دهیم كه سؤالات راهنما (۷) كم تر پیش آیند، یا از اساتید می خواهیم تكالیف روشن تری به دانشجویان بدهند تا بسامد درخواست دانشجویانی كه ] متوجه تكلیف خود نشده اند و [ برای تفسیر آن به كتابداران مراجعه می كنند كاهش یابد. اما به این نكته نیز واقف هستیم كه هیچ سیستمی برای همه كامل نیست ، بنابراین باید یك نظام پشتیبان ـ یعنی یك كتابدار مرجع ـ در نظر گرفت تا در زمان ناكارآیی سیستم اصلی به كمك آید. در واقع باید تقاضای كمك كاربران استقبال كنیم .این احتمال نیز وجود دارد كه ، حتی با وجود دسترسی به میز مرجع ، كاربران به آن مراجعه نكنند، زیرا با ترك صندلی ممكن است شخص دیگری جای آن ها را بگیرد. گروهی دیگر نیز شاید تصور كنند كه تكرار علائم ظاهر شده بر روی صفحه ، رایانه كتابدار، كار بسیار پیچیده ای است .

كاركنان نامرئی

دلایل این كه چرا پرسش های كاربران كاهش یافته همگی مبتنی بر حدس و گمان است . ولی مدیران و تأمین كنندگان بودجه كتابخانه ها با حدس كاری ندارند. به باور آنان ـ كه كسی نیز با آن مخالف نیست ـ علت آن است كه امروزه موتورهای كاوش كار ] انسان [ را انجام می دهند ـ و بهتر از او نیز انجام می دهند. بنابراین ، همراه با سازماندهی مجدد كار كتابخانه توسط آنان ، كار میز مرجع كم می شود، از اهمیت آن كاسته می شود، یا حذف می شود. حتی در كتابخانه های تخصصی ، كه به داشتن خدمات مرجع ویژه شهرت دارند، خدمات ارائه شده ، آنقدر پرهزینه اند كه همه كتابخانه های شركتی بسته شده اند ـ نمونه بارز آن ، كتابخانه شركت رایانه ای «اَپِل » است .«بُنی ناردی » (۸) كه یك انسان شناس است كتابداران را از نخستین موارد حذف می داند، زیرا خدمات آن ها ـ برای مراجعین ، مدیران ، و حتی خودشان ـ نامرئی است . در تحقیقاتی كه كار افراد واسطه ای مانند كتابداران را بررسی می كنند كارهای غیرتكراری ، نامعمول ، و فكری آن ها را نشان نمی دهند، و در نتیجه مدیران اجرایی از بودجه كتابخانه ها می كاهند.خانم «ناردی » در سخنرانی افتتاحیه خود در تاریخ سی ژوئن ۱۹۹۸ در «مؤسسه كتابخانه كنگره » با عنوان «خدمات مرجع در عصر رقومی » (۹) یادآور شد كه بیش تر آنچه انجام می دهیم ، «اطلاع درمانی » (۱۰) است و در طی آن به جوینده اطلاعات كمك می كنیم دریابد كه واقعاً چه می خواهد بداند.وی « اطلاع درمانی » را نمونه ای از هوش انسانی می داند كه چنانچه در مسائل كاوش به كار گرفته شود، هر چند سنجیده نمی شود، ولی قابل جایگزینی با رایانه نیست .

كتابدار یا موتور كاوش

اگر بتوانیم كار كتابدار را قابل رویت سازیم ، در آن صورت جایگاه واقعی خود را به عنوان عامل انسانی در كنار موتورهای كاوش خواهیم یافت . اگر مراجعین به دفعات فراوان به جای موتورهای كاوش به كتابدار مراجعه كنند، این امر نه تنها وجود «مرجع در هنگام نیاز» را ضروری می سازد، بلكه آن را به خدماتی فعال ، لازم و ماندگار بدل خواهد كرد.باید آزمون منصفانه ای انجام شود كه روشن كند كتابدار مرجع انسانی ترجیح دارد یا رایانه ، و اگر، آن گونه كه من حدس می زنم ، هر یك در شرایط خاصی ترجیح دارند، باید ببینیم كدام یك در چه شرایطی اولویت دارد. این آزمون مبتنی بر پنچ پیش فرض خواهد بود:

۱. همیشه اشخاصی به عنوان جویندگان اطلاعات هستند كه وقتی یافتن اطلاعات برای آن ها دشوار یا مبهم باشد، پرسشی خواهند كرد.

۲. افرادی كه به بن بست بر می خورند، برخی اوقات نمی دانند چه پرسش هایی را طرح كنند و بنابراین نیازمند متخصص «اطلاع درمانی » هستند.

۳. افراد راحتی كار را بر كیفیت آن ترجیح می دهند.

۴. جویندگان اطلاعات خواهان سرعت در پاسخ هستند تا بتوانند كار خود را ادامه دهند.

۵. رایانه ها همیشه ویژگی های الگوی مطلوب خدماتی مورد نیاز جویندگان اطلاعات ـ راهنمایی كارشناسانه ، خدمات سفارشی ، كارآیی خدمات ـ را ندارند.در بررسی این مطلب كه آیا نیروی انسانی مرجع می تواند در مواردی بهتر از رایانه خدمات دهی نماید، باید ببینیم كه آیا در كار با رایانه نیز به همان اندازه احساس راحتی می كنیم كه در كار با موتورهای كاوش یا خیر. اگر درصد بالایی مراجعان را كاربران راه دور تشكیل می دهند، لازم است به این دسته از كاربران توجه بیش تری بكنیم . در واقع به جای این كه مراجعین را دور از خود بدانیم ، باید خودمان را دور از آن ها بدانیم . از این رو باید نحوه ارتباط با یكدیگر را ـ این بار به طریق دلخواه مراجعه كنندگان ـ تغییر دهیم .

1. همگام با افزایش استفاده از اینترنت در جامعه ، كتابخانه ها با كاهش استفاده از خدمات میز مرجع مواجه می شوند.

۲. بسیاری از استفاده كنندگان می گویند كه هر چه می خواهند در اینترنت می یابند، و در نتیجه نیازی به كتابدار ندارند.

۳. كتابداران مرجع قادر نیستند خود را با منابع جدیدی كه هر روزه در اینترنت ظاهر می شوند هماهنگ كنند.

۴. خدمات تجاری به نحوی پیگیر در جذب جویندگان اطلاعات در محل مورد نیاز آن ها كوشش می كند و خدمات اطلاع رسانی رضایتبخشی را به آنان ارائه می دهد.با وجود وحدت نظر بر این موضوع كه كار میز مرجع تغییر یافته ، در خصوص چگونگی این تعدیل نقش ، هنوز میان كتابداران توافقی وجود ندارد. برخی با عقیده فناورانی كه معتقدند موتورهای جستجو جایگزین پیشرفته و مناسبی برای كتابداران مرجع هستند موافق اند، از این رو به میز مرجع ، كه كتابداران در آنجا، منفعلانه در انتظار سؤال مراجعه كنندگان می نشینند، نیازی نیست . آن ها می گویند فناوری های جدید در جهان رقومی همان كاری را می كنند كه كتابدار مرجع در جهان فیزیكی انجام می داده است .چنانچه این استدلال درست باشد، خدمات مرجع در زمان نیاز، محلی از اعراب نخواهد داشت .

هر چه نزدیك تر، راحت تر

كتابخانه ها با در دسترس قرار دادن منابع بسیار خوبی كه دارند از طریق پایگاه های وب ، واقعاً به كاربران راه دور خود نزدیك تر می شوند. اگر این منابع ، رضایت كاوشگر را فراهم كنند، چنین خدماتی آرمانی هستند. اما كاربری كه كاوشش نتیجه ای در بر ندارد، چه كند؟براساس مقاله «آنت هینز» (۱۱) و «آلیسون گرودزینسكی » (۱۲) (با عنوان «فرم های وب : بهسازی ، گسترش ، و ترویج خدمات مرجع از راه دور» (۱۳) ) خدماتی نظیر «از كتابدار مرجع بپرسید» (۱۴) كه از طریق پست الكترونیكی یا فرم های وب » ارائه می شوند، چونان قارچ در حال تكثیرند. این خدمات نه تنها به راحتی (در ۲۴ ساعت ) قابل دسترسی هستند، بلكه برای برخی از جویندگان اطلاعات ، به شیوه مرجح سؤال كردن بدل شده اند. بعضی از افراد تمایلی ندارند كه چهره یا سن آن ها شناسایی شود؛ برخی دیگر ترجیح می دهند پرسش های خود را به جای چهره به چهره به صورت مكتوب طرح نمایند.بعضی از خدمات رایانه ای با انبوه درخواست های پست الكترونیكی روبرو هستند. مثلاً خدمات «پرسش و پاسخ » (۱۵) شبكه «اریك » یك خدمت مرجع از طریق پست الكترونیكی است كه برای دانش آموزان در نظر گرفته شده و دو روزه به سؤالات پاسخ می دهد. این شبكه گزارش داده (۱۶) كه هر هفته بیش از یك هزار درخواست كمك مرجع دریافت می دارد. اما بسیاری از شبكه های دیگر تا این حد درگیر نیستند. بعضی از كتابخانه ها با درخواست تأییدیه در مورد شرایط لازم ، تعداد مراجعین را كنترل می كنند. ولی بعضی از كتابخانه های دیگر گزارش كرده اند كه تعداد درخواست هایی كه دریافت می كنند آنقدر كم است كه قادرند خدماتی فراتر از حوزه خود در اختیار قرار دهند.«كتابخانه عمومی اینترنت » كه بیش تر عملیات آن ، داوطلبانه انجام می شود، ضرورتاً میزان ارجاع به خدمات مرجع خود را كه از طریق پست الكترونیكی ارائه می شود در كنترل گرفته و در واقع ، فقط آنچه را كه عملاً می تواند، انجام می دهد. سؤالاتی كه كسی راغب به بررسی آن ها نیست ، یا كارمند كافی برای پی جویی آن ها وجود ندارد، رد می شوند یا برای مدت طولانی در انتظار می مانند.شاید اندك بودن كاربرد، ناشی از تبلیغات ناچیز یا كندی زمان پاسخگویی باشد. هر چند كه خدمات مرجع الكترونیكی ، پاسخ به سؤال را در بیست و چهار ساعت یا تا روز غیرتعطیل بعدی متعهد می شوند، اما معمولاً پاسخی كه بعد از این مدت می دهند، صرفاً درخواست تبیین و توضیح بیش تر موضوع است . گرفتن خود پاسخ ممكن است چندین روز به طول انجامد، بنابراین كم كاری این خدمات ملاك عدم نیاز به آن ها نیست .

خدمات رودررو

خدمات مرجع كتابخانه فقط در صورتی كارآیی خواهد داشت كه مثل ماشین های كاوش براحتی از راه دور در دسترس مراجعین قرار گیرد؛ فقط در این صورت است ـ یعنی در صورتی كه همیشه رو در روی مراجعه كننده باشند ـ كه نادیده انگاشتن آن ناممكن خواهد بود، و در آن صورت است كه می توان گفت مراجعه كننده ، آگاهانه از این خدمات صرفنظر كرده است .در كتابخانه های فیزیكی ، مهم ترین تغییراتی كه در سازماندهی خدمات مرجع انجام می گیرد در كتابخانه های علمی ـ پژوهشی و توسط افرادی صورت می گیرد كه دفاتر خود را از كتابخانه به حوزه كاری مربوط به خود منتقل كرده اند. در این مدل سازمانی ، كتابدار در انتظار سوال مراجعه كننده نمی ماند، بلكه پس از اطلاع از موضوع تحقیق مراجعین ، آنچه را كه فكر می كند مورد نیاز آنان است برایشان فراهم می آورد. تعداد این كتابداران در دسترس ، یعنی كتابدارانی كه نمی توان وجود آن ها را نادیده گرفت ، روز به روز در حال افزایش است .حاصل و پاداش این كار، صرفاً روانی نیست . نمونه ای از اذعان به این كه به رسمیت شناختن كتابدار مرجع به اندازه مجموعه كتب كتابخانه اهمیت دارد، كمك شخص نیكوكاری است كه اخیراً پاداشی به مبلغ ۳۵۰ هزار دلار به «سوزان كالپستری » (۱۷) كه سمت كتابدار مرجع «رودررو» را در دانشگاه ایالتی كالیفرنیا در بركلی ، در بخش انسان شناسی بر عهده دارد، اهدا نمود. درآمد سالانه این مبلغ اهدایی برای تأمین هزینه های ضروری به منظور روزآمد نگاه داشتن «كالپستری » اختصاص یافته است .در محیط الكترونیكی ، باید یك خدمت مرجع برای مراجعه افراد در چارچوب زیر ساختار اینترنتی ـ ترجیحاً بر روی مرورگر، یا در برخی از پایگاه ها به شكل یك محل دایمی مراجعه ـ ایجاد شود و به صورت بیست و چهار ساعته و همه روزه دایر گردد.بسیاری از كتابخانه ها، پروژه ها و آزمون هایی در زمینه خدمات مرجع تعاملی از راه دور در دست اجرا دارند. (نگاه كنید به «روی تنانت » در ستون «كتابخانه های رقومی ») (۱۸) . كتابخانه كنگره اقداماتی در راه ایجاد یك خدمت مرجع از راه دور «همیشه ـ همه جا» (۱۹) انجام داده كه با استفاده از انواع فناوری ها (پست الكترونیكی ، تلفن ، كنفرانس همزمان ) مكمل خدمات منطقه ای كتابخانه ها خواهد بود. یك گروه مرجع رقومی ، شامل كاركنانی از كتابخانه كنگره و طرف های علاقه مند از دیگر كتابخانه ها و نیز اعضای گروه های تجاری در حال تحقیق درباره امكان ارائه چنین خدماتی به كمك نیروی انسانی شاغل در شبكه ای از كتابخانه های مشاركت كننده هستند.

یك نمونه خدمات

وضعیت زیر را مجسم كنید: كاوشگری در پای یك رایانه در داخل یا خارج كتابخانه در جستجوی اطلاعات موجود در وب است ولی نمی یابد، یا نمی داند از كجا شروع كند، یا به هر نحو دیگری دچار مشكل شده است . بر روی مرورگر دكمه ای چشمك می زند كه با عنوان «در صورت نیاز فوری به كتابدار این دكمه را فشار دهید» مشخص گردیده . با زدن دكمه ، بر روی صفحه نمایش ، علامت «خدمات مرجع ملی » و توضیحات مربوط به آن خدمت نشان داده می شود، راهنمایی هایی در مورد آن ارائه می گردد، گزینه های موجود برای دسترسی به این خدمات (۸۰۰ شماره ، نشانی پست الكترونیكی ، مشاوره حضوری ) ذكر می شود.هنگامی كه كاربر دكمه «مشاوره حضوری » را فشار می دهد، از وی خواسته می شود تا سؤال خود را به زبان طبیعی و به صورت خاصی كه برای موتور كاوش قابل خواندن باشد مطرح نماید. موتور كاوش ، پاره ای از نتایجی را كه از میان مجموعه ای از پایگاه های وب منتخب كتابداران به دست آمده ، عرضه می كند. اگر كاوشگر به این میزان اطلاعات قانع شود، كار جستجو در اینجا خاتمه می یابد. اما اگر به اطلاعات بیش تری احتیاج داشته باشد دكمه «گفتگو با كتابدار» را فشار می دهد؛ چهره یك كتابدار به صورت زنده (از طریق یك نرم افزار تعامل ) (۲۰) را یك كادر متنی (از طریق یك فناوری خاص ) (۲۱) بر روی صفحه ظاهر می شود كه امكان گفتگوی زنده را فراهم می آورد.كتابدار، كه صورت عملیات ناموفق مراجعه كننده به خود را در پیش رو دارد، به صورتی فعال با پرسش او برخورد می كند و یا پرسش را مستقیماً جواب می دهد یا پس از انجام برخی كارهای مقدماتی از طریق پست الكترونیكی ، نمابر، و مانند آن ها پاسخ لازم را ارائه می كند. این كتابدار نه تنها منابع رقومی ، بلكه منابع كتابخانه ـ حتی موجودی كتابخانه خود پرسش كننده محلی را نیز در پی یافتن پاسخ جستجو می كند (كه لزوماً به صورت تمام متن نیست ) و این كار را از طریق كاوش در فهرست ماشینی كتابخانه به انجام می رساند.

تأمین بودجه خدمات جهانی

كتابدار آماده به خدمت می تواند در هر جای جهان باشد و طبق برنامه زمانی كه هر ماهه از سوی «شبكه جهانی مرجع » برای كتابخانه تنظیم می شود، و با هماهنگی كتابخانه ملی هر كشور به كار بپردازد. این شبكه الزاماً ساختاری ردیف بندی شده خواهد داشت كه از كتابخانه های جهان ، كه نقطه شروع دسترسی به آن خواهد بود و كتابخانه های تخصصی ، كه پرسش های ارجاع شده از سطح قبلی را پاسخگو خواهند بود، تشكیل می شود.بودجه این كار چگونه تأمین می شود؟ شبكه می تواند فهرستی از خدمات خود را ارائه می كند كه شامل همه خدمات مرجع ، خدمات بعد از ساعات معمول اداری ، محدودیت خدمات ، و مانند آن ها می باشد.كتابخانه ها برای این خدمات یك حق اشتراك می پردازند كه از طریق آن ، هزینه كتابداران آماده به كار در بعد از ساعات اداری تأمین می شود. مهم تر این كه ، افرادی كه كتابخانه های آن ها حق اشتراك نمی پردازند، می توانند بهای هر یك از خدمات دریافتی را بپردازند. حتی از كسی كه كتابخانه اش حق اشتراك می پردازد نیز می توان مبلغی ما به التفاوت دریافت كرد تا از طرح پرسش های سطحی و غریب پیشگیری شود. خلاصه این كه كاربران محلی می توانند باز هم در طی ساعات اداری از خدمات كتابخانه های محلی برخوردار شوند، ولی این خدمات موجب خواهد شد كتابداران وقت خود را به گونه ای متفاوت صرف كار نمایند.با فناوری كنونی هنوز نمی توان خدمات تعاملی از راه دور را عملی ساخت ، ولی به زودی چنین خواهد شد. از هم اكنون باید

فعالانه این پروژه ها را پیگیری كنیم تا در آینده كه فناوری لازم فراهم می شود، آماده باشیم . خدمات آزمایشی در كتابخانه های كوچك ، محلی ، و منطقه ای ، بنیاد خدمات ملی و ـ بتدریج ـ بین المللی خواهند شد.اینك نخستین بار است كه موقعیتی پیش آمده تا جلوتر از واقعه قرار گیریم و به جای این كه صرفاً در پی تطبیق خود با زمانه باشیم ، آینده خود را بسازیم . چنانچه با تلاش و پیگیری ، موقعیت خود را تحكیم كنیم و به ارائه خدمات تعاملی زنده و همزمان به كاربران راه دور در هنگام نیاز بپردازیم ، نتیجه قطعاً و كاملاً موفقیت آمیز خواهد بود. در این صورت مراجعین ، درمان اطلاعاتی مورد نیاز را دریافت خواهند كرد، و با ایجاد نیاز به كتابداران جدید حرفه كتابداری تقویت خواهد شد (و بدین ترتیب گرایش به كاهش تعداد كتابداران متوقف خواهد گردید)، و شكوفایی در تنوع زیاد منابع اطلاع رسانی را به دنبال خواهد داشت .

منبع: فصلنامه علوم اطلاع رسانی

 اثر: آن گرودزینزلیپو
ترجمه : دكتر احمد شعبانی ؛
شهناز خدیوی
اعضای هیئت علمی گروه كتابداری و اطلاع رسانی دانشگاه اصفهان

همایش بین المللی مبانی نظری و فلسفه کتابداری

نخستین همایش بین المللی «مبانی نظری و فلسفه کتابداری و اطلاع رسانی» توسط سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران با همکاری دانشکده کتابداری دانشگاه تهران و انجمن کتابداری و اطلاع رسانی ایران 19 و 20  اردیبهشت ماه سال 1390 برگزار خواهد شد.

اساتید، محققان، دانشجویان و ساير علاقه مندان می توانند چکیده مقالات خود را تا تاریخ 15/11/1389 در محورهای موضوعی ذیل ارسال نمایند: 

   1. هویت کتابداری و اطلاع رسانی

    * کتابداری و اطلاع رسانی؛ حرفه خدمت مدار تا رشته دانشگاهی پژوهش مدار
    * جنبه های توصیفی و هنجاری کتابداری و اطلاع رسانی
    * ارتباط کتابداری و اطلاع رسانی با رشته های دیگر
    * نقش کتابداری و اطلاع رسانی در تحقیقات میان رشته ای

   1. نظریه پردازی در کتابداری و اطلاع رسانی

    * نسبت نظریه و روش
    * اجزای نظریه یا مراحل ساخت آن
    * جایگاه مدلهای نظری در تحقیق
    * خلاقیت و نظریه پردازی
    * نظریه های رقیب در باره ربط، بازیابی، ذخیره، سازماندهی و پردازش، رفتار اطلاع يابي و مانند آن

   1. کتابداری و اطلاع رسانی و فلسفه اطلاعات

    * پارادایم شناسی و اطلاع شناسی
    * علم و اطلاع و نسبت آنها با هم
    * ارزش فرانظریه ای فلسفه اطلاعات
    * کتابداری و اطلاع رسانی به مثابه فلسفه کاربردی اطلاعات
    * مفهوم شناسی اطلاع در فلسفه و حکمت اسلامی (شامل فلسفه اطلاعات(علم و معرفت) از دیدگاه نظریه پردازان برجسته اسلامی و غربی

4. کتابداری و اطلاع رسانی و کثرت گرایی روش شناختی

    * روشهای کمی و کیفی
    * تقلیل گرایی
    * روشهای بدیل (نظریه های داده بنیاد، تحلیل گفتمان، تحلیل روایت، قوم نگاری و ...)

5. فرا نظریه ها (رهیافت های نظری) در کتابداری و اطلاع رسانی

    * رهیافت پوزیتیویسم
    * رهیافت پست مدرن (پسا ساختارگرایی، و شالوده شکنی ...)
    * رهیافت واقع انگاری انتقادی
    * رهیافت نوپراگماتیستی
    * رهیافت انتقادی (مکتب فرانکفورت)
    * رهیافت هرمنوتیکی
    * رهیافت برساخت انگارانه constructivism

6. اخلاق اطلاعات

    * اخلاق اطلاعات چند فرهنگی multicultural information ethics
    * اخلاق اطلاعات از منظر اسلامی
    * مکاتب اخلاق هنجاری و اخلاق اطلاعات (وظیقه گرایی، پیامدگرایی، اخلاق فضیلت، اخلاق حق مدار و ...)
    * اخلاق اطلاعات و فرا اخلاق

7. چالش های موجود در کتابداری و اطلاع رسانی

    * تعریفها و نقد آن و رابطه آن با نامگذاری
    * کتابداری و اطلاع رسانی؛ رشته با میان رشته
    * مفاهیم بنیادی اسلامی و ایرانی در کتابداری و اطلاع رسانی
    * استناد و بایدهای آن در علم الحدیث، علم الرجال و علم کلام
    * مبانی نظری برنامه‌ریزی آموزشی در کتابداری و اطلاع‌رسانی»
    * دانشکده کتابداری و اطلاع رسانی (ضرورت و بایدها؛ گروههای پیشنهادی)

8. طبقه بندی علوم و کتابداری و اطلاع رسانی

    * اهمیت طبقه بندی علوم و نقش آن در ساماندهی علم و معرفت
    * طبقه بندی زیر ساخت بازیابی اطلاعات
    * نقش طبقه بندی علوم در تعریف کتابداری و اطلاع رسانی
    * طبقه بندی علوم و مدیریت دانش
    * طبقه بندی علوم و سرمایه های دانشی
    * تداخل و ترابط علوم و طبقه بندی

گفتنی است، علاقه مندان می توانند چکیده مقالات خود را از طریق lis-philosophy@nlai.irو یا آدرس تهران بزرگراه حقانی بعد از ایستگاه مترو بلوار کتابخانه ملی سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران به دبیرخانه همایش ارسال فرمايند.

منبع: لیزنا

استفاده چهار میلیون کاربر در سال جاری از کتابخانه های آستان قدس

مهدی قیصری نیک افزود: در نه ماهه سال جاری تعداد 981862 نفر از کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی، تعداد 1604479 نفر از کتابخانه های وابسته آستان قدس رضوی در شهر مشهد و تعداد 1737393 نفر از کتابخانه های وابسته آستان قدس رضوی در شهرستان ها استفاده نمودند.

وی به توسعه فضاهای مطالعاتی و فرهنگی کتابخانه های آستان قدس رضوی اشاره کرد و افزود: با ایجاد و توسعه برخی از کتابخانه های وابسته در شهرهای مختلف مانند قوچان، درگز، سرخس و کرمانشاه فضای فرهنگی و مطالعاتی کتابخانه های آستان قدس رضوی به بیش از 92000 مترمربع رسیده است.

قیصری نیک تصریح کرد: توسعه فضاهای مطالعاتی و ایجاد کتابخانه های تخصصی و عمومی یکی از اهداف سازمان در راستای تحقق چشم انداز می باشد و بر همین اساس تا پایان سال، هشت کتابخانه به مجموعه کتابخانه های وابسته سازمان افزوده می شود.

گفتنی است، سازمان کتابخانه ها، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی علاوه بر کتابخانه مرکزی با 28800 مترمربع فضای فرهنگی مطالعاتی، دارای 48 کتابخانه وابسته در سطح کشور است که در راستای توسعه فرهنگی کتاب و کتابخوانی در مناطق پرجمعیت شهری فعالیت های گسترده ای را انجام داده، به طوری که بسیاری از محققان و دانش پژوهان از کتابخانه های آستان قدس رضوی به عنوان پایگاه علمی استفاده می کنند.

منبع: لیزنا

كليدهايي در راه تهذيب و تزكيه نفس

به نقل از مركز پخش كتاب‌هاي علوم اسلامي و انساني(پكتا)، كتاب «جهاد با نفس» برگرفته از متن كتاب «وسائل الشيعه» علامه شيخ حر عاملي است كه به گواهي بزرگاني مانند آيت‌الله بهجت، اثر شگرفي در تهذيب و تزكيه نفس دارد و مطالعه و پيروي از دستورات آن مي‌تواند انسان‌ها را در مسير سعادتمندي قرار دهد. 

همان طوري كه اين عارف بزرگ(آيت‌الله بهجت) درباره اين كتاب گفته‌اند: «هر روز سعي كنيد، يك حديث از كتاب "جهاد با نفس" وسائل الشيعه را مطالعه و سعي كنيد به آن عمل كنيد، بعد از يك سال خواهيد ديد كه حتما عوض شده‌ايد، مانند دارويي كه انسان مصرف كند و بعد از مدتي احساس بهبودي مي‌كند.» 

فهرست اين كتاب شامل 96 موضوع مهم در حوزه جهاد با نفس است كه از آن ميان مي‌توان به وجوب جهاد با نفس، ترس از خدا همراه با اميد به او، صبوري در تمام كارها، فروتني و تواضع، اصلاح كردن نفس هنگامي كه به شر و بدي تمايل دارد، وجوب تسكين خشم، زاهدانه زيستن در دنيا، قساوت قلب، توبه خالص، غنيمت شمردن فرصت‌هاي خير، اوقات روزگار، ترسيدن از اين كه اعمال به رويت خدا و معصومين(ع) برسد، اشاره كرد.

اين نوشتار بخش مهمي به نام وظيفه هر عضو بدن دارد كه شامل 65 موضوع است. در اين بخش واجبات اعضا و حقي كه اعضاي بدن بر انسان دارند، تشريح مي‌شود. 

چاپ نخست كتاب «جهاد با نفس» را انتشارات چاپ و نشر بين‌الملل در شمارگان 3000 نسخه، 420 صفحه و بهاي 60000 ريال منتشر كرده است و توزيع آن را مركز پخش پكتا (پخش كتب اسلامي و انساني) بر عهده دارد.

منبع: خبرگزاري كتاب ايران(ايبنا)

چاپ سوم «خانه‌ام ابری است» منتشر شد

چاپ سوم کتاب «خانه‌ام ابری است»(شعر نیما از سنت تا تجدد) در ابتدا «نگاهی گذرا به زندگی و شعر نیما» دارد و به «پیش‌درآمد زمینه‌های بحث»، «قالب و صورت در شعرهای نیما»، «زمینه‌های عاطفی و معنایی دیگر»، و «مسئله زبان در شعر نیما» می‌پردازد.

در مقدمه مبحث «مسئله زبان در شعر نیما» بر این نکته تاکید شده است که مسئله زبان در شعر نیما در مجموعه آثار او مسئله مبهمی است که خواننده را غالبا متعجب می کند. این تعجب از دوگانگی زبان در آثار او ناشی می‌شود. از یک سو در شعرهایی که در قالب‌های سنتی و تاحدودی نیمه سنتی سروده است، زبانی نسبتا بی‌عیب و ایراد هم در حوزه صرف و هم در حوزه نحو دارد. اما در شعرهای آزاد او زبانی غیرفصیح و ناهموار می‌بینیم.

همچنین در این مبحث به موضوع «تصرفات زبانی» اشاره شده و این مسئله از خصوصیات سبکی زبان شعرهای آزاد نیما محسوب می‌شود. موضوعاتی چون حذف «ی»، فاصله انداختن میان موصوف و صفت، تقدم صفت بر موصوف، ب/ به زائد، فعل‌های مرکب و عبارات فعلی و پاره‌ای کاربردهای خاص و نارسایی‌های دیگر صرفی و نحوی از آن جمله‌اند.

در ادامه این کتاب به «اسباب و علل هنجارگریزی‌های زبانی» پرداخته و «مسئله معنی در شعر کهن و شعر آزاد نیمایی» بررسی شده است. در این مبحث «معنی در شعر کهن»، «از نشانه تا معنی در شعر کلاسیک»، «از نشانه تا معنی در شعر نیما»، «تاویل و زبان سمبلیک»، «زبان سمبلیک و تاویل شعر گل مهتاب» دیگر موضوعات پرداخته شده هستند.

پورنامداریان در بخش دیگری از این کتاب به موضوع «سبک‌های شعر کهن و شعر نیما و ابهام» اشاره داشته است و دو مبحث «پیوندهای عین و ذهن در شعر» و «بلاغت مخاطب، گفت‌و‌گو با متن و روابط بینامتنی در تاویل شعر نیما» را بررسی کرده است.

در ادامه «شعرهای برگزیده»ی نیما به انتخاب پورنامداریان آماده است. در این بخش برگزیده‌ای از شعرهای نیما از سال 1316 به بعد یعنی از سال سرایش نخستین شعر آزاد نیمایی در نظر گرفته شده است. پورنامداریان در این برگزیده‌ی شعرها هم زیبایی و عمق شعرها را از دریچه پسند نیما در نظر داشته و هم اشتهار بعضی شعرها را که احتمال می‌داده خوانندگان کتاب دیدن آن‌ها را توقع دارند.

در بخش دیگر از این کتاب «تفسیر و تاویل» برخی از شعرهای برگزیده را می‌خوانیم. این تفسیر و تاویل‌ها به اقتضای شعرها گاهی مفصل و گاهی مجمل است. 12 شعر نیما در این بخش تفسیر شده‌اند. پورنامداریان معتقد است در این تفسیرها و تاویل‌ها سعی داشته از کلی‌گویی‌های فارغ از متن و اندیشه‌های نیما- که روشی معمول است- پرهیز کند تا دوستداران شعر نیما با شیوه ورود در فضای شعر او و ارتباط با آن آشنا شوند.

مولف در انتهای کتاب در پیوستی مفصل «ماخذ و یادداشت‌ها» را ارائه کرده و «فهرست شعرهای نیما» و «فهرست اعلام» را آورده است.

پورنامداریان این کتاب را حاصل انس سالیان او با شعر نیما می‌داند و مطابق آن‌چه در آغاز کتاب آورده، سعی کرده است از کار نیما و میراث شعری او به اجمال تصویری دقیق و راستین و پیراسته از غبار حب و بغض‌های بی‌پایه و ادعاهای بی‌مایه و ناشی از جهل و ناآگاهی به دست دهد.

ساختار این کتاب مبتنی بر تجددی است که نیما در شعر فارسی و در مقایسه با شعر کلاسیک فارسی پدید آورد. سنت شعر فارسی بیش از هزار سال بر سه رکن اساسی غیرقابل تغییر استوار بوده است. پورنامداریان این سه رکن را قالب، زبان ادبی و معنی‌داری یا تک‌معنایی می‌داند.

برهمین اساس سه بخش اصلی این کتاب را مباحث مبتنی بر تغییر این سه رکن در شعر نیما تشکیل می‌دهند. به عبارت دیگر مولف در این کتاب در یک بخش به «قالب و صورت در شعرهای نیما» پرداخته و در دو بخش دیگر به «مسئله زبان» و «مسئله معنی» اشاره داشته است.

همان‌طور که اشاره شد کتاب حاضر چاپ سوم این اثر و ویرایش جدیدی از آن است. تفاوت چاپ جدید این اثر با چاپ‌های پیشین در ویرایش متن کتاب، تصحیح اشتباهات چاپی و روشن کردن جملات و مطالب مبهم است. همچنین پاره‌ای مطالب در جای جای کتاب افزوده شده است و جابه‌جایی‌های اندکی نیز در بخش‌هایی از کتاب دیده می‌شود.

چاپ سوم کتاب «خانه‌ام ابری است»(شعر نیما از سنت تا تجدد) اثر تقی پورنامداریان با ویرایش جدید، تصحیح و افزودگی‌ها در 472 صفحه، شمارگان 1100 نسخه و قیمت 9600 تومان پاییز امسال توسط انتشارات مروارید منتشر و راهی بازار کتاب شد.

تقی پورنامداریان متولد 1320 در همدان است. وی در سال 1358 در حالی‌كه فعالیت‌های خود را در آموزش و پرورش ادامه می‌داد موفق به دریافت درجه دكترا در رشته زبان و ادبیات فارسی از دانشگاه تهران شد.

پورنامداریان در حال حاضر استاد زبان و ادبیات فارسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی است. عمده فعالیت‌های او در بررسی شعر كلاسیک فارسی بوده و كتاب‌ها و مقالات منتشر شده او در حدود 36 اثر است.

«تاملی در شعر احمد شاملو»، «درس فارسی برای فارسی‌آموزان خارجی»، «در سایه آفتاب»، «بلاغت و گفت‌وگو با متن»، «پایان بی‌قراری ماهان»، «نقد و تحلیل هزاره دوم آهوی نظامی»، «چند نكته درباره شعر شاعران آذری و نظامی»، «هماهنگی صورت و معنی در شعر بهار»، «عالم شامی شعر حافظ»، «گمشده لب دریا»، «تفسیری دیگر از شیخ»، «عطار و ابوسعید ابوالخیر»، «اسباب و صور در غزل‌های مولویب، «هویت ملی و شاهنامه» و «رمز و داستان‌های رمزی در ادب فارسی» عنوان برخی از آثار پورنامداریان هستند.

منبع: خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)

کتابخانه آنلاین ملک افتتاح شد

 به گزارش لیزنا، روابط عمومی كتابخانه و موزه ملي ملك با اعلام این خبر افزود: كتابخانه ملي ملك با داشتن 19 هزار عنوان نسخه خطي نادر و نفيس، يكي از شش گنجينه بزرگ نسخ خطي ايران است كه امتياز آن به نفیس بودن و ارزش هنري آثار است ،

همچنين اين كتابخانه داراي حدود 70 هزار كتاب چاپي، 3400 كتاب چاپ سنگي و 548 عنوان نشريه ادواري در 4000 مجلد است. بخش قابل توجهي از كتاب هاي چاپي متعلق به پيش از سال 1320 خورشيدي هستند و در زمره نخستين كتاب هاي چاپي ايران قرار مي گيرند. كتابخانه ملك پيوسته با خريد كتاب هاي خطي و چاپي از محل عوايدموقوفات ملك غني تر مي شود.

بر اساس این گزارش، كتابخانه امكان استفاده از مجموعه غني گنجينه خود را براي همگان فرا گیر  کرده است، بدين منظور علاقمندان از اين پس قادر خواهند بود از طريق شبكه اينترنت در هرمكان و در هر زمان به پايگاه هاي اطلاعات كتابخانه ملك دسترسي پيدا كرده و جستجوي خود را در پايگاههاي اطلاعات كتابشناسي كتابهاي چاپي فارسي و عربي، نسخه هاي خطي، كتابهاي چاپ سنگي، نشريات و كتابهاي لاتين دنبال كنند

علاقمندان مي توانند از تاريخ 27 دي ماه 89 با مراجعه به نشاني الكترونيكي


www.malekmuseum.org

در بخش كتابخانه< گنجينه كتابخانه< جستجو در منابع كتابخانه از اين امكانات برخوردار شوند.

معرفی پایگاه OCLC و وب جهان گستر World Cat

 
 
 
 معرفی پایگاه oclc و وب جهانگستر world cat 

 اصغر موسایی
 
   ● درباره OCLC

OCLC سازمانی غیرانتفاعی است که ۶۹کتابخانه را در سطح ۱۲۰ کشور در سراسر جهان از خدمات خود بهره مند نموده است. مأموریت اصلی این سازمان «ایجاد امکان دسترسی بیشتر به اطلاعات جهان و کاهش هزینه های کتابخانه ها از طریق ارائه خدمات به کتابخانه ها و کاربران آنها» است.

OCLC با درنظرگرفتن این چشم انداز که رهبری همکاری جهانی بین کتابخانه ها را به دست خواهد گرفت، فعالیتهای خود را جهت می دهد و با فراهم آوردن دسترسی اقتصادی به دانش از طریق نوآوری و مشارکت؛ کتابخانه ها را در ارائه خدمات به مردم یاری می رساند.

 ▪ تاریخچه

این سازمان در سال ۱۹۶۷ برای به اشتراک گذاشتن منابع کتابخانه ها و کاهش هزینه های آنها، توسط رؤسای دانشگاهها پایه ریزی شد. در سال ۱۹۶۷ مسئولین دانشکده ها و مدارس عالی در اوهایو یک سیستم کامپیوتری به نام مرکز کتابخانه ای کالج اوهایو را ایجاد نمودند . که در آن کتابخانه های موسسات آکادمیک اوهایو می توانستند در منابع مشترک شده و هزینه ها را کاهش دهند . اولین دفاتر oclc در کتابخانه اصلی دانشگاه ایالتی اوهایو مستقر گردیدند و محل کنونی آن در فرانتس رود در دوبلین است oclc از یک سیستم کامپیوتری منطقه ای برای ۴۵ کالج اوهایو شروع شد و در نهایت به یک شبکه بین المللی تبدیل گردید . در سال ۱۹۷۷ اعضای oclc از اوهایو با عضویت کتابخانه های خارج از اوهایو موافقت کردند و امروزه حدود ۶۹هزار کتابخانه از ۱۲۰ کشور و حوزه جغرافیایی در سطح جهان در فعالیتهای oclc مشارکت داشته و از خدمات آن استفاده می نمایند. روزانه روزآمدمی شود و هر سال حدود ۲ میلیون رکورد جدید به آن اضافه می شود. OCLC در سال ۱۹۷۱ یک سیستم فهرستنویسی پیوسته مشترک را برای کتابخانه ها وارد عرصه کتابداری نمود که امروزه توسط کتابخانه های سراسر جهان موردبهره برداری قرار می گیرد. خدمات امانت بین کتابخانه ای این سازمان در سال ۱۹۷۹ آغاز شدند و از آن زمان تاکنون بیش از ۱۲۷ میلیون خدمت امانی میان ۶۹۲۸ کتابخانه در سطح جهان رد و بدل شده است. در سال۱۹۹۱ نیز خدمت FirstSearch به عنوان یک ابزار مرجع به خدمات این سازمان افزوده شد و در حال حاضر توسط ۲۰۰۳۵ کتابخانه مورد استفاده قرار می گیرد.

▪ عضویت

عضویت در OCLC یک اقدام همکاری منحصربه فرد است چراکه کتابخانه های عضو از این طریق می توانند دسترسی جهانی به تمام خدمات و

پایگاههای اطلاعات این سازمان شامل WorldCat را برای خود فراهم آورند.

OCLC توسط اعضای خود اداره می شود و ساختار مدیریتی آن شامل اعضای عمومی، اتحادیه اعضا، و هیئت امنا می باشد.به دنبال تشکیل شورای

استفاده کنندگان oclc امروزه انواع مختلف کتابخانه ها از خدمات oclc استفاده می نماید . این شورا متشکل از کتابداران و سایر شرکائی است که شایستگی و صلاحیت آنها برای عضویت منوط به میزان سهمی است که در فهرستگان آنلاین oclc دارند. کتابخانه ها با عضویت در oclc می توانند به همه اطلاعات جهانی و به تمامی خدمات و پایگاههای اطلاعاتی دسترسی یابند . این عضویت ، بزرگترین کنسر سیوم کتابخانه های جهانی را در بر می گیرد . تعداد اعضای آن تا سال ۱۹۹۱ بیش از ۷۰۰۰ کتابخانه در سراسر دنیا بود که اکثر آنها از امریکا وکانادا بودند.

▪ نحوه اداره oclc

شبکه oclc توسط اعضای آن اداره می شود ساختار مدیریتی آن متشکل از اعضای عمومی ، شورای اعضاء و هیات امناء می باشد .

▪ اهداف OCLC

هدف oclc طراحی و ایجاد یک نظام کامپیوتری بود به نحوی که مشارکت منابع و تقلیل هزینه برمبنای افزایش سهولت دستیابی و استفاده از پیکره روبه رشد دانش و اطلاعات علمی ، ادبی و آموزشی و افزایش قابلیت دسترسی به منابع کتابخانه برای مراجعین به کتابخانه ها و کاهش هزینه های هر واحد کتابخانه می باشد.

▪ خدمات و سرویس های oclc

امروزه oclc به منظور تامین نیازهای انواع کتابخانه ها در سطح جهان ، طیف وسیعی از خدمات را ارائه می دهد که شامل خدمات فهرستنویسی ، امانت بین کتابخانه ای ، جستجو و فهرستگان ادواریها می باشد . به طور کلی می توان گفت که در سه زمینه: ۱_ خدمات مرجع و نشر الکترونیکی۲ توسعه فهرستنویسی ۳ خدمات اشتراک منابع و توسعه بین المللی فعالیت داشته است . یکی از مهترین خدمات و سرویسهای oclc سرویس امانت بین کتابخانه ای است که در سال ۱۹۷۹ معرفی. یکی دیگر از این سرویسها خدمات جستجوی اولیه می باشد که به عنوان یک ابزار مرجع در سال ۱۹۹۱ معرفی شد و اکنون در ۱۹۴۶ کتابخانه استفاده می شود . مقالات مجلات در oclc به طور الکترونیک ذخیره می شود . کتابخانه ها می توانند از طریق شبکه جهانی وب ، با استفاده از یک مرورگر وب اشتراکی و از طریق رابط پشتیبانی کننده از جستجو در مجلات به آنها دست یابند . از طریق خدمات جستجوی اولیه استفاده کنندگان می توانند به ۷۰ پایگاه اطلاعاتی مشهور و شناخته شده دسترسی پیدا کنند این بخش همچنین دارای پیوندهای (link) متعددی به منابع تمام متن ، مجلات تخصصی الکترونیکی ، منابع مرجع وب و پیوندهایی برای دستیابی به موجودی کتابخانه ها و امانت بین کتابخانه ای و خدمات تحویل مدرک می باشد .یکی دیگر از خدمات و سرویس های oclc سرویس همکاری کتابخانه ای مرکز خدمات غرب است . این سرویس به منظور استفاده از قدرت جمعی ۱۷۰۰ کتابخانه عضو بر سه نوع خدمات متمرکز است و فراهم آوری امکاناتی برای ایجاد پایگاه اطلاعاتی ، حفاظت و رقمی کردن منابع و ایجاد فرصت های آموزش می باشد.

▪ پژوهش

موارد زیر از جمله اقداماتی هستند که OCLC در زمینه پژوهش انجام می دهد:

ـ پژوهش را در سطح دانشگاهها و سایر مراکز پژوهشی ـ چه در داخل و چه در خارج ـ هدایت می کند،

ـ «ابتکار عمل فرادادة هسته ای دوبلین»[۲] برای سهولت بازیابی منابع الکترونیکی، استانداردی جهانی را پیشنهاد می کند که متشکل از ۱۵ عنصر

فراداده ای است،

ـ سلسله سمینارهای ممتاز OCLC، برانگیزانندة تبادل عقاید در خصوص موانع زمانی، فضایی، و رشته های علمی هستند.

خدمات و پایگاههای اطلاعات

این سازمان برای پاسخگویی به نیازهای انواع کتابخانه ها خدماتی به شرح زیر ارائه می دهد:

ـ ابزارهای فهرستنویسی؛

ـ پایگاههای اطلاعات مرجع و خدمات جستجوی پیوسته؛

ـ ابزارهای اشتراک منابع؛

ـ خدمات حفاظت و نگهداری [مواد کتابخانه ای]؛

ـ رده بندی دهدهی دیویی.

oclc در راستای اهداف و فعالیتهای خود دارای پایگاههای اطلاعاتی متعددی است شامل موارد زیر می باشد . World cat , Articlefirst , Net

first , Electonic collection online , paperfirst , pais interntional , proceedings first , oclc union lists of

periodicalsدر این میان پایگاههای اطلاعاتی world cat بیشترین استفاده را در آموزش عالی دارد و سابقه دانش بشری را از ۴۰۰۰ سال گذشته تا

کنون به ۴۰۰ زبان در برمی گیرد

● WorldCat دنیایی از اطلاعات

WorldCat قلب همکاری OCLC است. این خدمت سمبل ایده آلی از همکاری بین کتابخانه هاست که دسترسی به مجموعه ای مجازی را فراهم می

آورد که هیچ کتابخانه ای به تنهایی قادر به داشتن چنین مجموعه ای در خود نیست.این خدمت که در سال ۱۹۷۱ به جمع خدمات OCLC وارد شد، ۵۴

کتابخانه دانشگاهی و دانشکده ای را در «اوهایو» به هم پیوند می داد. در حال حاضر، این مجموعه دربرگیرندة فهرستهای ادغام شدة کتابخانه ها در

سراسر جهان است و در واقع بزرگترین و غنی ترین پایگاه اطلاعات کتابشناختی به حساب می آید.

لوگوی جدید WorldCat ـ که به عنوان طرح دو رنگ زمینه «اتفاق» استفاده شده است ـ نمادی است از مشارکت جهانگستر کتابخانه ها. پنج بازوی

لوگو، بیانگر چیزهای بسیاری هستند: پنج قاره، پنج حس (بویایی، چشایی، بینایی، شنوایی، و لامسه)، پنج حوزه اصلی خدمات OCLC (فهرستنویسی،

مدیریت مجموعه، دیجیتال سازی و حفاظت مواد کتابخانه ای، مرجع، و اشتراک منابع) میان سایر کتابخانه هاست. بالاخره این لوگو، نمایانگر دارایی

منحصربه فردی است که به آنهایی تعلق دارد که به ساخت این مجموعه ادامه می دهند.

WorldCat بیش از ۴۹ میلیون رکورد کتابشناختی را در خود جای داده است که هر رکورد ئربرگیرندة توصیف فیزیکی مدرک و اطلاعاتی از محتوای

آن می باشد. همچنین OCLC محتوای ارزیابانه ای نظیر فهرست مندرجات، جلد اثر، خلاصه کتابها، و یادداشتهایی در خصوص نویسندگان به موارد یاد

شده می افزاید.

WorldCat کتابداران، دانشمندان، دانشجویان، محققان، و متقاضیان اطلاعات را به مجموعة ثبت شده ۴۰۰۰ ساله ای از منابع اطلاعات ـ از لوحهای

گلی تا کتابهای الکترونیکی و از اطاعات ضبط شده روی موم تا MP۳ ها ـ متصل می نماید. به محض تعیین منبع دلخواه، لیستی از کتابخانه های عضو

دارندة مواد درخواستی در WorldCat ضمیمه شده اند که جوینده اطلاعات را به محل نگهداری منبع رهنمون می کنند. بنابراین اگر فردی در جستجوی

منبعی باشد، امکان دسترسی به آن از طریق WorldCat مهیا شده است.

▪ آمارهای WorldCat

این خدمت بین جولای ۲۰۰۱ و جون ۲۰۰۲ به ۷/۲ میلیون رکورد رشدیافته است. کتابخانه ها برای فهرستنویسی و تنظیم موجودی خود، ۴/۴۹ میلیون

مورد از موجودی این پایگاه را مورد استفاده قرار داده و ۹/۸ میلیون مورد امانت بین کتابخانه ای ترتیب داده اند. همچنین کارکنان و کاربران کتابخانه ها

برای پژوهش، مرجع، و جایابی مواد، ۶/۳۵ میلیون جستجو در WorldCat را از طریق امکان FirstSearch به انجام رسانده اند.

▪ ارزیابی WorldCat

اعضای OCLC و مؤسسه های همکار از طریق خدماتی به WorldCat دسترسی پیدا می کنند که در زمان و منابع آنها صرفه جویی ایجاد می کند.

▪ ارزشهای افزوده کیفی

OCLC در زمینه ادارة WorldCat با جدیت خاصی عمل می کند. بیش از ۴۳۵۵۹ کتابخانه در سراسر جهان به کیفیت رکوردهای موجود در این

پایگاه متکی هستند، از اینرو OCLC نیاز سازمانی متقاضیان و استفاده کنندگان خدمات خود را درنظرگرفته و در روزآمدسازی آنها دقت ویژه ای دارد.

خواه اطلاعات این پایگاه برای نیازهای مرجع استفاده شوند، اشتراک منابع، یا فهرستنویسی؛ تعهد OCLC در ارائه خدمات کیفی تر، دسترسی سریعتر،

و رکوردهای کتابشناختی دقیقتر به قوت خود باقی است.این سازمان، کیفیت را از طریق مطابقت دادن با استانداردهای بین المللی و هدایت برنامه های

کنترل کیفیت ایجاد و تضمین می نماید. برنامه های کنترل کیفیت در OCLC و مؤسسه های عضو، رکوردهای WorldCat را از طریق حذف موارد

تکراری و اصلاح اشتباهات بهبود می بخشند. همچنین، برنامه های بهینه سازی بخش کنترل کیفیت OCLC، و برنامه حذف خودکار تکراریها و شفاف

سازی رکوردها، کیفیت بالایی را تضمین می نمایند.

▪ فهرست نویسی

فهرستنویسی مشترک با OCLC به صورت منحصربه فردی، سرمایه گذاری بلندمدت ارزشمندی در آینده کتابخانه ها به شمار می رود زیرا

WorldCat:

ـ دربرگیرندة بیش از ۴۹ میلیون رکورد فهرستویسی است که توسط کتابخانه های سراسر جهان ایجاد شده اند، البته با این توضیح که در هر ۱۲ ثانیه یک

رکورد به این مجموعه افزوده می شود.

ـ دانش ثبت شده ای را با ۴۰۰ زبان زنده دنیا را با گستره ای بالغ بر ۴۰۰۰ سال در خود جای داده است.

ـ و بالاخره دربرگیرندة ۸۸۷۳۳۴۹۸۹ فهرست جایابی است.

ـ پرمراجعه ترین پایگاه اطلاعات در حوزه آموزش عالی به شمار می رود.

● FirstSearch

کتابخانه ها و مراجعان آنها می توانند از طریق این خدمت به جستجو در پایگاه اطلاعات WorldCat اقدام کنند. پایگاه WorldCat نیز برای جستجوی

علاقه مندان در FirstSearch امکان سرعنوانهای موضوعی کتابخانه کنگره را به عنوان یک تزاروس قابل جستجو فراهم آورده است.همچنین

فضاهایی (آیکونهایی) برای نمایش انواع مدارک درنظر گرفته شده است و رکوردهای بسیار زیادی دارای تصویر و فهرست مندرجات هستند. در صورت

اشتراک و استفاده از این خدمت، می توان از خدمات شرکایی مانند باوکر((Bow ker، ابسکو(EBSCOhos)، و اکس لیبریس( (ExLibris بهره مند

شد.

▪ امانت بین کتابخانه ای

دسترسی به WorldCat از طریق خدمات امانت بین کتابخانه ای OCLC علاوه بر صرفه جویی در زمان، اجازة استفاده از امکانات زیر را نیز فراهم

می آورد:

ـ کنکاش در زمینه صحت اطلاعات کتابشناختی؛

ـ یافتن امانت دهندگان از طریق ارائه سیاهة کتابخانه هایی که مدرک موردنظر را نگهداری می کنند؛

ـ جایابی سریع موادی که یافتن آنها دشوار یا ناممکن است.

با توجه به اهمیت WorldCat به عنوان یکی از خدمات ارزندة OCLC و توجه خاص OCLC به تعهد و جایگاه خود در زمینه همکاریهای جهانی و

بسط آنها، استراتژی سه ساله ای طراحی و تبیین شده است که در آن به توصیف استراتژی نوین WorldCat و چهار برنامه پشتیبان آن می پردازد. در

شمارة قبل برای آشنایی خوانندگان با OCLC و خدمت WorldCat کلیاتی مطرح شد. بنابراین در این شماره خلاصه ای از این استراتژی سه ساله و

برنامه های پشتیبان آن ارائه می شود.

▪ وب جهانگستر و کتابخانه ها

وب جانگستر، کتابخانه ها و OCLC را با فرصتها و چالشهایی روبرو کرده است. استفاده مطلوب از این فرصتها حین رویارویی با چالشها نیازمند:

ـ درک محیط وب شامل انتظارات افزایش یافته کاربران؛

ـ نقش تغییر یافتة کتابخانه ها در این محیط؛ و

ـ نقش OCLC، شبکة منطقه ای ایالات متحده، و سهامداران بین المللی در کمک به موفقیت کتابخانه ها در این محیط است.OCLC ـ به عنوان یک

همکاری بین کتابخانه ای ـ نیازمند برنامه ای عملیاتی است تا رهبری شکل دادن به محیطی را فراهم آورد که کتابخانه ها در آن بتوانند به موفقیت دست

یابند.

این مدرک برنامة عملیاتی پیش گفته و خدمات جدیدی را ارائه می کند که OCLC در سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۳ برای کمک به کتابخانه ها در استمرار

همکاریشان جهت پاسخ به نیازهای کاربران در محیط وب، به انجام خواهد رساند.

OCLC در پاسخ به ایده های مطرح شده از سوی مجمع کاربران OCLC، کمیته های مشاوره OCLC، و شبکه های منطقه ای الحاقی OCLC

ایالات متحده که بیانگر نیازها و نقشهای در حال تغییر کتابخانه ها هستند، این استراتژی را دنبال می کند. به علاوه، دریافت ایده هایی از سوی این جامعه

کتابخانه ها از طریق نشستهای متمرکز گروهی به شکل دادن این استراتژی کمک کرد.

● مروری بر گسترش WorldCat

استراتژی سه سالة OCLC به گسترش WorldCat در حد یک منبع اطلاعات شبکه شده در سطح جهان برای تأمین دسترسی عمومی به محتوا و

تخصص کتابخانه ها، موزه ها، و سایر مراکز واسپاری اطلاعات علمی، ادبی، و آموزشی جهان اختصاص دارد.تا به حال، WorldCat عمدتا" بر

افزایش دسترسی کاربران به اطلاعات کتابشناختی و موجودی کتابخانه ها تمرکز داشته است. در حالی که استفادة کاربران نهایی از WorldCat مرتبا"

در حال افزایش است، این پایگاه اطلاعات کتابشناختی همچنان به عنوان ابزاری در اختیار کتابداران است تا برای مدیریت مجموعه ها و اشتراک منابع

خود از آن بهره جویند. نسخة توسعه یافتة WorldCat شامل یک پایگاه دانش مشترک و مجموعه ای یکپارچه از ابزارها و خدمات مبتنی بر وب خواهد

بود که تولید، بازیابی، تحویل، و نگهداری دانش و تخصص مشترک مؤسسه های همکار را پشتیبانی می کند.کتابداران و کاربران اطلاعات در سراسر

جهان ـ شامل اعضای هیئت علمی، دانشجویان، دانشمندان، افراد شاغل در بخش بازار و تجارت، و فراگیران بزرگسال خودراهبر ـ از این منبع جدید

استفاده خواهند کرد. این کاربران، نیازی مشترک به اطلاعات از منابع مورد اعتماد دارند که از طریق WorldCat توسعه یافته و خدمات کتابخانه ها

بتوانند به جست وجو و جایابی این اطلاعات حتی در گوشه ای دیگر از جهان اقدام کنند. در نهایت، از طریق این خدمت، منابع اطلاعات در فرمت و

چارچوب زمانی ای که به بهترین نحو پاسخگوی نیازهای کاربران خواهد بود، عرضه می شوند.این دسترسی توسعه یافته به اطلاعات به این دلیل امکان

پذیر است که کتابخانه های سراسر جهان از طریق OCLC برای ساخت این منبع مشترک، با یکدیگر همکاری می کنند. در نتیجة این همکاری کتابخانه

ها همگام با عرضه کنندگان اطلاعات تجاری، می توانند نقش خود را به عنوان عنصری کلیدی در زیرساخت اطلاعاتی جهان حفظ کنند. از این منظر،

کتابخانه ها می توانند حین حمایت از ارزشهای سنتی کتابخانه ها مانند دسترسی آزاد به اطلاعات؛ در شکل دادن به سیاستها و عملیات بازار اطلاعات نیز

شرکت جویند. چند ویژگی بارز WorldCat توسعه یافته، آن را به طرز چشمگیری قوی تر از WorldCat امروزی ساخته اند. این موارد عبارت اند

از:

ـ پوشش بهبود یافته و جامع. کاربران می توانند به رکوردهای توصیفی طیف جامعی از فرمتها و رسانه ها ـ اغلب به عناصر تمام متن و دیجیتالی ـ دست

یابند. هم چنین قادر خواهند شد به محتوا و اطلاعات از کشورها در سراسر جهان دست یابند و توصیفی از فهرست مندرجات، نقدها، پیشنهادات، عکسهای

جلد، قطعات صوتی و ویدئویی، و سایر موارد مانند اولین فصل کتابها را مشاهده کنند.

ـ دسترس پذیری آزاد. کاربران می توانند از مسیرهای مختلفی مانند درگاههای کتابخانه ها و درگاههای همکاران WorldCat توسعه یافته به ویرایشهای

متنوعی از WorldCat دست یابند.

ـ برهم کنش با کاربران نهایی. کاربران می توانند با افزودن استنادها یا پیشنهادهایی حین استفاده از WorldCat توسعه یافته به شکلی فعال در فرایند

ایجاد آن مشارکت نمایند.

ـ شخصی سازیWorldCatکاربران می توانند متناسب با نیاز خود حوزه های مناسبی از توسعه یافته را گزینش نمایند.

ـ جست وجوWorldCatکاربران می توانند با بهره گیری از امکانات بازیابی آشنا، به جست وجو در توسعه یافته بپردازند و منابع موردعلاقة خود را

بیابند.

همچنین موارد زیر از دیگر محاسن و مزایای WorldCat توسعه یافته برای کتابخانه ها به شمار می آیند:

ـ مشاهده پذیری بیشتر کتابخانه ها برای جست وجوگران اطلاعات.

ـ افزایش استفاده از کتابخانه ها و دسترس پذیری به منابع آنها.

ـ بهبود کارآیی در ارائه خدمات به کاربران.

ـ کاهش هزینه ها از طریق افزایش بهره وری کارکنان کتابخانه ها.

▪ مروری بر استراتژی

استراتژی نوین OCLC مشتمل بر توصیفی از WorldCat توسعه یافته و چهار برنامه پشتیبانی است که OCLC به اجرا درخواهد آورد:

ـ برنامه فراداده ها. ایجاد فراداده های جامع و خدمات مدیریت برای کتابداران، کاربران کتابخانه ها، و همکاران.

ـ برنامه مدیریت محتوا. ارائه خدماتی برای نگهداری و دیجیتال سازی منابع پژوهشی.

ـ برنامه کاوش و بازیابی. تعاملات رابط کاربر مؤثر و مشتری پسند برای جست وجوی WorldCat توسعه یافته.

ـ برنامه اجرا. ارائه خدمات سریع تحویل اطلاعات.

برای تحقق این دورنما و پاسخگویی به چالشهای فراروی استراتژی، OCLC و شبکه های منطقه ای ایالات متحده متعهد شدند که واکنشی سریع در

مقابل این فرصت نشان دهند. خدماتی که در این برنامة استراتژیک به آنها اشاره شد، نمایانگر بخش عمده ای از این فرصت هستند که OCLC با

درنظرگرفتن شرایط و با توجه بسیار زیادی دنبال خواهد کرد.

منابع و مأخذ
۱ـ دانشنامه کتابداری و اطلاع رسانی ، تالیف پوری سلطانی ، تهران ، فرهنگ معاصر ، ۱۳۷۹
۲ـ نطام نمایه سازی و ورداسمیت در شبکه کتابشناسی (او . سی . ال . سی) نوشته فاطمه معتمدی . فصلنامه علوم اطلاع رسانی ، دوره ۱۷ شماره سوم و

چهارم و بهار و تابستان ۱۳۸۱ . ص ۱۲ ۱۶ .
۳ دایره المعارف کتابداری
۴ سایت www.oclc.org
۵ کتابخانه کامپیوتری پیوسته oclc))،نوشته آذر افتخار.مجله الکترونیکی مرکز مدارک علمی ایران،شماره چهارم دوره اول .
۶ معرفی پایگاه oclc ، نوشته فاطمه دهنوی ؛ دانشگاه آزاد اسلامی _علوم و تحقیقات.
http://www.librarian۳۱.persianblog.com
. aboat oclc .{ online } available at : › http://www.oclc.com/ ‹ Accessd in  
 
 
   برگرفته از مقالات ارسالی به آفتاب 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 

خزنده و ساختواره وب


 
 
 
 
 خزنده و ساختواره وب  

شعله ارسطوپور


 وب به عنوان بستر فعالیت موتورهای جستجو، ساختاری نموداری دارد. این ساختار حرکت خزنده ها در موتورهای جستجو را به روشهایی منطبق بر خود محدود می سازد. مقاله حاضر، به بررسی تأثیر ساختار وب بر چگونگی حرکت خزنده ها و فعالیت نمایه سازها در موتورهای جستجو می پردازد. پس از بحثی مقدماتی در باب نمودارهای جهت دار و فرایند کار خزنده، عمده ترین روشهای حرکت خزنده در سطح وب شامل حرکت «عمق ـ شروع»، «توزیع ـ شروع» و «بهترین ـ شروع» مطرح شده و سپس واحد سازه یابی و چگونگی تشکیل درختهای سازه یابی از قالب HTML مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

● مقدمه

وب، مجموعه ای عظیم از مدارک است که هر یک برای پاسخگویی به یک نیاز بالقوه ایجاد و در بستر اینترنت منتشر گردیده است. حجم عظیم صفحات و اطلاعات موجود در وب و لزوم وجود ابزارهایی جهت سازماندهیِ دست کم گوشه ای از این مجموعه تاکنون به حد کفایت مورد بحث قرار گرفته است و اینکه موتورهای جستجو با تمام کاستیهای خود از عمده ترین ابزارهای دسترسی به محتوای مدارک پیش گفته هستند، اصلی پذیرفته شده میان بسیاری از کاربران اینترنتی است. وب، میلیاردها صفحه الکترونیکی را از طریق شبکه ای از اتصالها با یکدیگر مرتبط می سازد و از آنجا که ساختار آن هیچ محدودیتی بر چگونگی نشر صفحات، قالب انتشار، و یا چگونگی برقراری اتصالها و تعداد صفحات وب اعمال نمی نماید، گسترش چشمگیری یافته است. اما این مسئله هرگز بدین معنا نیست که وب بدون ساختار است. بسیاری از پژوهشها بیانگر وجود روابطی مشخص و منطقی در ساختار وب هستند.

(Barabasi & Albert, ۱۹۹۹; Kleinberg etal., ۱۹۹۹; Albert etal., ۱۹۹۹).

هر یک از این تحقیقات به نوبه خود به نتایج متفاوتی رسیده اند. فصل مشترک آنها مسئله ناهماهنگی توزیع صفحات وب است به گونه ای که آلبرت و دیگران[۲] (۱۹۹۹) از وب به عنوان یک شبکه جهانی کوچک یاد می کنند در حالی که برادر و همکاران[۳] (۲۰۰۰) توزیع وب را پاپیونی شکل توصیف می کنند. بر این اساس، وب از یک هسته که بیشترین اتصالها به آن برقرار شده و دو بال که با توجه به جهت اتصالها، توزیع متفاوتی از صفحات را در بر می گیرد، تشکیل شده است. کلیه پژوهش های انجام شده و تمام نتایج یک مسئله را اساس کار خود قرار داده اند و آن نموداری بودن ساختار وب[۴] است. با توجه به دستاوردهای پژوهشها، ساختار وب را به یقین می توان به صورت یک نمودار عظیم ترسیم نمود؛ نموداری که در برگیرندة گره ها و اتصالهای متعدد است.


(Albert et al., ۱۹۹۹; Thelwall, ۲۰۰۲; Evans& Walker, ۲۰۰۴; Yu & Meng, ۲۰۰۴; Coathy, ۲۰۰۴) .

بنابراین وب نه تنها بدون ساختار نیست بلکه می توان آن را به صورت یک ساختواره نموداری نیز ترسیم نمود. این ساختواره خواسته یا ناخواسته بر چگونگی گردآوری صفحات و نمایه سازی آنها توسط موتورهای جستجو تأثیرگذار بوده و در نهایت نتایج جستجو و میزان ربط آنها را رقم می زند.

● نمودارهای جهت دار[۵]

نمودار در واقع مجموعه ای از گره ها و خطوط است که آن را به صورت ریاضیِ G (V, E) نشان می دهند. هر E حتماً دو گره را به یکدیگر متصل می کند. نمودار جهت دار، نموداری است که بتوان در آن جهت حرکت از هر گره به گره دیگر را به راحتی تشخیص داد.

پیشتر بیان شد که هر صفحه از وب دارای تعدادی اتصال است. این اتصالها یا از صفحه هسته[۶] به سایر صفحات و یا از سایر صفحات به صفحه موردنظر برقرار شده است. بنابراین، تمام ویژگیهای پیش گفته، در باب صفحات وب و لینکهای آنها نیز صدق می کند. با توجه به جهت برقراری لینکها، می توان وب را نیز به صورت یک نمودار جهت دار ترسیم نمود.

● خزنده

تقریباً تمام خزنده ها در موتورهای جستجو دارای چهار بخش گردآورنده[۷]، واحد کنترل[۸]، واحد سازه یابی[۹] و واحد کار[۱۰] هستند. گردآورنده تحت نظارت واحد کنترل، به صفحات هسته (گره های مختلف) رفته و مدارک را به واحد جداسازی لینکها می فرستد. پس از جداسازی، لینکهای مناسب به واحد کار ارسال شده و در فهرست دستور کار بعدی گردآورنده قرار می گیرند. واحد سازه یابی در واقع از دو بخش جداسازی لینکها[۱۱] و نمایه سازی تشکیل شده است.

آنچه نهایتاً در پایگاه ذخیره می شود در واقع حاصل فرایند نمایه سازی است که تحت قالب تعریف شده در الگوریتم موتور جستجو به صورت واژگان و عبارات مختل پایگاه نمایه

▪ واحد کار

▪ واحد جداسازی لینکها

▪ نمایه ساز

▪ واحد کنترل

▪ گردآورنده وب

در آمده است (Cothey, ۲۰۰۴).

پیشتر اشاره شد که ساختار وب همچون نموداری جهت دار است، لذا خزنده نیز برای حرکت روی این ساختواره، چاره ای جز تبعیت از ویژگیها و جهت های از پیش تعیین شده ندارد. از نظر جبری، حرکت روی نمودارهای جهت دار را می توان به صورت ماتریسهای حرکتی[۱۲] ساده کرد. در موتورهای جستجو نیز، با توجه به شباهت ساختاری، استفاده از قواعد ریاضی حاکم بر این ماتریسها، تحلیل و مقایسه را آسان می نماید.

به طور کلی، سه روش برای حرکت خزنده در شبکه لینکهای وب وجود دارد. این سه روش عبارتند از حرکت عمق ـ شروع[۱۳]، توزیع ـ شروع[۱۴]، و بهترین ـ شروع[۱۵].

● حرکت عمق ـ شروع

در این حرکت، واحد کنترل خزنده یک صفحه را به عنوان صفحه هسته برای گردآورنده مشخص می سازد. پس از جداسازی لینکها، واحد کنترل یکی از لینکهای خارجی صفحه را انتخاب و گره مقصد را به گردآورنده معرفی می کند. این فرایند تا زمانی که برای واحد کنترل تعریف شده باشد، ادامه پیدا می کند.

از آنجا که تقریباً تمام صفحه های وب لینکهایی به سایر صفحات برقرار می کنند، چنانچه سطح عمق برای واحد کنترل تعریف شده نباشد، حرکت به عمق آن قدر ادامه خواهد یافت که به مرور زمان، عملاً پایگاه نمایه موتور جستجو را از مطالب بی کیفیت خواهد انباشت. به همین دلیل، در بیشتر موتورهای جستجو، سطح عمق برای واحد کنترل تعریف می شود. در تصویر۴، چنانچه سطح عمق تعریف شده ۲ باشد، ترتیب حرکت گردآورنده ۱، ۲، ۵، ۶و۷ بوده و عملاً صفحه های ۳ و ۴ مورد بررسی قرار نخواهند گرفت.

● حرکت توزیع ـ شروع

در این حرکت، واحد کنترل پس از تعیین صفحه هسته، کلیه گره های هم عمق با یکدیگر را تعیین و به ترتیب به گردآورنده معرفی می کند. پس از رجوع به کلیه صفحات مشخص شده در آن سطح، واحد کنترل سطح دوم را مورد بررسی قرار می دهد. به عنوان نمونه، ترتیب حرکت گردآورنده تحت نظارت واحد کنترل و با استفاده از الگوریتم توزیع ـ شروع در صفحه های مختلف.

روش حرکت توزیع ـ شروع مورد علاقه بسیاری از طراحان برنامه های خزنده در موتورهای جستجوست، زیرا طراحی و اجرای آن به صورت رایانه ای بسیار ساده تر از روش حرکت عمق ـ شروع بوده و در صورت تعیین سیاست دقیق، به لحاظ محدود بودن دامنه لینکهای هر صفحه به عنوان صفحه هسته، حجم پایگاه موتور جستجو بیهوده افزایش نخواهد یافت(Chakrabarti et al., ۲۰۰۲).

حال، چنانچه صفحه هسته به یک مطلب خاص بپردازد، با توجه به آنکه گردآورنده تمام لینکهای موجود در صفحه و یا صفحات بعد را دنبال نمی کند، حرکت خزنده تأثیر بسیار زیادی بر نمایه سازی و در نهایت بازیابی اطلاعات خواهد داشت.

در حرکت عمق ـ شروع، با انتخاب هر لینک و رفتن به صفحه بعدی و ادامه این کار، یک مطلب خاص (حوزه موضوعی مربوط به سطح عمق اول حرکت) به صورت اختصاصی دنبال شده و از آنجا که گرایش واحد کنترل نسبت به حرکت عمقی گردآورنده بیشتر از حرکت در سطح است، در نهایت صفحاتی که برای نمایه ساز فرستاده می شوند به احتمال، اغلب حول یک مطلب یا موضوع خواهند بود. در حالی که در حرکت توزیع ـ شروع گرایش واحد کنترل به حرکت در سطح است و لذا گردآورنده ابتدا به گره های تعیین شده در سطح سرکشی خواهد کرد. در چنین شرایطی صفحاتی برای واحد نمایه ساز ارسال می شوند که در کل دیدی عامتر دارند (مانند آنچه در صفحه هسته آمده است). این مسئله، ناشی از آن است که معمولاً لینکهایی که از هر صفحه برقرار می شوند، به بخشی از مطلب مطرح شده در صفحه هسته مربوط می شوند.

بنابراین، با حرکت از سطح به عمق، دید نمایه ساز خواه نا خواه جزء نگر بوده و با حرکت در سطح دید نمایه سازی در حول یک مطلب با گستره ای وسیع تر و جامع تر متمرکز خواهد بود (Herrman, ۲۰۰۳).

با توجه به مطالعات دهه ۱۹۹۰، استفاده از هر یک از این روشها برای حرکت روی ساختواره وب با توجه به حجم عظیم صفحات و مطالب هر یک، در نهایت تفاوت چندانی در بازیابی بهتر موتورهای جستجوی مختلف در سطح وب نداشت.

تصمیم گیری در باب انتخاب هر یک از این دو روش و تردیدهای موجود، روش سومی را پیش پای طراحان و برنامه نویسان قرار داد و آن، حرکت «بهترین ـ شروع» بود.

● حرکت بهترین ـ شروع

بهترین در حوزه حرکت خزنده روی ساختواره وب، در واقع معانی متفاوتی دارد. الگوریتمهای مختلفی برای حرکت بهترین ـ شروع وجود دارند که بر اساس فرمول محاسبه بهترین صفحه بعدی، اسامی متفاوت دارند. از این بین می توان به خزنده متمرکز[۱۶]، جستجوی کوسه ای[۱۷]، عنکبوتهای اطلاعاتی[۱۸] و... اشاره کرد.

در ساده ترین حالت، از سیاستهای رتبه بندی همچون "رتبه بندی صفحات"[۱۹] به عنوان معیار بهترین بودن استفاده می شود. در این روش واحد کنترل با توجه به رتبه هر صفحه میان سایر صفحات، گردآورنده را به صفحه بعدی می فرستد.

حرکت بهترین ـ شروع، بر این اصل مبتنی است که پدیدآورنده هر صفحه زمانی از صفحه خود (A) به صفحه دیگری (B) لینک برقرار می کند که B از نظر پدیدآور A ارزشمند باشد. در بحث رتبه بندی صفحات چنین عملی برای B یک امتیاز مثبت محسوب می شود. بنابراین، در ساختار خزنده ها الگوریتم رتبه بندی صفحات در واقع برنامه ای است که اهمیت نسبی هر صفحه را بر اساس لینکهای برقرار شده به آن مشخص می سازد. بر این پایه در خزنده هایی که برای حرکت خود از روش بهترین ـ شروع استفاده می کنند در واقع از سه اصل پیروی می شود:

▪ صفحاتی که لینکهای بیشتری به آنها برقرار شده است، اهمیت بیشتری دارند. تعداد بیشتر لینکها به نوعی نشانگر شهرت و یا محبوبیت صفحه مذکور در سطح وب است.

▪ چنانچه این لینکها از صفحات معتبرتری برقرار شده باشند، اعتبار صفحه مورد مطالعه افزایش خواهد یافت.

▪ از طرفی، هرچه تعداد لینکهایی که از صفحه مورد مطالعه به سایر صفحات برقرار می شود بیشتر باشد، ارزش آن صفحات کمتر خواهد بود.

بر این اساس، در اکثر خزنده ها چنانچه U صفحه اصلی، Fu نشانگر صفحاتی که از U به آنها لینک برقرار شده[۲۰] و Bu نشانگر صفحاتی باشد که به U لینک برقرار کرده اند[۲۱] رتبه صفحه از طریق فرمول حاضر و یا فرمولهایی با عناصر اصلی مشابه، قابل سنجش خواهد بود.

در این فرمول، علامت جمع به معنای وجود رابطه مثبت میان تعداد لینکهای برقرار شده به U و رتبه U است. R(V) یا رتبه صفحات برقرار کننده لینک به U نیز چون در صورت کسر قرار گرفته اند، رابطه مثبت با رتبه U دارند، در حالی که وجود |FU| در مخرج، نشانگر وجود رابطه معکوس رتبه U و تعداد لینکهایی است که به صفحات دیگر بر قرار کرده است[۲۲].

این مسئله در نظر کاملاً منطقی است، اما ناجورک و وینر[۲۳] (۲۰۰۱) در عمل ثابت می کنند که با توجه به هزینه بالا و زمان بر بودن فرایند رتبه بندی صفحات، استفاده از روش توزیع شروع به نسبت توجیه پذیرتر می نماید. آنها برمبنای دستاوردهای خود بیان می دارند که با توجه به امکانات فعلی فناوری، روش رتبه بندی صفحات بسیار هزینه بر بوده، زمان زیادی را می طلبد و از طرف دیگر با توجه به عدم ثبات رتبه صفحات در طول زمان بایگانی نگهداری رتبه های صفحات را به سرعت باید روزآمدسازی نمود. این در حالی است که توجه به حرکت عمق ـ شروع به عنوان یک گزینه مطرح، کمتر صورت می پذیرد.

● واحد سازه یابی

واحد نمایه ساز موتورهای جستجو باید صفحات حاوی اطلاعات را از گردآورنده دریافت کند و عبارات و واژگان آنها را استخراج و در پایگاه خود ذخیره سازی نمایند. بنابراین، چنانچه هر صفحه در مقام خود یک واحد کلی باشد، نمایه ساز آن را به اجزای کوچکتر از قبیل واژه و یا عبارت تبدیل کرده و در پایگاه خود ذخیره می سازد. نرم افزاری که توانایی انجام این عمل را داشته باشد، «سازه یاب» نام دارد. در فرایند سازه یابی، اولین کار تشخیص زبان رشته نشانه های ورودی[۲۴] است. پس از آن، بر اساس دستور آن زبان خاص، سازه یاب به تعیین ساختار ترکیبی آن رشته می پردازد[۲۵].

با این توصیف برنامه سازه یاب در ساختار یک موتور جستجو کار جداسازی و یکسان سازی آدرسهای اینترنتی موجود در مدرک، نگهداری فهرست واژگان غیر مجاز و تهیه درخت سازه یابی را انجام می دهد. از آنجا که سازه یاب براساس دستور زبان از قبل تعریف شده به هدف دستیابی به محتوای مشخصی عمل می کند، تقسیم بندی واژگان استخراج شده و وزن دهی به آنها کار ساده ای خواهد بود(Fischer, ۲۰۰۵)

زبان HTML زبان غالب در سطح وب به شمار می آید، لذا کلیه موتورهای جستجو دارای نرم افزارهای سازه یابی سازگار با HTML برای زبانهای مختلف هستند. به واسطه این نرم افزارها، برچسبهای HTML و ارزش آنها به سرعت شناسایی می شوند.

برای جداسازی و یکسان نمودن آدرسهای موجود در یک صفحه، از سازه یابها به منظور شناسایی برچسبهای مختلف و ارزش آنها استفاده می شود. این کار معمولاً به منظور کمک به واحد کنترل جهت هدایت گردآورنده انجام می شود. اما کار معرفی آدرسها به گردآورنده، اغلب مشکل تر از این است. گاه لازم است بسیاری از آدرسهای ذکر شده در صفحه یکدست و تصحیح شوند. به منظور یکسان سازی آدرسهای اینترنتی دستورالعملهایی برای تبدیل حروف بزرگ آدرسها به حروف کوچک، برداشتن انشعابهای اضافی از دنباله آدرس، تصحیح و یا تکمیل برخی از آدرسها و ...، برای سازه یابهای مختلف تعریف می شود(Pant, Sirinivan & Meczer, ۲۰۰۴) .

سازه یابهای مختلف ممکن است سیاهه واژگان غیر مجاز متفاوتی داشته باشند و یا اصولاً فاقد ویژگی حذف واژگان بدون بار معنایی در طول فرایند نمایه سازی باشند. در سطوح بالاتر، برخی از سازه یابها با توجه به دستور زبان از پیش تعریف شده، توانایی تشخیص ریشه کلمات و ذخیره کلیه واژگان هم ریشه را در یک محل دارند.

در نهایت، وظیفه هر سازه یاب ایجاد درخت سازه یابی[۲۶] است. در این مرحله، واحد سازه یابی آدرس و یا واژه موجود در صفحه را با کمک محتوا و محل برچسب ارزیابی کرده، درختواره ای از ساختار صفحه تشکیل می دهد. نمونه ای از این درخت و قالب HTML متناظر با آن.

تشکیل این درخت، کار وزن دهی به هر متن و واژه و عبارت استخراج شده از آن را ساده می نماید. رتبه متون در قسمتهای مختلف صفحه با توجه به الگوریتم رتبه بندی خاص هر موتور متفاوت است. واژگان وزن دهی شده را می توان به راحتی در قالب یک مقیاس عددی ریخته و برای الگوریتم رتبه بندی موتور جستجو، امکان سنجش و مقایسه سؤال کاربر و واژگان موجود پایگاه را فراهم آورد.

● جمع بندی

با وجود ماهیت متغیر وب، باز هم ساختار وب بر نحوة سازماندهی آن تأثیرگذار خواهد بود. با توجه به اینکه هم اکنون موتورهای جستجو از مهمترین سازمان دهندگان به شمار می روند و از طرفی با در نظرگرفتن اینکه ساختار وب روشهای متفاوت و نه متعدد گردآوری اطلاعات را به طراحان نرم افزارهای خزنده دیکته می کند، می توان بیان داشت که ساختواره جهت دار وب بی تأثیر بر بازیابی های مفید و یا بی حاصل تأثیر خواهد داشت. آنچه در این زمان مورد توجه بیشتر محققان حوزه قرار گرفته، چگونگی بهینه سازی استفاده از امکاناتی است که وب در اختیار طراحان قرار می دهد. تصمیم گیری در باب انتخاب شیوه حرکت خزنده ـ اعم از حرکت به عمق یا حرکت در سطح و یا انتخاب هر صفحه بسته به کیفیت آن ـ یکی از مباحث مورد توجه علاقه مندان به این حوزه است. مطالعه در باب بازدهی هر روش در طول زمان و یا امکان سنجی استفاده از یک روش در حال حاضر از مطالعات مطرح در این حوزه به شمار می آید.

این در حالی است که از زاویه ای دیگر، اعمال از پیش تعریف شده برای هر سازه یاب ـ چه کوتاه و مختصر (سازه یاب های ساده) و چه پیچیده (سازه یابهای سطح بالا) ـ نیز به بهینه سازی استفاده از امکانات وب توجه می کند. با تعریف جزئیات بیشتر، نمایه سازی دقیق تر شده و در نهایت بازیابی بهتری حاصل خواهد شد.

مدارک به واسطة شیوه حرکت در سطح وب گردآوری شده اند و نمایه سازی روی ساختار ساختمند وب به اجرا در آمده است؛ ساختاری که حتی زبان نگارش آن را می توان در قالب نمودار ترسیم نمود. الگوریتمهای مختلف رتبه بندی بر اساس این ساختار و اجزای آن کار خود را انجام می دهند، پس ساختار وب به صورتی غیر مستقیم اما با قدرتی بسیار بر آنچه بازیابی می شود تأثیر خواهد داشت.

شعله ارسطوپور[۱]
منابع
Albert, R., Jeoung, H.& Barabasi, A. (۱۹۹۹). "The Diameter of the Wold Wide Web". Nature . Vol. ۴۰۱, P. ۱۳۰ Available online: www۱۰.org/cdrom/papers/۲۰۸ [Accessed on Oct. ۲۰۰۵]
Barabasi A.L. & Albert, R. (۱۹۹۹). "Emergence of Scaling in random Networks". Science. Vol. ۲۸۶, P ۵۰۹ ۵۱۲. Available online: http://www.nd.edu/~networks [Accessed on Oct. ۲۰۰۵]
Broder, A., Kumar, R., Maghoul, F., Raghavan, P., Rajagopalan, s., Stata, R., (۲۰۰۰). "Graph Structure in the Web". Computer Networks. Vol. ۳۳, P. ۳۰۹ ۳۲۰. Available online: http://www۹.org/w۹cdrom/۱۶۰/۱۶۰.html [Accessed on Oct. ۲۰۰۵]
Chakrabarti, s. , Joshi, M.M., Punera, K. & Pennock, D.M. (۲۰۰۲). "The Structure of Broad Topics On the Web". Proceedings of the ۱۱th World Wide Web Conference (p.۵۰۸ – ۵۱۰). Honolulu, Hawaii, May ۷ ۱۱ . New York: ACM. Available online: http://http.cs.berkeley.edu/~soumen/doc/www۲۰۰۲t/p۳۳۸ chakrabarti.pdf [Accessed on Oct. ۲۰۰۵]
Cothey, Viv (۲۰۰۴). "Web Crawling reliability". Journal of the American Society for Information Science and Technology. ۵۵(۱۴). P. ۱۲۲۸ – ۱۲۳۸.
Evans, Michael P. & Walker, Andrew (۲۰۰۴). "Using The Web Graph to Influence Application Behavior". Internet Research. ۱۴(۵). P. ۳۷۲ – ۳۷۸.
Fischer, Hendrik (۲۰۰۵). Decisions To Go: An Intelligent Mobile Decision Support System[Dissertation]. Georgia: The University of Georgia. Available online: http://graduate.gradsch.uga. edu/etdarchive/summer۲۰۰۵/fischer hendrik ۲۰۰۵۰۸ ms.pdf [Accessed on Oct. ۲۰۰۵]
Herrmann, Frank (۲۰۰۳). Web search engines. Available online: http://graduate.gradsch.uga.edu/etdarchive/summer۲۰۰۵/ fischer hendrik ۲۰۰۵۰۸ ms.pdf [Accessed on Oct. ۲۰۰۵]
Kleinberg, J., Kumar, R., Raghava, P., Rajagopalan, S., & Tomkins, A. (۱۹۹۹). "The Web as a Graph: Measurements, Models, and Methods". Proceedings of the International Conference on Combinatorics and Computing , Tokyo , Japan, July ۲۶ – ۲۸. London: Springer, P. ۱ ۱۷. Available online: http://www.tomkinshome.com/papers/archive/cocoon۹۹.pdf [Accessed on Oct. ۲۰۰۵]
Najork,M. & Wiener, J.L. (۲۰۰۱). "Breadth – First Crawling Yields High Quality Pages". Proceedings of the ۱۰th World Wide Web Conference (p.۱۱۴ ۱۱۸). Hongkong. May ۱ ۵ . New York: ACM. Available online: http://www۱۰.org/cdrom/papers/۲۰۸/ [Accessed on Oct. ۲۰۰۵]
Pant, G., Srinivasan, p. Menczer,F. (۲۰۰۴). "Crawling the Web". Web Dynamics. Springer. Availableonline: http://mia.ece.uic.edu/~papers/MediaBot/pdf۰۰۰۰۱.pdf [Accessed on Oct. ۲۰۰۵]
Thelwal, Mike (۲۰۰۲). "Methodologies for Crawler Based Web Surveys". Internet Research. ۱۲(۲), P. ۱۲۴ – ۱۳۸. Available online: www.scms.rgu.ac.uk/staff/fh/CM۱۰۰۸/documents/lecture۳.pdf [Accessed on Oct. ۲۰۰۵]
Yu, Clement & Meng, Weiyi (۲۰۰۴). "Web Search Technology". The Internet Encyclopedia. Hoboken, NJ: Wiley. P ۷۳۸ – ۷۵۳
۱. دانشجوی کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاه فردوسی مشهد
1. Albert etal.
2. Broder etal.
3. Web&#۰۳۹;s Graph Structure
1. Directed Graph
Seed Page.2
1. Fetcher
Controller.2
3. Parsing Unit
4. Workload Unit
5. Link Extracting
6. Traversal Matrix
Depth First.1
2. Breadth First
3. Best First
1. Focused Crawler
2. Shark Search
3. Info Spiders
4. Page Rank
5. Forward Links
6. Back Links
۱. این مسئله تابع این اصل است که هرچه تعداد صفحات زیرمجموعه صفحه هسته (Child pages) بیشتر باشد، ارزش و رتبه صفحه هسته بین این صفحات تقسیم می شود (Yu & Meng, ۲۰۰۴).
۱. Najork & Wiener
۲. Input Symbols&#۰۳۹; String
۳. پاکروان، امیرحسین (۱۳۷۶)، فرهنگ کامپیوتر یادواره "انگلیسی فارسی"، (تهران: یادواره اسدی؛ فرهنگستان یادواره).
۱. Parse Tree

کتابداری و اطلاع رسانی ( www.aqlibrary.org )  
بر گرفته از مقالات ارسالی به آفتاب

رويكردهايي نو به سازماندهي اطلاعات

  
نام مقاله:  رويكردهايي نو به سازماندهي اطلاعات  
نام نشريه:  فصلنامه كتابداري و اطلاع رساني (اين نشريه در پايگاه اطلاعات علمي جهاد دانشگاهي به نشاني www.SID.ir نمايه مي شود) 
شماره نشريه:  37 _ شماره اول، جلد 10  
مترجم:  شعله ارسطوپور 

چكيده

به منظور پاسخ‌دهي به اين پرسش كه «آيا امكان سازماندهي تمام اطلاعات وجود دارد؟ ديدگاهي كتابخانه‌اي» اين مقاله در پي تبيين نقش و ماهيت اطلاعات، انتخاب و سازماندهي اطلاعات در متن كتابخانه است. در كنار تعريف انواع اطلاعات كتابخانه‌اي به برخي از محدوديتهاي سازماندهي اطلاعات خصوصاً اطلاعات كتابشناختي با نيم نگاهي به مدل FRBR نيز اشاره شده است. در نهايت مؤلف به اين نتيجه مي‌رسد كه سازماندهي تمام انواع اطلاعات در بستر و از ديدگاه كتابخانه‌اي به هيچ وجه ميسر نخواهد بود.

كليدواژه‌ها: سازماندهي اطلاعات، مدل ملزومات كاركردي پيشينه‌هاي كتابشناختي

مقدمه

هنگامي كه برخي از همكاران فنلاندي از من پاسخي براي اين مسئله كه «آيا امكان سازماندهي تمام انواع اطلاعات وجود دارد؟ ديدگاهي كتابدارانه» خواستند، اولين واكنشم اين بود كه: «پاسخ چنين سؤالي بسيار ساده است: خير ـ والسلام». اما پس از آن، متوجه شدم كه بايد حدود 45 دقيقه درباره اين پاسخ ساده صحبت كرده و دلايلي براي آن بيابم. علاوه بر اين، پاسخي چنين كوتاه و منفي به نظرم بسيار فرانسوي نما بود. همان‌گونه كه مي‌دانيد، فرانسويها اكنون به خاطر پاسخهاي منفي خود بسيار مشهور شده اند، اين پاسخها هيچ ارتباطي با چيستي سؤال ندارد: «نه» به جنگ عراق، «نه» به متن ويرايش شده ISBD(ER)، «نه» به اتحاديه اروپا و يا حتي «نه» به گوگل پرينت[4]. بنابراين، براي اينكه در انظار شبيه يك فرانسوي نباشم، هريك از واژه هاي موجود در جمله مذكور را به منظور درك بهتر از معناي سؤال و جزئيات اين موضوع، مورد بررسي قرار خواهم داد.

 1. «اطلاعات»؟

شايد مهمترين واژه در اين پرسش واژه «اطلاعات» باشد. منظور از «اطلاعات» چيست؟ چگونه مي‌توان تعريفي از آن ارائه داد؟

تعاريف متعددي براي «اطلاعات» ارائه شده است. مقاله اي از خوزه كلوديو تررا و ترزينا آنجلوني[5] به مواردي چون «داده‌هاي سازمان يافته»، «داده‌هاي هدفمند يا مرتبط با هدف» و «داده‌هاي تفسير شده» اشاره كرده و در نهايت بيان مي دارد: «اين تعاريف، به ساير تعاريفي كه به دخالت انساني در سازماندهي هدفمند داده‌هاي خام اشاره مي كند، شباهت دارند». كليه اين تعاريف مبتني بر تمايز ميان «اطلاعات» و «داده» است. مفهوم اصطلاح «اطلاعات» را بدون تعريف داده، نمي‌توان درك نمود. در واقع، در حوزه نظريه اطلاعات، ساختاري سلسله مراتبي وجود دارد كه از «داده» (موجوديت خام) شروع شده، به «اطلاعات» (موجوديت خامي كه به صورتي هدفمند توسط عامل انساني سازماندهي شده است)، سپس به «دانش» (موجوديتي غير مادي كه تنها در ذهن انسان بوده و بر مبناي منابع اطلاعاتي مختلف شكل مي گيرد) و در نهايت به «خرد» (موجوديتي چنان اثيري كه هرگونه تلاش در جهت تعريف آن عاقلانه به نظر نمي‌رسد) ختم مي‌شود. «داده» توسط هوا ـ وي لي[6] به صورت «واقعيات، نوشته ها، اعداد و نمادهاي پراكنده و بدون ارتباط» تعريف شده است. چنانچه قبول نماييم كه «اطلاعات» اساساً «داده‌هاي سازماندهي شده به صورت هدفمند» مي‌باشند، بنابراين بايد «سازماندهي اطلاعات» را سازماندهي آنچه پيشتر سازماندهي شده است بدانيم. مسلماً در هر حال بايد يا آن را سازماندهي نماييم و يا لايه‌اي جديد به سازمان آن بيفزاييم. به طور قطع، آن‌گونه كه ادعا مي‌كنيمآآننيني به «سازماندهي نابسامانيها» نمي‌پردازيم، بلكه تنها موجوديتهايي را كه از قبل نظمي دروني دارند، سازماندهي مجدد مي‌كنيم. پرسش اصلي كه عنوان اين نشست ماهواره‌اي را تشكيل مي‌دهد، در واقع «چگونگي سازماندهي نابساماني» نيست بلكه «چگونگي سازماندهي بساماني‌هاست».

الين سونونيوس[7] در «زيربناي فكري سازماندهي اطلاعات»[8] تعريفي از «اطلاعات» ارائه مي‌دهد كه در آن از اصطلاح «داده» استفاده نمي‌شود (اگرچه مفهوم آن در بطن تعريف وجود دارد): «اطلاعات، محتواي يك پيام است» و يا به عبارت ديگر «آنچه انتقال مي يابد» اطلاعات است. وي مي‌افزايد، در حوزه نظامهاي اطلاعاتي، اطلاعات به پيامهايي كه محتواي آنها 1) توسط انسانها خلق شده، 2) مضبوط بوده و 3) ارزش نگهداري را داشته باشند، محدود مي‌شود.

از آنجا كه بحث يانا ككلينن[9] در پي پاسخ به اين مسئله بود، بيش از اين بر معناي اصطلاح «اطلاعات» تمركز نمي‌كنيم مگر از ديدگاهي كلي، زيرا موضوع من پاسخ به اين مسئله از «ديدگاه كتابخانه‌اي» بوده است.

2. اطلاعات «در كتابخانه‌ها»؟

پس مفهوم «اطلاعات» در زمينه خاص كتابخانه‌ها چيست؟ در اين جا بايد به يك ابهام پاسخ داد، زيرا وقتي مي‌گوييم «اطلاعات در كتابخانه» مي‌توانيم به دو ديدگاه متفاوت اشاره نماييم. منظور ما مي‌تواند اطلاعات موجود در منابع كتابخانه و يا اطلاعات تهيه شده توسط كتابخانه‌ها درباره اطلاعات و مدارك حاوي اين اطلاعات، باشد.[10] كدام نوع از اطلاعات در اين جا مورد نظر است؟ تصميم ما پاسخ را روشن و چگونگي رويكرد ما به سازماندهي اطلاعات را تحت تأثير قرار خواهد داد.

2ـ1. اطلاعات موجود در منابع

كتابخانه‌ها سازماندهي اين نوع از اطلاعات را به واسطه دو فعاليت به انجام مي‌رسانند: 1) از ميان كليه منابع در دسترس، منابعي را بر مي‌گزينند كه بنا برگفته سونونيوس «ارزش نگهداري را داشته باشند» و موارد انتخابي همراه با «منابع موجود» مجموعه كتابخانه را تشكيل مي‌دهد. 2) اين مجموعه را به صورت فيزيكي در قفسه ها تنظيم مي‌كنند.

2ـ1ـ1. انتخاب اطلاعات

انتخاب اطلاعات مسئله‌اي بسيار اساسي بوده و با پيشرفتهاي ديجيتالي اهميت تازه‌اي يافته است. من البته به خوشبيني توماس هيكي[11] كه بيان مي دارد «همه چيز به سمت ديجيتالي شدن پيش مي‌رود»، نيستم. پنج قرن پس از ابداع چاپ، همچنان كار تبديل كليه دستنوشته هاي قرون وسطايي به مدارك چاپي را به اتمام نرسانده ايم ـ پس براي تبديل كليه متون چاپي به قالب فناوري جديد چه مدت زماني لازم خواهد بود؟ موقعيت ما بسيار شبيه وضعيت اوايل قرن شانزدهم است. نظاره گر تحولي عظيم در فناوري هستيم و بايد براي تعيين اولين و مهمترين مداركي كه بايد در قالب محملهاي جديد در آيد، دست به انتخاب بزنيم. نمي‌توان كليه اطلاعات موجود در محملهاي آنالوگ را تحت قالب وب درآورد. درست همان‌گونه كه در قرن شانزدهم، تبديل تمام دستنوشته ها به كتابهاي چاپي در يك زمان امكان‌پذير نبود. در 20 سال آينده، وب اصلي ترين راه انتقال مفاهيم شده و استفاده از محملهاي «سنتي» (منظور تنها كتاب نيست)[12] بتدريج به برخي از نيازهاي خاص محدود خواهد شد، درست همانند قرن شانزدهم كه استفاده از دستنوشته هايي كه زماني روش عادي انتقال مفاهيم بودند، رفته رفته به موارد خاص و محيطهاي خصوصي محدود گرديد (و البته امروزه نيز همچنان دستنوشته تهيه مي‌كنيم). شايد بتوان گفت، انتقال نيافتن اطلاعات موجود به محملهاي نوين، مسلماً راه مناسبي براي «سازماندهي» اطلاعات نخواهد بود.

در قرن شانزدهم، دانشمندان و ناشران از نزديك با فرايند انتخاب درگير بودند. چند سال پيش، هنگام نگارش يك مقاله‌ـ كه هرگز تمام و چاپ نشد‌ـ فرصتي يافتم تا كتاب چاپي منتشر شده در سال 1521 در بازل توسط يوهان فروبن[13] را مطالعه كنم. يوهان فروبن ناشر و دانشمند بود و با ساير دانشمندان در زمينه انتخاب متوني كه بايد اول منتشر شوند، همكاري مي نمود. وي در مورد اين كتاب خاص، به توصيه بئاتوس رنانوس[14] دانشمند انسان گرا كه به تازگي دستنوشته اي قديمي شامل رساله‌هاي بلاغي را در كتابخانه اسپير[15] يافته بود، عمل نمود. بئاتوس رنانوس عقيده داشت دستنوشته مذكور ارزش چاپ شدن را دارد اگرچه بخشهايي از متن آن تا حد زيادي از بين رفته بود. يوهان فروبن پيشگفتاري بر متن افزوده و در آن بيان داشت: «براي آنكه هيچ فرصت مغتنمي از دست نرود، [از ميان آن دستنوشته هاي قديمي] برخي نكات بلاغي لاتيني را برگزيده تا چاپ نماييم [...]. چنانچه خواننده هرآينه سودي از اين [نشريه] حاصل آورد، همه را مديون عالي‌جناب بئاتوس رنانوس خواهد بود، زيرا او اين دستنوشته را از كتابخانه اسپير فراآورده و حياتي مجدد به آن بخشيده است؛ دستنوشته‌اي كه در غير اين صورت محكوم به فراموشي و فنا بود، گويي كه از جهاني ديگراست».

ممكن است جمله‌بندي و كلمات مطالب فوق نسبت به آنچه امروزه به كار مي بريم بسيار متفاوت باشد، اما ايده اصلي همان است. كتابهاي چاپي و ساير محملهاي «سنتي» از «جهان ديگري» هستند كه در آن اطلاعات مدفون و «محكوم به فراموشي» است. هنگامي كه آنها را ديجيتالي نموده و از طريق وب در قالب الكترونيكي دسترس پذير نماييم، اطلاعات را «حياتي مجدد» بخشيده ايم. آنها كه چنين ابتكاري به خرج مي دهند، مانند گوگل به منزله يك مصداق معروف، جديد و بحث برانگيز، اين كار را انجام مي دهند[16] تا همانگونه كه يوهان فروبن پنج قرن پيش مي گويد، هيچ فرصت مغتنمي از دست نرود. البته، اين بدان معنا نيست كه نه گوگل و نه فروبن پنج قرن پيش از گوگل، علاقه اي به كسب پول بيشتر نداشته‌اند.

خواه نا خواه، واضح است كه تاريخچه چاپ مستقيماً با ظهور كاپيتاليسم در قرن شانزدهم و بيشتر از آن با گسترش نهضت انسان دوستي و عشق به فرهنگ ارتباط داشت. لوسين فور و هانري‌ ـ ژان مارتن[17] در كتاب «ظهور كتاب»[18] بيان داشته اند كه ناشران قرن شانزدهم تنها بر كتابهايي سرمايه گذاري مي كردند كه نسبت به بازگشت سرمايه خود از آنها اطمينان داشتند و اين در نهايت به انتخاب محتاطانه متون منجر مي‌شد. به نظر مي‌رسد امروزه نيز چندان تفاوتي به وجود نيامده باشد ( به جز اينكه احتمالاً بئاتوس رنانوس اگر هم اكنون زنده بود علاقه اي به كار براي گوگل نداشت و يا به احتمال گوگل مانند فروبن تمايلي به دعوت كاربران خود به «احساس دين تمام كمال به كتابخانه دانشگاه استنفورد» ندارد).

در قرن شانزدهم، چاپ و نشر تنها در مناطق و شهرهاي ثروتمند و قدرتمند از نظر سياسي، امكان گسترش و توسعه داشت. اين مكانها نسبت به سايرين شانس بيشتري براي انتخاب اطلاعات مورد نظر جهت تبديل به محمل جديد و تصميم‌گيري درباب چيستي داده‌هايي كه دسترس پذير خواهند شد داشته و مي‌توانستند ايده‌هاي خود را القا نمايند. پنج قرن بعد، اين اصلي‌ترين مسئله بحث برانگيز در مورد گوگل پرينت است. اقليتهاي فرهنگي فاقد قدرت سياسي و اقتصادي، به سختي مي‌توانند در فرايند اين انتخاب اطلاعات شركت نمايند. منظور من از «اقليتهاي فرهنگي» اروپا و يا در ديدي خردتر، فرانسه‌ ـ جاييكه بحث گوگل پرينت بالاگرفت‌ـ نيست، بلكه منظور اقليتهاي فرهنگي داخل اروپا و يا حتي داخل فرانسه و ساير نقاط جهان است: سامي هاي فنلاند، ساكنان نروژ و سوئد، بريتانيها، كرواتها، كريولهاي اهل فرانسه، باسكهاي فرانسه و اسپانيا، مائوريهاي نيوزيلند[19] و.... چرا بايد رويكرد «آنگلوساكسوني» گوگل پرينت در انتخاب، بهتر از انتخابي در سطح اروپايي و يا حتي ملي باشد؟ البته شخصاً به عنوان يكي از اعضاي اين اقليتهاي فرهنگي، در فرانسه، با روال انتخاب روشنفكرانه گوگل پرينت موافقترم تا انتخابهاي راديكالي كتابخانه ديجيتالي گاليكا وابسته به كتابخانه ملي فرانسه....[20]

انتخاب اطلاعاتي كه بايد در قالب فناوري جديد در آيند، يكي از مهمترين جنبه‌هاي سازماندهي اطلاعات بوده و كتابخانه‌ها در آن نقشي همانند نقش انسان گرايان قرن شانزدهم دارند. به عبارت ديگر، همانند همكاري بئاتوس رنانوس با فروبن، كتابخانه‌ها به منزلة يك عامل توصيه كننده عمل مي‌كنند.

2ـ1ـ2. تنظيم فيزيكي محملهاي اطلاعاتي

اطلاعات موجود در مدارك مستقيماً توسط كتابداران به صورت فيزيكي در مجموعه كتابخانه براي كاربران نهايي نظم دهي مي‌شوند. اين هدف به واسطة شماره‌هاي بازيابي كه برمبناي طرحهايي چون رده‌بندي دهدهي ديويي انتخاب مي‌شوند، تحقق مي‌يابد. اين فعاليت در واقع با رده‌بندي كه بخشي از فرايند خلق اطلاعاتي درباره مجموعه كتابخانه و اطلاعات موجود در آن است، ارتباط پيدا مي كند.

2ـ2. اطلاعاتي كه توسط كتابخانه‌ها درباره خود اطلاعات و محملهاي آن تهيه مي‌شود

كتابداران، اين نوع از اطلاعات را از طريق فهرستنويسي، كه اصلي ترين موضوع اين مقاله است، سازماندهي مي نمايند.

 

3. «سازماندهي» اطلاعات در كتابخانه‌ها؟

در اين بخش «سازماندهي اطلاعات در كتابخانه‌ها» را به منزله «سازماندهي اطلاعات كتابشناختي» قلمداد خواهيم كرد. ملاكهاي سازماندهي اطلاعات كتابشناختي بسيار زياد است. اما الين سونونيوس در «زيربناي فكري سازماندهي اطلاعات» به روشني دليل تعمد در توجه به «اثر» به منزلة يك ملاك اصلي را توضيح مي‌دهد:

«هر مجموعه‌اي از ويژگيها، قابليت ايجاد دسته‌هاي متفاوتي از مدارك حاوي اطلاعات را دارا هستند، مثلاً اندازه يكسان، رنگ يكسان، موضوع يكسان و يا داشتن پديدآور مشترك. با وجود اين، مهمترين ويژگي براي نظامي كه در پي سازماندهي اطلاعات است، «شمول بر يك اثر»[21] مي‌باشد. هيچ يك از ساير ويژگيها از نظر قابليت گردهم آوري آثار، قدرت اين ويژگي را ندارند؛ زيرا مداركي كه در اين ويژگي مشترك هستند، در واقع حاوي اطلاعاتي يكسان مي باشند. چنانچه سازماندهي اطلاعات هيچ معناي ديگري نداشته باشد، حداقل به معناي گردهم آوردن كليه اطلاعات مشابه خواهد بود».

در جاي ديگري از همان كتاب وي مي افزايد: «اثر، گروه يا خانواده اي از مدارك است كه در آن هر مدرك در اصل شامل همان اطلاعات و يا محتواي فكري و هنري اوليه است». ايجاد گروههاي آثار، كار اصلي سازماندهي اطلاعات خواهد بود.

سونونيوس بيان مي دارد «اگرچه، موضوع از نظر اهميت در سازماندهي مدارك و ايجاد دسترسي به آنها، رقيب پديدآور محسوب مي‌شود، [...] استفاده از جستجوهاي موضوعي افزايش چشمگيري داشته است، به اندازه‌اي كه امروزه، توجه به اهميت روز افزون سازماندهي اطلاعات با كمك موضوع، به منزلة تغييري در پارادايم غالب مطرح شده است.

از گفته هاي سونونيوس چنين بر مي آيد كه «ديدگاه سنتي كتابخانه‌اي» در باب سازماندهي اطلاعات خود عاملي محدود كننده است. ما به عنوان كتابدار، خود را به سازماندهي بر محور اثر (آثار از طريق نام پديدآور و عنوان شناسايي مي‌شوند) و موضوع، محدود ساخته‌ايم. آثار در رديف اول و بعد ويرايشها و نسخه ها، پديدآورندگان و موضوعات سه گروه از موجوديتهايي است كه در مدل ملزومات كاركردي پيشينه‌‌هاي كتابشناختي[22] تبيين گرديده اند. ملزومات كاركردي پيشينه‌‌هاي كتابشناختي در واقع نشانگر ديد محدود ما نسبت به سازماندهي اطلاعات كتابشناختي است.

توصيف كاملي از بحث ملزومات كاركردي پيشينه‌‌هاي كتابشناختي ارائه نخواهم داد، زيرا اطمينان دارم باربارا تيلت[23] در صحبتهاي خود اين كار را خواهد كرد. علاوه بر اين، در نظر ندارم كه اين مدل را مورد نقد و بررسي قرار دهم. هدف، تأكيد بر اين مسئله است كه ديدگاه كتابخانه‌اي نسبت به سازماندهي اطلاعات از دو جنبه بسيار محدود است: 1) شامل مواردي كه شرايط سازماندهي بر مبناي اثر را ندارند، نمي‌شود. 2) زماني كه اطلاعات را بر مبناي اثر سازماندهي نمود، توقف كرده و از آن مرحله فراتر نمي‌رود، كه اين مي‌تواند مشكل ساز باشد.

در اين جا برخي مثالها براي پشتيباني از چنين ادعاي بحث برانگيزي ارائه مي‌شود.

3ـ1. پديدآورندگاني كه در چارچوب ملزومات كاركردي پيشينه‌‌هاي كتابشناختي نمي‌گنجند

ماهيت نقش برخي پديدآورندگان و يا ماهيت اثر آنها، قرار دادن آنها و پيشينه‌‌هاي كتابشناختي مرتبط با آنها را در چارچوب مدل ملزومات كاركردي پيشينه‌‌هاي كتابشناختي مشكل مي سازد. به طور كلي، وضعيت اين پديدآورندگان به گونه اي است كه براي سازماندهي اطلاعات كتابشناختي آثار آنها، توجه صرف به گروه‌بنديهاي سنتي آثار يا موضوعات، نامطلوب خواهد بود.

3ـ1ـ1. پديدآورندگاني با ماهيت سياسي و يا قانون‌گذار

رويكرد سنتي و محدود ما به سازماندهي اطلاعات، در مورد پديدآورندگان داراي ماهيت سياسي و يا قانونگذار مناسب نيست. به عنوان مثال، چنانچه "Roosevelt, Franklin D., 1882 – 1945" را در فهرست كتابخانه كنگره مورد جستجو قرار دهيد، 294 بازيافت خواهيد داشت و در صورتي كه تحت سرشناسه تنالگاني "United states . President (1933 – 1945: Roosevelt)" جستجوي خود را انجام دهيد، 209 مدرك بازيابي خواهد شد. مسلماً ميان اين بازيافتها همپوشاني وجود خواهد داشت، اما در نهايت تقريباً 500 پيشينه مجزا به ترتيب الفبايي عنوان بازيابي خواهيد نمود. كاربران نهايي قادر به حصول نتيجه مطلوب از ميان 500 بازيافت نخواهند بود. عملكرد «كنترل كتابشناختي» كه آن‌قدر به آن مي باليم، در اين مورد درست همانند «هرج و مرج درگوگل» است. گفته مي‌شود با استفاده از مدل ملزومات كاركردي پيشينه‌‌هاي كتابشناختي مي‌توان حجم اين بازيافتها را از طريق معرفي آثار در ابتدا و سپس قالبهاي مختلف هر اثر محدود ساخت. استفاده از اين روش در چنين حالتي به نظر مفيد مي‌رسد، اما چنانچه بازيافتهاي حاصل از جستجوي هر يك از هويتهاي كتابشناختي روزولت را مرور نماييد، به سرعت در مي يابيد كه هر قالب به يك اثر خاص اشاره دارد و در حوزه سياست چنين امري عادي است. كمتر پيش مي آيد كه از يك اثر، برداشتها و قالبهاي متفاوتي تهيه شود. استفاده از مدل ملزومات كاركردي پيشينه‌‌هاي كتابشناختي، در اينجا مفيد فايده نخواهد بود. فهرست همگاني پيوسته كتابخانه كنگره، محدودسازي جستجو را با كمك تاريخ، زبان، نوع، مكان و محل نشر امكان پذير ساخته است، اما از ميان كليه اين ملاكها، تنها مي‌توان ملاك «تاريخ» را تا حدودي براي سازماندهي اطلاعات ارزشمند دانست، زيرا از نظر زماني، امكان ارتباط دادن برخي وقايع به دوره زندگي و كار روزولت را براي كاربران نهايي فراهم مي سازد.

و اما مثالي ديگر. چنانچه در فهرست كتابخانه ملي فرانسه به جستجوي آثار لويي چهاردهم بپردازيد، كمتر از 1029 مورد بازيافت نخواهيد داشت. بار ديگر، كاربر نهايي توانايي استفاده از چنين بازيافت عظيمي را نخواهد داشت و با نگاهي سطحي به نتايج بازيابي شده، مي‌توان نتيجه گرفت كه استفاده از مدل ملزومات كاركردي پيشينه‌‌هاي كتابشناختي نيز توانايي كاهش موارد بازيابي شده را ندارد، زيرا هر مدرك توصيف شده مرتبط با يك اثر خاص است. به صورت پيش فرض، پيشينه ها براساس الفبايي عنوان نمايش داده مي‌شوند. فهرست رايانه اي كتابخانه ملي فرانسه، امكان تركيب جستجوي پديدآور با واژه هاي عنوان را فراهم مي سازد، اما واژه هاي عنوان مهار شده نيستند. مي‌توانيد جستجوي خود را در مورد لويي چهاردهم به عنوان پديدآور با جستجوي موضوعي تركيب كنيد؛ اما متأسفانه، بسياري از پيشينه‌‌هاي مرتبط با لويي چهاردهم، سرعنوان موضوعي ندارند. فهرست مذكور، مرتب سازي بازيافتها از نظر نوع، پديدآور، عنوان، تاريخ، زبان و كشور محل نشر را ميسر مي‌سازد. بار ديگر بجز در مورد تاريخ، ساير ملاكها معضل سازماندهي اطلاعات در اين مورد را حل نمي‌كنند.

آنچه فقدانش احساس مي‌شود، تركيبي از سازماندهي بر مبناي پديدآور و موضوع است. بنابراين، تمركز سنتي بر سازماندهي مبتني بر اثر، كاملاً بي ربط به نظر مي‌رسد. هنگامي كه در پي مدارك مرتبط با فرانكلين دي. روزولت و يا لويي چهاردهم هستيم، فهرستهاي كتابخانه‌اي نبايد فهرستي سازمان يافته از آثار (يا «عنوانهاي اصلي» و «عنوانهاي فرعي نامرتبط») ارائه دهند، بلكه بايد فهرستي با نظم اوليه موضوعات عام و يا عباراتي مربوط به حوزه هاي سياسي (اعم از ديپلماسي، سياست اقتصادي و...)، و سپس با نظم ثانويه آثار ارائه نمايند. در چنين حالتي، «نابساماني كلان» را به «خرده نابساماني» تقسيم‌بندي كرده‌ايم.

3ـ1ـ2. پديدآورندگاني كه آثار آنها اجازه استفاده از مدل ملزومات كاركردي پيشينه‌هاي كتابشناختي را نمي‌دهد

حتي در ميان پديدآورندگان آثار ادبي نيز مواردي وجود دارند كه نسبت به راهبردهاي ملزومات كاركردي پيشينه‌هاي كتابشناختي و حتي فراتر از آن، به محدوديتهاي سازماندهي اطلاعات نيز مقاومت نشان مي‌دهند. در اين جا فرصتي براي پرداختن به جزئيات «مشكلات فهرستنويسي آثار اميلي ديكينسون[24]» ندارم. تنها به اين نكته بسنده مي‌نمايم كه از 254 پيشينه كتابشناختي بازيابي شده در فهرست كتابخانه كنگره تحت مدخل "Dickinson, Emily, 1830 – 1886" بيش از 200 مورد توصيفگر قالبهاي مختلفي هستند كه هريك با اثري خاص ارتباط دارند. به عنوان مثال، شعرهاي بسيار كوتاه ديكينسون (آن‌قدر كوتاه كه فهرستنويسان نمي‌توانند تك تك آنها را به صورت جداگانه مد نظر قرار دهند)، همواره در قالب مجموعه‌هايي متفاوت توسط مترجمان و يا گردآورندگان مختلف گردآوري مي‌شوند. بنابراين، در چنين وضعيتي استفاده از مدل ملزومات كاركردي پيشينه‌‌هاي كتابشناختي كمتر مي‌تواند به كاهش تعداد پيشينه‌هاي بازيابي شده كمك نمايد. قابليتهاي مرتب سازي در فهرست همگاني پيوسته كتابخانه كنگره اعم از عنوان كامل، پديدآور اصلي و تاريخ (به ترتيب از كم به زياد و يا از زياد به كم) به كاربران امكان بهره برداري مطلوب از چنين فهرست بلند و بالايي را نمي‌دهد. به نظر من، مرتب سازي نتايج از نظر نوع (اعم از اشعار، نامه ها، آثار برگرفته)[25]و در هر يك از انواع براساس نام گردآورنده و يا مترجم، جريان سازماندهي اطلاعات را بهبود خواهد بخشيد.

در فهرست كتابخانه ملي فرانسه، 6735 پيشينه كتابشناختي در ارتباط با ولتر وجود دارد. اين 6735 پيشينه به ترتيب الفبايي عنوان و يا بنابر خواست و نياز كاربر براساس تاريخ، زبان، محل نشر، پديدآور اصلي، نوع، و يا كد رابط قابل مرتب سازي بوده و با استفاده از همين معيارها مي‌توان نتايج را محدود نمود. بايد راه‌حلهاي بهتري براي سازماندهي اين اطلاعات وجود داشته باشد؛ اگرچه در حال حاضر نمي‌توانم راه‌حلي عملي ارائه نمايم. فهرستهاي چاپي قرن نوزدهم در سازماندهي آثار پديدآورندگاني چون ولتر، از فهرست همگاني پيوسته كتابخانه ملي فرانسه در وضعيت كنوني هوشمندانه‌تر عمل مي‌كردند.

3ـ2. ناشران

فهرستهاي كتابخانه‌اي به كاربران نهايي اجازه جستجو از طريق نام ناشر را نمي‌دهند. اما در مواردي كه اين امكان وجود دارد، چگونه بايد فهرست پيشينه‌‌هاي بازيابي شده را نظم داد؟ آيا با توجه به تصور سنتي خود از سازماندهي اطلاعات، بايد نظم را براساس سرشناسه‌هاي پديدآور/ عنوان كه نشان دهنده آثار هستند برقرار ساخت؟ يا براساس تاريخ؟ يا براساس شماره هاي استاندارد بين المللي كتاب جهت مشخص ساختن ترتيب و توالي انتشار مدارك كه به نظر مؤثرتر از تنظيم موارد بازيابي شده براساس الفبايي نام پديدآورنده است. يا شايد بايد انتخاب را بر عهدة كاربر نهايي گذاشت؟ پاسخ قطعي براي اين مسئله ندارم.

3ـ3. موضوعات بسيار عام

چنانچه جستجويي تحت مدخل «علوم رايانه» در فهرست كتابخانه كنگره انجام دهيد، 242 پيشينه بازيابي خواهد شد. اين پيشينه ها براساس سرشناسه (اعم از پديدآور يا عنوان) مرتب شده اند و اين امكان براي كاربران نهايي وجود دارد كه پيشينه‌‌هاي بازيابي شده را براساس عنوان و يا تاريخ مرتب نمايند. از اين بهتر چگونه مي‌توانيم به كاربرانمان خدمت كنيم؟ اما آيا واقعاً سرعنوانهاي موضوعي مورد استفاده بسيار عام نبوده اند؟ مجدداً پاسخي براي آن ندارم.

 

3ـ4. محدوديتهاي استفاده از مدل ملزومات كاركردي پيشينه‌‌هاي كتابشناختي

پايگاه داستان‌‌ياب[26] نمونه اي موفق از به كارگيري مدل ملزومات كاركردي پيشينه‌‌هاي كتابشناختي است و من واقعا يكي از طرفداران اين نظام هستم. اما از بابت برخي محدوديتهاي آن نگرانم؛ محدوديتهايي كه ربطي به نقايص مفهومي مدل ندارند بلكه در واقع به ماهيت داده‌هاي موجود در نظام مربوط مي‌شوند. «فيكشن فايندر» اطلاعات كتابشناختي را ابتدا براساس مدل ملزومات كاركردي پيشينه‌‌هاي كتابشناختي و رويكرد سنتي سازماندهي اطلاعات، در قالب آثار و سپس در مجموعه هاي مربوط به قالبهاي متفاوت انتشار براساس ويژگي زبان هر برداشت خاص، سازماندهي مي نمايد. پس از آن، مجموعه هاي مذكور بر مبناي تعداد كتابخانه‌هاي عضو شبكه OCLC كه حداقل يك نسخه از آثار مربوط را دارند، تنظيم مي‌شوند. به عنوان مثال، از اثر «آليس در سرزمين عجايب» دراين پايگاه 1595 مدرك وجود دارد كه 966 مورد از آنها به زبان انگليسي است. به نظر من دقيقاً 966 نسخه وجود دارد كه كاربران انگليسي زبان احتمالاً علاقه‌مندند آنها را سازماندهي شده ببينند. نمي‌توان بيان داشت كه براي اين موارد هيچ گونه نظمي در فيكشن فايندر در نظر گرفته نشده است، آنها براساس تعداد نسخه هاي موجود در كتابخانه‌هاي عضو شبكه ورلد كت[27] تنظيم شده اند. اولين مدرك به نمايش در آمده در فهرست بازيافتها، در سال 1960 منتشر شده كه نه مربوط به زمان لويس كارول است و نه زمان ما، اما چون 1721 كتابخانه حداقل يك نسخه از آن را نگهداري مي‌كنند، رتبه اول را كسب كرده است. چگونه مي‌توان اين 966 بازيافت را به گونه اي مفيد براي كاربران نهايي سازماندهي نمود. آيا عنوانهاي قراردادي همانگونه كه احتمالاً در قوانين آتي فهرست نويسي RDA[28] نيز مطرح خواهد شد، مفيد خواهند بود؟ اميدوارم، اما همچنان شك دارم و نمي دانم دقيقاً چگونه مي‌توان با چنين مشكلي كنار آمد. حجم عظيم اطلاعاتي كه بايد سازماندهي نمود، سازماندهي تمام آن را عملاً بسيار مشكل مي سازد و البته 966 ويرايش مختلف در مقابل تمام اطلاعات، رقم بسيار كوچكي است....

 

4. سازماندهي تمام اطلاعات در كتابخانه‌ها؟

و دقيقاً كلمه كوتاه و غلط انداز «تمام» عنصري بسيار مهم در سؤالي بود كه از من شد. منظور از «تمام اطلاعات» در چارچوب كتابخانه چيست؟

مجدداً با ابهامي اساسي سروكار داريم. منظور از «تمام اطلاعات كتابشناختي» اطلاعات مربوط به تمام انتشارات است و يا تمام اطلاعات مربوط به انتشارات؟

4ـ1. اطلاعات درباره تمام انتشارات

اولين برداشت از اين سؤال مجدداً به بحث انتخاب باز مي‌گردد. آيا اطلاعات مربوط به هرآنچه را كه وجود دارد (و يا حداقل تمام آنچه در مجموعه كتابخانه وجود دارد) بايد سازماندهي نمود (آيا اين كار براي ما مطلوب است و يا اصولاً قادر به انجام آن هستيم؟) به عبارت ديگر، آيا اجازه سازماندهي نكردن اطلاعات مربوط به برخي موارد خاص را داريم؟

مثالي معروف در اين زمينه وجود دارد، «كنراد گسنر» در كتاب خود «كتابخانه جهاني»[29] كه نشست حاضر نيز وامدار آن است، دست به انتخاب زده است. با وجود استفاده از واژه «جهاني» در عنوان كتاب، وي بيشتر آثار لاتيني، يوناني و عبري را مورد توجه خود قرار داده است.

امروزه، حتي كتابخانه‌هاي ملي كه مسؤوليت تهيه كتابشناسيهاي ملي را بر مبناي حجم عظيمي از واسپاريهاي قانوني دارند نيز دست به انتخاب مي زنند. آنها الزاماً اطلاعات مربوط به تمام مداركي را كه از طريق واسپاري قانوني دريافت مي‌كنند، در كتابشناسيهاي ملي وارد نمي‌كنند. به عنوان مثال كتابخانه كنگره كتابهاي درسي آموزشگاهي را فهرستنويسي نمي كند؛ كتابشناسي ملي فرانسه بازيهاي ويدئويي را فهرستنويسي مي كند اما بازيهايي با وسايل قديمي تر را فهرست نمي نمايد.

اين مسئله در مورد وب بيشتر صادق است. كتابخانه‌ها با وب همانند كتابها، لوحهاي فشرده و يا دي. DVD ها برخورد نمي‌كنند، اما در هر حال، گاه دست به فهرستنويسي آن مي زنند. با وجود اين، تمام منتقدان بر اين مسئله اتفاق نظر دارند كه كتابخانه‌ها نمي‌توانند تمام وب و يا حتي بخش عمده‌اي از آن را فهرستنويسي كنند. اين مسئله حتي در مورد كشورهايي كه قانون واسپاري وب ملي دارند نيز صادق است. مسلم است، با بخش ملي وب جهاني، نمي‌توان با كمك همان روشهاي سابق و با همان ميزان جامعيت مورد استفاده در سازماندهي ساير مدارك واسپاري شده برخورد نمود.

4ـ2. تمام اطلاعات در مورد انتشارات

عبارتهاي توصيفي متعددي را مي‌توان درباره هر مدرك ساخت، اما باز هم به خاطر برخي دلايل بديهي، بايد تعداد معدودي از اين عبارتها را مورد استفاده قرار داد. همانگونه كه سونونيوس بيان مي دارد:

«به صورت بالقوه، هر ويژگي و يا پاره اي از ويژگيها را مي‌توان به منزلة توصيفي جهت ايجاد مجموعه هاي مختلف مورد استفاده قرارداد؛ مجموعه هايي كه بالقوه مورد علاقه كاربران هستند نيز بسيار متعدند. البته، از اين ميان پنج مورد بيش از ساير موارد مورد علاقه كاربران مي باشند كه مشخصاً با هدف گردهم‌آوري پيوند مي‌يابند:

· مجموعه تمام مداركي كه اساس اطلاعاتي يكساني دارند (اثر)

· مجموعه تمام مداركي كه اطلاعات يكساني را در بر مي گيرند (ويرايش)

· مجموعه تمام مداركي كه از يك ريشه گرفته شده اند (اثر مادر)

· مجموعه تمام مدارك از يك پديدآور

· مجموعه تمام مدارك در يك حوزه موضوعي خاص.

معمولاً آن دسته از عناصر اطلاعاتي كه قابليت سازماندهي مدارك در قالب مجموعه هايي با هدف گردهم آوري را ندارند و يا نمي‌توانند در راستاي فلسفه وجودي[30] فهرست كتابخانه عمل كنند، ناديده گرفته مي‌شوند. اين اصل كفايت و ضرورت[31] است كه توسط سونونيوس بدين گونه تعريف مي‌شود: «توصيفها بايد براي رسيدن به هدفهاي از پيش تعيين شده كافي بوده و نبايد شامل عناصر غير لازم شوند».

بنابراين، موارد زير، مجموعه‌اي از عناصر اطلاعاتي هستند كه احتمالاً برخي از كاربران به خواندن و يا بازيابي آنها علاقه مندند، اما هرگز نمي‌توانند آنها را در فهرست بيابند: « اين كتاب بسيار خسته كننده است»، «سه آهنگ موجود در اين لوح فشرده، جزء موسيقي‌هاي مناسب بعدازظهر به شمار مي‌آيند»، «در اين فيلم برخي از گفته هاي شكسپير نقل شده است»[32]، «مرد داخل اين نقاشي، كمي شبيه به يك مومين[33] است» و.... انتظار ندارم فهرستنويسان در پي تهيه پيشينه‌‌هايي با اطلاعاتي از اين دست باشند (بخصوص نمونه‌هاي اول و چهارم)، بلكه منظور من تنها تأكيد بر اين نكته است كه ما دانسته بسياري از عناصر اطلاعاتي را ناديده مي گيريم. برخي از اين عناصر اطلاعاتي ممكن است به نظر بي‌اهميت بيايند، اما پاره‌اي از آنها نيز مي‌توانند براي محققان اهميت فوق‌العاده‌اي داشته باشند. امكان‌پذير بودن يا نبودن سازماندهي تمام اطلاعات، مسئله ديگري است. نكته اساسي اين است كه تمام اطلاعات ثبت نمي‌شود، و از اين رو، مسلماً نيازي به سازماندهي آنها نيز وجود نخواهد داشت.

5. از ديدگاه كتابخانه‌اي، سازماندهي تمام اطلاعات «امكان‌پذير» است؟

در اين جا به پرسش به صورت كامل پاسخ خواهم داد...

لفظ «امكان‌پذير» در اين پرسش ابهام انگيز است. آيا منظور از آن تنها جنبه‌هاي فني يا به عبارتي امكان انجام سازماندهي جامع اطلاعاتي به صورت فني است يا برداشت ما بايد شامل مسائل ضمني ديگري نيز باشد. به عنوان مثال: «آيا سازماندهي تمام اطلاعات موجود امكان پذير و مطلوب است؟» مطلوبيت سازماندهي جامع اطلاعات، پرسشي كاملاً متفاوت است، اگرچه به نظر من مطلوبيت در پيوند مستقيم با قابليت اجراست و نبايد به صورت مجزا مد نظر قرار گيرد. با وجود اين، در اين جا به اين پرسش اصلاً پاسخي نمي‌دهم؛ زيرا جزئيات فلسفي آن ما را از بحث اصلي بسيار دور مي سازد. اما با وجود احتمال اين كه مجدداً به صورت يك منفي باف فرانسوي به نظر بيايم، فكر مي كنم، سازماندهي تمام اطلاعات مطلوب نباشد، اما در اين مورد بحث نمي كنم.

تا آنجا كه به قابليت اجرا از نظر فني مربوط مي‌شود، اين پرسش به سه پرسش ديگر منتهي مي‌شود: چه كسي اين اطلاعات را سازماندهي مي‌كند؟ اين اطلاعات چگونه سازماندهي مي‌شوند؟ و اين نظم چگونه به نمايش در مي آيد؟

5ـ1. چه كسي اين اطلاعات را سازماندهي خواهد كرد؟

با توجه به محدوديتهاي اقتصادي، مسلم است كه كاركنان كتابخانه‌ها در هيچ كجاي دنيا براي "سازماندهي تمام اطلاعات (آنالوگ يا ديجيتال)" كافي نيستند. آيا فهرستنويسي مبتني بر برون‌‌سپاري (قراردادي)[34] راه حلي براي اين مشكل است؟ شخصاً تصور نمي كنم فهرستنويسي قراردادي، تمام مشكلات، بخصوص مشكل فهرستنويسي را حل كند.

5ـ1ـ1. غني سازي محتوا با استفاده از منابع خارجي

برخي از كتابخانه‌ها پيشتر از اين به فكر غني سازي پيشينه‌‌هاي كتابشناختي با استفاده از منابع خارجي افتاده اند. اين مسئله بخصوص يكي از نقشهاي اصلي گروه مشاور غني‌سازي كتابشناختي[35] وابسته به كتابخانه كنگره آمريكاست. پروژه BEAT شامل برقراري پيوند ميان پيشينه‌‌هاي كتابشناختي و فهرست مندرجات كتابها در سطح وب، استفاده از داده‌هاي كتابشناختي ناشران در قالب ONIX، برقراري پيوند ميان متون نمونه و تصوير روكشهاي كتاب و سرگذشتنامه پديدآور كه توسط ناشر نيز در قالب ONIX ارائه مي‌شوند؛ اضافه كردن چكيده، گزارمان و نقد و بررسي از منابع مختلف و... مي‌باشد.

برخي از فروشندگان نيز تاكنون چنين خدماتي را با نام «غني‌سازي محتوا» ارائه كرده‌اند.

تمام اين ابتكارها، بدون توجه به ميزان بديع و هيجان‌انگيز بودن آنها، بر مبناي همكاري با توليدكنندگان اطلاعات (ناشران)، ديگر مؤسسه‌ها و يا ارائه‌كنندگان مشهور خدمات اطلاعاتي، صورت مي پذيرد. رويكرد جسورانه و انقلابي‌تر در اين امر، همكاري مستقيم با كاربر نهايي خواهد بود.

5ـ1ـ2. ويكي سايت[36]

به عنوان نمونه، برخي از اعضاي جامعه ويكي پديا، درصدد اجراي پروژه اي به نام «ويكي سايت» هستند و آن را بدين صورت تشريح مي‌كنند: " پروژه ويكي سايت در پي ايجاد يك فهرست برگه اي به صورت پيوسته با يك مدخل براي هر كتاب يا هر مقاله موجود است. [...] هر صفحه، شامل مجموعه اي از استنادهاي رسمي و بخشي مجزا براي ارائه خلاصه كتاب و گزارمانهاي مربوط به آن، خواهد بود. [...] هدف از اين كار، راغب ساختن افراد نسبت به خريد كتاب نيست؛ بلكه اطلاعات كافي به منظور تشخيص و شناسايي محتواي كتاب را در اختيار افراد قرار مي‌دهد و به مرور زمان ميزان اعتبار اثر در جامعه استفاده‌كنندگان را تبيين مي نمايد. يكي از موارد مطرح شده در فهرست «كارهاي در دست اقدام» آنها عبارت است از: «تشكيل جامعه ويكي سايت». ويكي سايت گسترشي براي كتابخانه‌هاست، زيرا منبعي خارجي و ارزشمند براي آنها به شمار خواهد آمد. روابط كتابشناختي يكي از ويژگيهاي مهم اين پروژه است، زيرا هدف آن ايجاد «فهرستبرگه‌اي است كه به كاربر در شناسايي اثر و برقراري ارتباط آن با ساير آثار كمك كرده و مي‌تواند شامل آخرين ويرايشها، كتابشناسي ها و حاشيه هاي متني باشد. در اين صورت، فهرستبرگه به جاي داده‌هاي كهنه، همواره داده‌هايي پويا و نو خواهد داشت». به نظر من، زماني كه «ويكي سايت» ايجاد شود، احتمالاً يكي از مهمترين منابع جهت «غني‌سازي محتواي» فهرستهاي كتابخانه‌اي به شمار خواهد آمد. نكته جالب توجه آن است كه به نظر مي‌رسد مسئولان اين پروژه در پي استفاده از داده‌هاي مارك هستند[37]. مشكل فني ما آن است كه چگونه پيوندهايي مناسب ميان فهرستهاي خود با چنين منبع غني از اطلاعات برقرار نماييم (البته اگر اصولاً چنين كاري را مناسب بدانيم). مسلماً برقراري پيوند به صورت دستي امكان‌پذير نيست و بايد براي اين امر راهكارهايي خودكار با استفاده از شناساگرهايي چون ISBN و ISSN انديشيده شود.

5ـ1ـ3. رده‌بنديهاي عاميانه[38]

يكي ديگر از رويكردهاي جديد و جالب در حوزه سازماندهي اطلاعات كتابشناختي، توسط غيرمتخصصان، «رده‌بنديهاي عاميانه» يا غير تخصصي نام دارد. اين رده‌بنديها مجموعه هايي از اصطلاحات كنترل نشده و بدون سلسله مراتب براي حوزه هاي موضوعي مختلف هستند كه مي‌توان منابع ديجيتالي در يك محيط مشترك را با كمك آنها رده بندي كرد. همانگونه كه «آدام متز» بيان مي دارد، «يك رده‌بندي عاميانه، به طور همزمان جنبه‌هاي مثبت و منفي زيادي در سازماندهي اطلاعات دارد. ماهيت كنترل نشده آن، به آشفتگي منجر شده و با مشكلاتي از قبيل دقت كم و ابهام دست به گريبان است؛ مسئله‌اي كه واژگان كنترل شده و مستند نامهاي مشاهير به خوبي از پس آن بر مي آيند. [...] اين در حالي است كه [رده‌بنديهاي عاميانه] توانايي پاسخگويي به نيازها و واژه هاي مورد استفاده كاربران را داشته و كاربران را فعالانه در نظام سازماندهي اطلاعات شركت مي دهند». «مانوئله كوئنتارلي[39]» در ميان ساير مزاياي رده‌بنديهاي عاميانه، نسبت به نمايه‌سازي سنتي و طرحهاي رده‌بندي سنتي، بيان مي دارد: «در اكثر موارد، زماني كه برچسب گذاري [يا به عبارتي استفاده از رده‌بنديهاي عاميانه] امكان پذير است، استفاده از واژگان كنترل شده از نظر اقتصادي و عملي، مقرون به صرفه خواهد بود. تهيه، نگهداري تقويت واژگان كنترل شده مناسب، معمولاً بسيار هزينه بر بوده و مستلزم درك بالاي كاربر نظام از طرح رده بندي است». البته، يكي از نارساييهاي رده‌بنديهاي عاميانه، مشكل دسترسي چند زبانه است ـ اما اين مشكل در مورد فهرستهاي موضوعي كنوني هم صادق مي‌باشد.

در هر صورت، تهيه كنندگان رده‌بنديهاي عاميانه، در پي جايگزين نمودن آنها به جاي ابزارهاي سنتي نيستند، بلكه در پي فراهم ساختن امكان استفاده مشترك از تمامي اين ابزارها مي‌باشند. امانوئله كوئنتارلي تا آنجا پيش مي‌رود كه مي گويد: «تنها كاري كه بايد انجام داد، ادغام و تغيير ابزارهاي سنتي در جهت بهبود قابليت بازيابي است. جايي بينابين اين دو مدل، چارچوبي مستحكم تر براي شناسايي، به اشتراك‌گذاري و يافتن اطلاعات خواهد بود». وي در نهايت به اين نتيجه مي‌رسد كه: «ساختارهاي سلسله مراتبي قديمي را نمي‌توان با برچسبها [يا به عبارت ديگر رده‌بنديهاي عاميانه] جايگزين نمود، اما به واسطه برچسب گذاري روشهاي جديدي براي رده بندي به وجود آمده و عملكردهاي جديدي به منظور سازماندهي و اشتراك دانش خواهيم داشت».

اما دوباره مسئله اينجاست كه «اگر فرض كنيم اين كار ارزش انجام دادن را دارد[40]، چگونه مي‌توانيم از رده‌بنديهاي عاميانه در فهرستهاي خود استفاده كنيم؟ آيا بايد آنها را خارج از فهرست در نظر گرفت و با آنها پيوند برقرار نمود؟ آيا بايد دو نوع دسترسي موضوعي را براي فهرست خود در نظر بگيريم؛ يك دسترسي به صورت كنترل شده كه توسط فهرستنويسان متخصص موضوعي تهيه و ديگري به صورت كنترل نشده كه توسط كاربران كتابخانه فراهم شود؟ دامنه امكانات و گزينه هاي مختلف در اين زمينه بسيار گسترده است.

5ـ1ـ4. پايان يك «انحصار»

اگر كاربران‌ ـ افرادي كه منابع ما را مي خوانند، مي بينند، مطالعه مي‌كنند، به جزئيات آنها توجه كرده و تمامشان مي‌كنند ـ توانايي افزودن مطلبي مهم (و يا صحيح) را به توصيفهاي كتابشناختي ما دارند، چرا بايد اطلاعات برجسته آنها را از ديد ساير كاربران نهايي پنهان كرد؟ آيا بايد تا بدانجا پيش رفت كه از توصيه‌هايي مانند آنچه در سايت آمازون ديده مي‌شود، استفاده كرد؟ به عنوان مثال «نظر استفاده‌كنندگاني كه از اين مدرك استفاده كرده‌اند...». تصور مي كنم يكي از اساسي ترين تحولاتي كه در اين قرن شاهد آن خواهيم بود، علاوه بر ويكي سايت، ويكي پديا و رده‌بنديهاي عاميانه، پايان رويكرد انحصاري كتابداران نسبت به فهرستهاست. امروزه، اعتبار فهرستها به واسطة متخصصان سازمانهاي فهرستنويسي مشهور تضمين مي‌شود، اما در آينده هرچه ميزان دخالت افراد خارجي در گسترش فهرستهاي كتابخانه‌اي بيشتر شود، اعتبار بيشتري براي آنها متصور خواهد بود! اين تنها در حد يك برداشت مي‌باشد، اما به نظر من امكان‌پذير است. گرايش كنوني در كتابخانه‌ها به سمت كاهش هرچه بيشتر اطلاعات فهرستها به منظور افزايش كميت است كه بدون شك روند اين تحول را شدت خواهد بخشيد.

5ـ2. چگونه اين اطلاعات را سازماندهي نماييم؟

امروزه صحبت از اين كه كتابداران بايد به وب توجه بيشتري نشان دهند، امري عادي است. در نظر گرفتن وب به منزله بستر حاوي محتوا[41] (به منظور توصيف تمام يا بخشهايي از آن و ذخيره سازي برخي نماهاي آن) به منزلة يك محيط[42] (به منظور برقراري پيوند از آن و به آن) به منزلة فضايي عمومي جهت دسترس‌پذير ساختن فهرست و به منزلة منشائي براي تأثيرهاي فني تعاملي و مشترك، بخصوص در حوزه «وب معنايي» و هستي‌شناسي‌هاي واژگاني[43] آن، همگي نشان از اين مهم مي باشند.

5ـ2ـ1. آشكار بودن در سطح وب

در مورد ارائه شدن فهرستهاي كتابخانه‌اي در سطح وب، بايد اختصاصاً به رويكرد نوين و جالب OCLC اشاره كرد. در اينجا فرصت براي تشريح «ورلد كت باز»[44] و ساختار جستجوي مخصوص «بازيابي در يك كتابخانه» وجود ندارد. منظور من تنها اشاره به اين نكته است كه چنين ابزارهايي اهميت بسياري داشته و بدون ايجاد مشكل براي وب، فهرستهاي كتابخانه‌اي را از بخش پنهان وب به «وب عمومي» مي آورند. بايد به خاطر داشت كه استفاده از مدل ملزومات كاركردي پيشينه‌‌هاي كتابشناختي، در اين فرايند نقش مهمي را ايفا مي‌كند.

5ـ2ـ2. چه «رويكردي از وب»؟

راهكارهاي نوين جستجوي تحت وب، دو موقعيت متضاد را ميان افرادي كه دست اندر كار طراحي وب و يا استفاده از آن هستند، به وجود آورده است.

يكي از رويكردها، گرايش «به حال خود گذاشتن» است كه به عنوان نمونه، در يكي از مقالات اخير «پيتر مرهولز»[45] مطرح مي‌شود: «تاريخچه استفاده از وب همواره صرف نظر نمودن از مسئله كنترل را اثبات نموده است. استفاده از نظرهاي مشتريان در سايت آمازون، از نظر كساني كه نقدهاي منفي را براي فروش مضر مي دانند، احمقانه است. در حالي كه اين نظرها، سطح اعتماد را بالا برده و تعامل را افزايش مي‌دهد.[...] آنچه وب مي‌آموزد آن است كه بايد آن را به حال خود رها كرد و كمترين ميزان كنترل لازم را بر آن اعمال نمود. [...] كاهش كنترل مطلوب به نظر نمي‌رسد، زيرا اطمينان را از بين مي‌برد [...] اما [...] بايد اقرار كرد كه مشتريان در چنين وضعيتي ابتكار عمل را در دست خواهند گرفت. آنها با كنترل تجربيات خود، راهكارهاي نامناسب‌تر را كنار مي‌گذارند. مسلماً اين مطلب از ديدگاهي كاملاً انتفاعي نقل گرديده است، و لفظ «كنترل» در اينجا دقيقاً منطبق بر «كنترل كتابشناختي» و يا «كنترل مستند» منطبق نيست. متأسفانه، برداشت برخي از مديران كتابخانه‌ها از «انگاره وب» به اين صورت تجلي مي يابد كه بايد زمان كمتري را روي كار مستندسازي صرف نمود (به عبارت ديگر به نظر آنها بايد زمان كمتري روي آن تلف كرد). همين مسئله دليل گرايش به جايگزين نمودن قالب ساده «دوبلين كور» به جاي فهرستنويسي كامل است.

از سوي ديگر، طراحان وب كه با مسئله «آشفتگي وب» روبرو هستند، تصور مي‌كنند با استفاده از فعاليتهاي كتابخانه‌اي كه در گذر زمان تثبيت شده اند، مي‌توانند در برابر اين مشكل به خوبي عمل كرده و يا حتي براي اين كار از ابزارهاي كتابخانه‌اي استفاده كنند. پيتر مرهولز حين بحث در باب رده‌بنديهاي عاميانه، بيان مي دارد: «چنانچه هيچ كس كنترل واژگان را برعهده نداشته باشد، كاربران از اصطلاحات متفاوتي براي مفاهيم يكسان استفاده خواهند كرد. [...] حتي احتمال بروز حالت معكوس اين مشكل نيز وجود دارد كه كاربران از يك اصطلاح براي مفاهيم متفاوت استفاده نمايند». (چه ابتكاري! چه اكتشافي!)

نمونه‌اي از كاربرد يك ابزار «سنتي» كتابخانه‌اي در زمينه سازماندهي محتواي وب، موتور جستجوي BUBL است كه توسط مركز تحقيقات كتابخانه ديجيتالي[46] دانشگاه استرات كلايد[47] واقع در گلاسكو طراحي شده و وب‌سايتها را بر مبناي رده بندي دهدهي ديويي، سازماندهي مي نمايد.

به نظر مي‌رسد بعضي از طراحان وب به مباحثي چون كنترل واژگان و كنترل مستند علاقه‌مندند. بهترين نمونه از اين مورد، پروژه «جستجو در TAP» [48] است كه توسط دانشگاه استنفورد طراحي شده است. دو مزيت عمده موتور جستجوي مذكور «قابليت [پاسخگويي] آن به عبارتهاي جستجويي كه در برگيرنده واژه هايي چند مفهومي باشند [...]؛ و همچنين بسط عبارتهاي جستجو، زماني كه يك موجوديت چندين نام دارد، است» «جستجو در TAP» بر مبناي فناوريهاي وب معنايي، بخصوص مفهوم هستي شناسي واژگاني شكل گرفته است. هستي شناسي هاي واژگاني براي كتابخانه‌ها نيز اهميت بسياري دارند.

5ـ2ـ3. هستي‌شناسي‌هاي واژگاني

از هستي‌شناسي‌هاي واژگاني به دو صورت مي‌توان در كتابخانه‌ها استفاده كرد:

1.افزودن معنا به روابطي كه پيشتر با كمك اصطلاحنامه ميان مفاهيم به وجود آورده ايم و تبديل اصطلاحنامه‌ها به هستي شناسي هاي واژگاني. نمونه‌اي جالب از اين رويكرد، اصطلاحنامه AGROVOC است كه روابط معنايي قديمي خود مانند «استفاده كنيد»، «به جاي»، «اصطلاح اخص»، «اصطلاح اعم» و «اصطلاح مرتبط» را با عبارتهاي پرمعناتري مانند موارد زير جايگزين نموده است»: <املاهاي متفاوت دارد>، <ترجمه دارد>، <شامل برخي اجزاست>، <جزء الحاقات مدرك...است>، <به واسطه> و....

2. افزودن ارزش معنايي به عناصر داده اي موجود در توصيفهاي كتابشناختي و بايگانيهاي مستند از طريق انطباق آنها بر يك هستي شناسي واژگاني و يا يك مدل مرجع معنايي[49] ديگر. اين كار هدف اصلي فعاليت گروه كاري هماهنگ سازي FRBR/ CIDOC CRM [50] است. CIDOC CRM يك مدل مرجع معنايي است كه توسط جامعه اطلاعات ميراث فرهنگي موزه ها تدوين شده است. ايده اصلي، قراردادن مدل ملزومات كاركردي پيشينه‌‌هاي كتابشناختي و CIDOC CRM در يك راستاست، به گونه‌اي كه قابليت يكپارچه سازي اطلاعات در سطح كتابخانه‌ها و موزه ها وجود داشته و همچنين بتوان بعدها اطلاعات كتابشناختي را در كاركردهاي وب معنايي مورد استفاده قرار داد.

5ـ3. هنگامي كه «تمام» (يا بخشي) از اطلاعات سازماندهي گرديد، چنين نظمي را چگونه بايد نمايش داد؟

علاوه براين، استفاده از هستي‌شناسي‌هاي واژگاني، طراحي فهرستهاي همگاني پيوسته گرافيكي نوين را امكان پذير مي‌سازد. فهرستهايي كه در آينده به خوبي مي‌توانند جايگزين فهرستهايي شوند كه امروزه آن‌قدر به آنها وابستگي داريم كه متوجه كاستيهاي آنها نمي شويم. چنين فهرستهايي ممكن است شبيه به موتور جستجوي وب برين[51] محصول شركت فناوريهاي برين باشد.رويكردي مشابه در كار نظام آكوا براوزر[52] محصول مديالب[53] مورد استفاده واقع شده است. فناوري مشابهي نيز در يك طرح آزمايشي دردست اقدام، به منزلة بخشي از پروژه اروپايي اسكالپچر[54] با نام مرورگر مفهوم[55] به كار گرفته شده است. مرورگر مفهوم برمبناي مدل معنايي CIDOC CRM طراحي شده و به زودي اطلاعات كتابشناختي و اطلاعات مربوط به موزه‌ها را يكپارچه‌سازي خواهد نمود. ممكن است به نظر پيچيده برسد، اما هنوز يك طرح آزمايشي به حساب آمده و در سطح وسيع براي كاربران نهايي طراحي نشده است. اين طرح، نمونه يك هستي‌شناسي واژگاني كامل را به نمايش مي گذارد كه مسلماً بايد در قالبي بسيار ساده به نمايش در آيد و همچنين از واژگاني متفاوت از آنچه در CIDOC CRM به كار مي‌رود، استفاده نمايد تا براي غير متخصصان نيز قابل استفاده باشد. در اين طرح از اصول پايه اي سازماندهي اطلاعات استفاده مي‌شود. برخلاف مرورگر مفهوم، طرح آزمايشي ديگري به نام آنتوپيا[56]، برمبناي مقادير ثبت شده به منزله عناصر داده‌اي عمل مي كند (بخصوص در قالب نقشه هاي موضوعي). اين مقادير در متن روابط دروني خود به نمايش در مي آيند. آنتوپيا اختصاصاً متمركز بر اطلاعات كتابشناختي نيست. اما نمونه اي كه در وب‌سايت آنتوپيا وجود دارد، شمايي كامل از شكل احتمالي بايگاني هاي مستند كتابخانه‌ها در آينده را به نمايش مي گذارد... .

در واقع، چنين احتمالاًتي مرا به ياد مفهوم «پيشينه مادر»[57] مي اندازد كه 10 سال پيش توسط رحمت‌الله فتاحي ارائه شد. مطمئنم يافته هاي فتاحي بسيار ارزشمند بوده و نشانه‌هايي در مورد اوپك هاي پيشرفتهآتينيني آتي را ارائه مي كند، اما فناوريهاي مورد استفاده در زمان وي هم اكنون قديمي شده اند (فنون با چنان سرعتي پيشرفت مي‌كنند كه 10 سال تقريباً معادل يك قرن است!). فناوريهاي جاوا كه قلب نظامهاي پيش گفته را تشكيل مي‌دهد، ما را در بهره‌برداري صحيح از مفهوم «پيشينه مادر» فتاحي ياري مي نمايد. آنچه در اينجا مطرح مي‌شود، در واقع پيشنهادي مبني بر چگونگي نمايش اطلاعات و سازماندهي روابط كتابشناختي در سطح اثر است:

(مسلماً اين پيشنهاد مطلق نيست و مي‌تواند بهبود پيدا كند. برخي آن را بسيار گسترده، پيچيده و سردرگم كننده مي دانند و ديگران ممكن است

آن را بسيار ساده بدانند، زيرا شامل بسياري از روابط احتمالي نمي‌شود.)

استفاده از هستي‌شناسي‌هاي واژگاني، در كنار فناوريهاي جاوا، به خوبي مي‌تواند فهرستهاي كتابخانه‌اي را بسيار فراتر از سازماندهي صرف اطلاعات در قالب سنتي «پديدآور/ اثر» و يا انگاره «موضوعي» سونونيوس، ببرد. آنچه مسلم است، آن‌‌كه اين عمل به سازماندهي «تمام اطلاعات» منجر نمي‌شود، اما بخش بيشتري از اطلاعات را سازماندهي خواهد نمود.

 

6. نتيجه گيري

در پايان بررسي «امكان پذيري» «سازماندهي تمام اطلاعات» از «ديدگاه كتابخانه‌اي» مي خواهم مطالبي را در باب ديدگاه خود نسبت به آينده فهرست نويسي بيان نمايم.

· تصور مي كنم (اميدوارم؟) جنبه‌هاي توصيفي فعاليتهاي فهرستنويسي تا حد زيادي كاهش يابد. توصيف مدارك مي‌تواند (بايد؟) براساس عناصر داده‌اي تدوين شده توسط توليدكنندگان آثار در قالب ONIX باشد. (مسلماً اين بحث تنها در مورد محصولات جديد كاربرد دارد، نه براي فهرستنويسي منابع قديمي تر مانند كتابهاي قرن هفدهم).

· كنترل مستند مسلماً يكي از نقاط قوت كار ماست. بدون در نظر گرفتن اين مسئله كه به نظر مديران كتابخانه چقدر گران بيايد، نبايد آن را از حذف كرد. كنترل مستند، ارزش افزوده‌اي است كه مي‌توانيم به عناصر توصيفي برگرفته از ONIX بيفزاييم. برخي از طراحان وب بر آن رشك برده و سعي در تقليد از آن در محيط وب دارند. كنترل مستند براي رسيدن به «هدف مرور»ي كه سونونيوس بر 4 فعاليت كاربر در مدل ملزومات كاركردي پيشينه كتابشناختي مي‌افزايد، اجتناب ناپذير بوده[58] و با «قوانين فرانكفورت» كه زمينه ساز قواعد فهرستنويسي بين‌المللي بعد هستند، آميخته است[59].

· ممكن است (بايد؟) كتابداران گرايش انحصارطلبانه خود را نسبت به فهرستهاي كتابخانه‌اي كنار بگذارند و ايده برقراري پيوند (و يا ايجاد امكان برقراري پيوند) ميان اطلاعات سازماندهي شده با منابع خارجي را كه به گونه‌اي متفاوت نظم يافته‌اند، بپذيرند؛ حتي اگر اين منابع به نظر آنها كاملاً كنترل نشده و بدون نظم باشند. ويكي سايت (اگر زماني وجود خارجي پيدا كند)، رده‌بنديهاي عاميانه، بلاگها، سايتهاي شخصي و... منابع كنترل نشده اي هستند كه فهرستهاي ما را ارزشمندتر مي‌سازند؛ درست همان‌گونه كه ما عناصر داده اي قالب ONIX توليدكنندگان اطلاعات را با داده‌هاي خود ارزشمندتر مي‌سازيم. بيان همزمان كنترل مستند و رده بنديهاي عاميانه توسط من اگر متضاد نباشد، نارسا به نظر خواهد رسيد، اما بايد توجه داشت كه اين دو فرايند، مكمل يكديگرند و با روشهايي كاملاً متفاوت به ما در جهت رسيدن به يك هدف ياري مي رسانند: «قابليت بازيابي اطلاعات سازماندهي شده را براي كاربران نهايي افزايش مي دهند».

· از آنجا كه كنترل مستند نقطه قوت كار ماست، بايد داده‌هاي مستند خود را در دسترس هركسي كه نيازمند آن است قرار دهيم. «خدمات فهرست مستند نامهاي كتابخانه كنگره» كه توسط OCLC ارائه مي‌شود، نمونه خوبي از اين كار است كه بايد توسط ديگران نيز دنبال شود. استفاده از بايگاني مستند بين المللي مجازي، در آينده بايد به غير كتابداران نيز تسري يابد. بايد مخازني از داده‌هاي مستند با قابليت دسترسي آزاد (OAI[60]) در سطح وسيع ايجاد نماييم. تنها به اين خاطر كه اگر كسي اتفاقا از من بپرسد «آيا از ديدگاه كتابخانه‌اي ممكن است تمام اطلاعات را سازماندهي نمود؟» من تنها پاسخ دهم: «خير». به هر حال، بايد فرانسوي شوم و همان پاسخ فرانسوي هميشگي را بدهم...

 

منابع

 

-Anderson, Chris. (2004) “The long tail.” In: Wired magazine [on line]. Issue 12.10. Available from World Wide Web: <http://www.wired.com/wired/archive/12.10/tail.html>.

 

-Bowen, Jennifer (2005). “FRBR: coming soon to your library?” In: Library resources and technical services. Vol.49, No. 3. P. 175-188

 

-Fattahi, Rahmatollah (2005). A prototype catalogue of super records: an experiment [on line]: a multi-level access to works in online catalogues. [Mashhad, Iran]: R. Fattahi, [ca. 1997?] [cited 28 July 2005]. Available at: <http://web.um.ac.ir/~fattahi/supercat.htm>, and especially <http://web.um.ac.ir/~fattahi/Superintnew.htm>, as most of the other pages, unfortunately, are no longer available…

 

-Fattahi, Rahmatollah (2005). The relevance of cataloguing principles to the online environment: an historical and analytical study [on line]: [PhD], School of Information, Library and Archive Studies, University of New South Wales Sydney, 1997. [Mashhad, Iran]: R. Fattahi, [s. d.] [cited 28 July 2005]. Available at: <http://web.um.ac .ir/~fattahi/thesis1.htm>.

 

-Febvre, Lucien, and Martin, Henri-Jean (1997). The coming of the book: the impact of printing, 1450-1800. London-New York: Verso. Chapter 6. This summary is borrowed from a review by Caroline Davis, <http://apm.brookes.ac.uk/publishing/contexts/ impact/febvre.htm>.

 

-Hagler, Ronald (1977). “Access points for works”. In: International Conference on the Principles and Future Development of AACR, Toronto, Canada, October 23-25, 1997. Available at <http://epe.lac-bac.gc.ca/100/200/300/jsc_aacr/access/r-access.pdf>.

 

-Hickey, Thomas (2005). Information management in a knowledge society [on line]: [paper presented at ICIM 2005, International Conference on information management in a knowledge society, Mumbai, India, February 21-25, 2005]. [Dublin, Ohio]: OCLC, [2005] [cited 20 July 2005]. Available from World Wide Web: <http://www.oclc.org/research/presentations/hickey/ icim2005.ppt>. Slide 16.

-Lee, Hwa-Wei (2005). “Knowledge management and the role of libraries: [paper for the Third China-US Library Conference, Shanghai, China, March 22-25, 2005].” In: Chinese librarianship: an international electronic journal [on line]. June 1. Issue No. 19. ISSN 1089-4667. Available from World Wide Web: <http://www.white-clouds.com/iclc/cliej/cl19lee.htm>.

 

-Mathes, Adam (2004). Folksonomies – Corporative classification and communication through shared metadata [on line]. December 2004 [cited 18 July 2005]. Available from World Wide Web:<http://www.adammathes.com/academic/computer-mediated-communication/folksonomies.html>.

 

-McCool, Rob (2005). Search on TAP: Documentation [on line]. Stanford, CA: Stanford University, c2005 [cited 18 July 2005]. Available at: <http://sp08.stanford.edu/>.

 

-Merholz, Peter (2005). How I learned to stop worrying and relinquish control [on line]. San Francisco, CA: Adaptive Path, June 21, 2005 [cited 19 July 2005]. Available from World Wide Web: <http://www.adaptivepath.com/publications/essays/archives/000501 .php>.

 

-Merholz, Peter (2004). Metadata for the masses [on line]. San Francisco, CA: Adaptive Path, October 19, 2004 [cited 19 July 2005]. Available from World Wide Web: <http://www.adaptivepath.com/ publications/essays/archives/000361.php>.

 

-Newberry, Stirling (2005). Proposal Wikicite [on line]. Dated 5 January 2005 [cited 26 July 2005]. Available at: <http://en.wikipedia .org/wiki/Wikipedia_talk:WikiProject_Fact_and_Reference_Check/archive.

 

-Nicolas, Yann (2003). “A French perspective: making the National Library of New Zealand responsive to M?ori.” In: New Zealand Libraries. 2003. Vol. 49, No. 9. P. 309-313

 

-Quintarelli, Emanuele (2005). “Folksonomies: power to the people: paper presented at the ISKO Italy-UniMIB meeting, Milan, June 24, 2005.” In: Incontro ISKO Italia-UniMIB: Milano, 24 giugno 2005 [on line]. [Pavia]: International Society for Knowledge Organization (ISKO), Sezione italiana, 2005 [cited 18 July 2005]. Available from World Wide Web: <http://www.iskoi.org/doc/ folksonomies.htm>.

 

-Soergel, Dagobert, et al (2004). “Reengineering thesauri for new applications: the AGROVOC example.” In: Journal of Digital Information (JoDI). Vol. 4, issue 4, article No. 257. Available at: <http://jodi.tamu.edu/Articles/v04/i04/Soergel/>.

 

-Svenonius, Elaine (2000). The intellectual foundation of information organization. Cambridge, Mass.: The MIT Press. P.7.

 

-Terra, José Claudio, and Angeloni, Terezinha (2003). Understanding the difference between Information Management and Knowledge Management [on line]. [S. l.]: The Providers Edge, LLC, [s. d. – 2002 or 2003?] [cited 21 July 2005]. Available online: <http://www.providersedge.com/docs/km_articles/Understanding_the_Difference_Between_IM_ and_KM.pdf>. P.2.

 

-Wikipedia, the free encyclopedia. Last modified 9 February 2005 [cited 18 July 2005]. Available at: <http://en.wikipedia.org/wiki/ Wikipedia:Wikicite_project_purpose>.

 

-Nicolas, Yann (2003). “A French perspective: making the National Library of New Zealand responsive to M?ori.” In: New Zealand Libraries. Vol. 49, No. 9. P. 309-313.

 

-Cohen Steven M (2005). “Tags turning Web chaos into categories.” In: Library Stuff blog [on line]. Medford, NJ: Information Today, March 17, 2005 [cited 27 July 2005]. Available from World Wide Web: <http://www.librarystuff.net/2005/03/tags-turning-web-chaos-into-categories.html>.

 

-Brindley, Lynne (2005). Re-defining libraries for the Google age [on line]. London: eGov Monitor, published Monday, 11 July, 2005 [cited 20 July 2005]. Available from World Wide Web: <http://www.egovmonitor.com/node/1823>. Extracts from the EPS study are available at: <http://www.bl.uk/about/articles/ pdf/ epsreport.pdf>.

 

-Statement of international cataloguing principles [on line]: draft approved by the IFLA Meeting of experts on an international cataloguing code, 1st, Frankfurt, Germany, 2003: “final” draft… showing further recommended changes from Buenos Aires August 2004 (Jan. 2005 draft). Washington, DC: Library of Congress, 2005 [cited 28 July 2005]. Available from World Wide Web: <http://www.loc.gov/loc/ifla/imeicc/source/statement-draft_jan05pdf


--------------------------------------------------------------------------------

1. مقاله حاضر ترجمه اي است از مقاله:

Patrick Le Boeuf, "Is it Possible to Organise all Information? Library ViewPoint" . at Satellite Meeting to the 71st WLIC – J?rvenp??, 11 – 12 August 2005: "Bibliotheca Universalia: How to Organise Chaos?" Available online: <www.kaapeli.fi/~fla/ frbr05/2005Jarvenpaa_LeBoeufw.pdf >

2. Patrick Le Boeuf

3. دانشجوي دورة دكتراي علوم كتابداري و اطلاع‌رساني دانشگاه فردوسي مشهد.

1. Google Print.

2. Jose Claudio Terra & Terezinha Angeloni.

1. Hwa- Wei Lee.

2. Elaine Sevenonius.

3. The Intellectual Foundation of Information Organization.

4. Janna Kek?l?inen.

1. تمايز ميان اين دو به خوبي توسط سونونيوس در كتاب «بنياد فكري سازماندهي اطلاعات» تبيين گرديده است: «تفاوتي عمده ميان سازماندهي اطلاعات به منظور گردآوري مجموعه اي داير‌‌‌‌ة‌المعارف گونه از دانش و سازماندهي اطلاعات به منظور بازيابي آن وجود دارد. در مورد اول، آنچه نظم مي يابد اطلاعات است و در مورد ديگر، اين مدارك حاوي اطلاعات مانند كتابها كه در قفسه هاي كتابخانه طبقه بندي مي شوند و يا جانشينهاي آنها مانند فهرست‌برگه‌ها هستند كه در فهرست نظم مي يابند. در حوزه بازيابي اطلاعات، هدف از سازماندهي اطلاعات، نه گردآوري، كه توصيف است.

2. Thomas Hickey.

1. استفاده از فرايندهاي انتقال محتوا در حوزه ضبط صدا حدوداً يك قرن سابقه دارد. هرگاه محملهاي جديدي به وجود بيايند، محتواي صوتي محملهاي مختلف را بايد به آنها منتقل نمود. مسلماً حجم زيادي از اين محتواي صوتي به اندازه كافي ارزشمند نبوده و لذا تنها از طريق همان محملهاي قديمي دسترس پذير خواهند بود. به عبارت ديگر، محتواي صوتي مذكور به محمل جديد منتقل نمي شود.

2. Johann Froben.

3. Beatus Rhenanus.

4. Speyer.

1. گوگل در اين راستا ادعا مي كند كه هدفش "سازماندهي اطلاعات جهان است، اما هنوز همه اطلاعات به صورت پيوسته در نيامده اند".

2. Lucien Febvre & Henri – Jean Martin.

3. The Coming of the book.

1. نيكلاس (Nicolas, 2003) طي مقاله بسيار جالبي بيان مي دارد: "نويسنده اهل كشوري است كه كتابخانه ها و ساير مؤسسه‌ها قادر به حل مشكل اقليتهاي قومي نمي باشند، زيرا كه ميان اسطوره وحدت جمهوري فرانسه و چند مليت گرايي آنگلوساكسون تعارض وجود دارد.

2. مي توانم در گوگل پرينت مجموعه اشعار دوزبانه (انگليسي ـ برتونيايي) شاعره برتونيايي كه اكثر اشعارش مربوط به سركوب بريتانيها توسط فرانسويهاست، بيابم. در حالي‌ كه در گاليكا مدارك مربوط به اواخر قرن هجدهم را مي‌يابم كه در آنها بريتاني ها را هواداران سرسخت انقلاب فرانسه معرفي كرده است. در گوگل پرينت دستورنامه مدرن آموزش زبان بريتاني را مي يابم، در حالي كه در گاليكا، كتاب دستور زبان مربوط به قرن نوزدهم، تنها منبع قابل بازيابي به زبان بريتاني است. در گوگل پرينت مطالب تحقيقاتي جالبي در مورد ارتباط ميان زبان بريتاني با زبانهاي سلتي بريتانيا را مي يابم، در حالي كه در گاليكا تنها مجموعه اي از داستانهاي عاميانه بريتاني و همچنين راهنماي مسافر براي استان بريتاني فرانسه بازيابي مي شود. در مجموع، ديدگاه آمريكايي و يا آنگلوساكسوني گوگل پرينت بسيار كمتر از ديدگاه راديكال گاليكاست. البته اين بدان معنا نيست كه من گوگل پرينت را براي سازماندهي تمام مدارك مرتبط با بريتاني ها كافي مي دانم...

1. Embodying the same work.

1. Functional Requirements of Bibliographic records (FRBR).

2. Barbara Tillett.

1. Emily Dickinson.

2. بسياري از پيشينه‌هاي مرتبط با اميلي ديكينسون در فهرست كتابخانه كنگره در واقع مربوط به برداشتهاي موزيكال آثار وي است.

1. Fiction Finder (http://fictionfinder.oclc.org).

2. World Cat.

3. Resource Description and Access.

1. Bibliotheca Universalis.

1. Raison d'etre.

2. Principle of Sufficiency and Necessity.

1. در تدوين اين مثال، در واقع در فكر فيلم "آيداهوي خودم" اثر گاس ون سان (1991) بودم. تقريبا نيمي از كلام اين فيلم برمبناي نمايشنامه هنري پنجم شكسپير نوشته شده است. مسلماً چنين مسئله‌اي براي دانشمندان شكسپير شناس و محققان حوزه سينما بسيار مهم خواهد بود. اين در حالي است كه در هيچ يك از دو فهرست كتابخانه كنگره و كتابخانه ملي فرانسه، اين مسئله ذكر نشده است، در حالي كه در سايت آمازون و چند سايت شخصي ديگر چنين مطلبي مطرح گرديده است ( به عنوان مثال در سايت http://scifiscripts.name2host.com/msol/idaho.html به اين مسئله تحت گزينه‌اي با نام «ديالوگهاي افزوده»!! اشاره مي شود). بنابراين، به منظور نگارش پايان نامه دكتراي خود در مورد تأثير شكسپير بر سينما، بهتر است از سايت آمازون استفاده كنيد تا فهرست كتابخانه...

2. مومين ها (Moomins) شخصيتهاي داستاني معروفي در داستانها و افسانه هاي فنلاندي هستند.

1. Outsourcing.

2. Bibliographic Enrichment Advisory Team (BEAT).

1. WikiSite.

1. با انتخاب هر پيوند، صفحه اي از ويكي سايت باز مي شود كه هم در برگيرنده داده هاي مارك و هم در برگيرنده توصيفهاي جامعه ويراستار ويكي (منبع غني سازي) خواهد بود. اين بخش مي تواند شامل شناساگرهاي ديگري به منظور استناد دهي، كتابشناسي اثر و اطلاعات ساير ويرايشهاي آن باشد.

2. Folksonomies.

3. Emanuele Quintarelli.

1. قانع ساختن كتابداران در مورد استفاده از رده‌بنديهاي عاميانه بسيار مشكل است [...] به نظر من مسئله هوش جمعي در عمل مسئله‌اي است كه كتابداران بايد با آن دست و پنجه نرم كنند نه آنكه از آن واهمه داشته باشند. اين تصور كه كتابداران در امر اشتراك دانش بسيار عالي هستند درست به نظر نمي رسد. با وجود اين، ديده مي‌شود افرادي از دخالت ديگران در اين امر ناراضي‌اند. كتابداران بايد بياموزند كه با مسئله كنار بيايند.

1. لين بريندلي (Brindley, 2005) مدير ارشد كتابخانه بريتانيا به تازگي بيان داشته است كه "طي پژوهشي توسط خدمات نشر الكترونيك (Electronic Publishing Services) در كتابخانه بريتانيا، در سال 2020 چهل درصد از تك نگاشتهاي تحقيقاتي در بريتانيا تنها در قالب الكترونيكي قابل دستيابي خواهند بود، در حالي كه 50% ديگر هم در شكل چاپي و هم در شكل الكترونيكي وجود خواهند داشت. و فقط 10درصد از عنوانهاي جديد به صورت چاپي انتشار خواهند يافت.

2. اندرسون (Anderson, 2004) به اين نكته اشاره مي كند كه جهاني سازي از طريق ايجاد بازارهاي محصولات فرهنگي و سرگرمي را امكان پذير مي سازد. محصولاتي كه نه پرفروش به حساب مي آيند و نه بسيار موفق. اما داشتن 5000 خريدار در سطح جهان نيز سودآور خواهد بود. درست به اندازه داشتن 5000 خريدار در يك شهر. اين شبكه ها با برداشتن ويژگي مكانيت، تقاضا براي كتابهاي مستعمل را نيز بالا مي برند. اين مسئله را با هزينه‌هاي رو به كاهش انتشار در نظر بگيريد، مشخص مي شود كه چرا هر كتابي بايد همواره دسترس پذير باشد. مسلماً اين بدان معناست كه كودكان ما در اين عصر هرگز معناي كتاب ناياب را در نمي يابند. و فايده اين امر تنوع بيشتر، برگرداندن آثار يك قرن كمبود در توزيع و سرانجام اتمام غلبه سودجويي است. اگرچه اندرسون اشاره‌اي به اين مطلب نمي‌كند (تمركز وي بيشتر بر بازار محصولات سرگرمي و شركتهاي تجاري مي باشد) اما مسلماً كتابخانه‌ها در اين محيط جديد نقش خواهند داشت و فهرستهاي گذشته (و مجموعه هاي ما حداقل در كتابخانه هاي تحقيقاتي، بيشتر شامل فهرستهاي قديمي مي شود) حياتي دوباره خواهند يافت.

1. Ontologies.

2. Open World Cat

3. Peter Merholz

1. Centre for Digital Library Research.

2. Strathclyde.

3. Telocator Alphanumeric Protocol (TAP)

1. Semantic reference model.

2. FRBR/ CIDOC CRM Harmonization Working Group.

1. Web Brain.

2. Aqua Browser System.

3. Medialab.

4. SCULPTURE.

5. Concept Browser.

6. Ontopia.

7. Super Record.

1. وي در كتاب خود به اين نكته اشاره مي كند كه چهار هدف تبيين شده (يافتن، شناسايي، انتخاب و دسترسي) براي مدل ملزومات كاركردي پيشينه هاي كتابشناختي كافي نبوده و بايد هدف "مرور" را نيز به آن افزود.

2. از كاركردهاي پيشينه كتابشناختي آن است كه كاربر را قادر مي‌سازد فهرست را مرور كند (اين مهم از طريق تنظيم منطقي اطلاعات كتابشناختي و نمايش آنها به گونه اي كاملا روشن براي تعيين مسير حركت مي باشد، كه شامل نمايش روابط ميان آثار، برداشتها، قالبهاي مختلف و مدارك خاص مي گردد.)

1. Open Archives Initiative.
 

كتاب باده گلگون در كتابخانه‌هاي عمومي كشور

            كتاب باده گلگلون اثر ميرزا جواد آقا ملكي تبريزي براي كتابخانه‌هاي عمومي كشور خريداري شد.

به گزارش روابط عمومي نهاد كتابخانه­هاي عمومي كشور اين اثر برگزيده­اي از كتابهاي "رساله ي لقاء الله"، "اسرار الصلوه" و "المراقبات" تاليف ميرزا جواد آقا ملكي تبريزي است. انتشارات شميم ياس ولايت گزيده­اي از اين آثار را در مجموعه­اي با عنوان "باده گلگون" منتشر كرده است.
اداره كل منابع نهاد كتابخانه­هاي عمومي كشور تعداد 1000 نسخه از اين مجموعه را براي كتابخانه­هاي عمومي كشور خريداري كرده است.

آغاز ثبت نام دوره‌های فراگير كارشناسي ارشد دانشگاه پیام نور

 

معاون اجرايي سازمان سنجش آموزش كشور اعلام كرد، ثبت نام اينترنتي داوطلبان دوره هاي فراگير كارشناسي ارشد سال 1390 دانشگاه پيام نور از بعد از ظهر امروز و ثبت نام داوطلبان كارشناسي ناپيوسته (‌ كارداني به كارشناسي ) اين دوره ها از فردا آغاز مي شود.

به گزارش لیزنا به نقل از ایرنا ،'‌حسين توكلي ' با اعلام اين خبر گفت: توزيع مدارك ثبت نام داوطلبان دوره هاي فراگير كارشناسي ارشد و كارشناسي ناپيوسته سال 1390 دانشگاه پيام نور از صبح امروز در باجه هاي پستي سراسر كشور آغاز شده است. وي افزود : داوطلبان مي توانند با مراجعه به نزديكترين باجه پستي محل سكونت خود و پس از پرداخت وجه ثبت نام و اخذ واحد، دفترچه راهنما و كارت اعتباري مربوط به هر يك از آزمون هاي مذكور را تهيه كنند. توكلي با بيان اينكه اطلاعيه راهنماي آزمون هاي فراگير كارشناسي ارشد و كارشناسي ناپيوسته دانشگاه پيام نور در نشريه پيك سنجش روز دوشنبه، 20 دي ماه منتشر شده است خاطرنشان كرد: اين اطلاعيه فردا نيز در هفته نامه پيك سنجش انتشار خواهد يافت كه داوطلبان ضرورت دارد با مطالعه آن، درصورت داشتن شرايط عمومي و اختصاصي و ديگر ضوابط مندرج در اطلاعيه، نسبت به تهيه مدارك لازم و ثبت نام اينترنتي خود اقدام كنند. وي مهلت ثبت نام داوطلبان دوره هاي فراگير كارشناسي ارشد و كارشناسي ناپيوسته پيام نور را تا روز شنبه، دوم بهمن ماه ذكر كرد و افزود: داوطلبان تا ساعت 24 روز شنبه دوم بهمن ماه فرصت دارند تا با مراجعه به پايگاه اطلاع رساني سازمان سنجش به نشاني www.sanjesh.org ثبت نام اينترنتي خود را انجام دهند.

نگاهی به کتابخانه مرکزی تبریز گشتی در باغ کاغذی

 
  
   
         نگاهی به کتابخانه مرکزی تبریز گشتی در باغ کاغذی  
 تهیه کننده: وحید بلندی روشن تبریز
 
  
   
 ● تاریخچه

کتابخانه ملی تبریز در سال ۱۳۳۵ هـ.ش به همت خیرین فرهیخته و مساعدت عموم مردم تاسیس شد و با کتب نفیس اهدایی برادران نخجوانی حاج محمد و حاج حسین و شخصیت های فرهیخته دیگر شروع به کار کرد. این کتابخانه از بدو تاسیس به دلیل داشتن منابع غنی و منحصر به فرد، همواره محل مراجعه و مورد توجه محققان، نویسندگان، اندیشمندان داخلی و خارجی بوده، به طوری که اداره فعالیت های یونسکو در سال ۱۳۴۴ هـ.ش کتابخانه ملی تبریز را به عنوان کتابخانه امانتدار یونسکو شناخت و حق استفاده از کلیه انتشارات یونسکو را به این کتابخانه اعطاء کرد. در سال ۱۳۶۰ هـ.ش با انتقال کتابخانه از مکان اولیه خود در مجاورت ارک تبریز به ساختمان واقع در باغ گلستان تبریز، دور جدیدی از فعالیت های کتابخانه تحت مدیریت اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی آغاز شد. در سال ۱۳۶۹هـ.ش کار احداث ساختمان کتابخانه مرکزی تبریز در خیابان آزادی تبریز آغاز شد و در سال ۱۳۸۰ هـ.ش به پایان رسید. با انتقال کتابخانه ملی تبریز به این محل، بخش اعظم کتاب ها و منابع کتابخانه مرکزی تامین و با گسترش منابع و خدمات، شروع به کار کرد.

ساختمان بزرگ و با شکوه کتابخانه مطابق با استانداردهای کتابخانه ای جهان طراحی و ساخته شده و با ۱۱۰۰۰ متر مربع زیربنا در داخل محوطه و فضای سبز به مساحت حدود ۵ هکتار واقع گردیده که آن را همچون نگینی در میان گرفته است.

کتابخانه مرکزی دارای ۷ مخزن با گنجایش حدود ۵۰۰ هزار جلد کتاب و صدها هزار نسخه نشریه مجلد و تالارهای مطالعه ویژه پژوهشگران، نشریات ادواری، منابع مرجع و تالار همایش های علمی فرهنگی و قسمت های مختلف تاسیساتی، خدماتی، فنی و اداری می باشد.

هیئت امنایی متشکل از افراد فرهیخته و صاحب نظران کتاب و کتابخوانی بر فعالیتها و خدمات جاری کتابخانه نظارت دارد این کتابخانه بزرگترین کتابخانه تحت پوشش نهاد کتابخانه های عمومی کشور می باشد.

 ● پذیرش و زمان ارائه خدمات

پذیرش براساس مدارج تحصیلی حوزوی و دانشگاهی و فعالیت های علمی و تحقیقاتی مراجعین، دو نوع عضویت عادی و ویژه پژوهشی داشته و کتابخانه همه روزه به جز روزهای تعطیل از ساعت ۳۰/۷ صبح لغایت ۳۰/۱۹ عصر به ارائه خدمات به اعضاء و مراجعین می پردازد.

 ● معرفی بخش های مختلف کتابخانه

مخازن هفتگانه کتاب:

۱)بخش امانت و گردش کتاب مخزن کتب چاپ فارسی

در این بخش پس از ارائه برگه بازیابی کتاب های مورد نیاز مراجعین، کتاب مورد نظر با انتقال از مخازن به بخش امانت و ثبت در سامانه کتابخانه ای، طبق مقررات مربوطه امانت داده می شود، امکان جستجوی منابع توسط اعضاء از طریق رایانه های موجود براساس عنوان موضوع پدیدآورنده در این بخش فراهم می باشد.

۲) بخش امانت و گردش کتاب مخزن کتب غیرفارسی

در این مجموعه بیش از ۲۵ هزار نسخه کتاب در ۱۱ زبان نگهداری و امانت داده می شود. این مخزن از چهار کتابخانه ویژه انگلیسی، فرانسه، عربی و ترکی، تشکیل یافته است.

۳)بخش اهدا گران مخزن

مجموعه های اهدایی خیرین، پس از انجام خدمات فنی به این مخزن منتقل شده و به تفکیک به نام اهدا کننده، در قفسه ها جای می گیرند. کتب این مجموعه به علت اهدا بودن در محل مخزن مطالعه می شود.

▪ اهدا کنندگان شاخص

حاج محمد نخجوانی، حاج حسین نخجوانی، محمد علی زینی، رسول فتحی، مجد، دکتر اسماعیل رفیعیان، دکتر جواد هیئت، دکتر حسن شکوهی، دکتر محمد آبادی باویلی، دکتر سلام الله جاوید، دکتر احمد کوپاهی، دکتر بهروز گلزاری تبریزی، آیت الله نصرالله شبستری، آیت الله جعفر اشرقی، حجت الاسلام علی عبداللهی نمروی، آیت الله محسن موسوی تبریزی، آیت الله جواد غروی علیاری، جواد مجیری، علی اصغر بلاغی آصفی، رسول بشیری وند، محمود منتخب، محمد عابد، مهندس جلال غفاریان، محمد علی بن علی مولوی، حسین ستارزاده توتونچی، یدالله بیدار طبعی، غلامرضا صدر الاشرافی، مرتضی رسام نخجوانی

۴) بخش ویژه خدمات مرجع

منابع مرجع و نفیس کتابخانه مرکزی تبریز که در مجموعه های ویژه هنر، کتابداری و اطلاع رسانی، آذربایجان شناسی، قرآن. نهج البلاغه، پیامبر اعظم(ص)، ایثار و شهادت، دفاع مقدس، دیوان شعرا، قوانین و مقررات، پایان نامه ها، دائره المعارف ها وسایر کتب مرجع گرد آمده اند در این بخش به صورت حضوری در اختیار مراجعین گذاشته می شود. تعدادی از مجموعه کتب این بخش از جمله: مجموعه دفاع مقدس، ایثار و شهادت و آذربایجان شناسی علی رغم مرجع نبودن و به لحاظ اهمیت موضوعی و کمیاب بودن در این بخش نگهداری می شوند.

۵) مخزن مواد غیر کتابی

انواع عکس، پوستر، کاتولوگ، بروشور، تراکت، بیانیه ها، نوارهای صوتی و تصویری، سی دی، فلاپی، اسلاید و ... مربوط به مراسم و وقایع و رویدادهای تاریخی، برای استفاده محققان، نویسندگان و هنرمندان، در این بخش گردآوری و طبقه بندی می شوند.

۶) بخش نشریات ادواری

هزاران عنوان از نشریات ادواری ازدوره قاجار تاکنون به صورت مجلد و فهرست نویسی و داده پردازی رایانه ای در این مجموعه نگهداری و مورد استفاده محققان و علاقمندان قرار می گیرند. در این مجموعه بیش از ۲۰۹۰ عنوان نشریه در بیش از ۷۰ هزار نسخه مجله آرشیو گردیده است.

۷) بخش خطی

(گنجینه مخطوطات و نفایس)

هزاران جلد کتاب خطی، چاپ سنگی، چاپ سربی قدیمی و نیز اسناد خطی و کتیبه ها و تابلوهای بسیار نفیس خوشنویسی، از هنرمندان دوره های صفوی و قاجاریه در این بخش نگهداری و مورد بهره برداری محققان قرار دارد. بخش زیادی از مجموعه های خطی و چاپ سنگی و سربی موجود در این بخش، اهدایی مرحوم حاج محمد نخجوانی و مرحوم حاج حسین نخجوانی می باشد. این منابع به لحاظ قدمت، محتوی، نوع جلد، جنس کاغذ و آرایه های بسیار زیبای هنری و نیز دست خط برخی از بزرگان علم و اندیشه،

منحصر به فرد بوده و از ارزش معنوی بسیار بالایی برخوردارند. وقف نامه ربع رشیدی که در سال ۸۶ به عنوان اولین اثر مکتوب از ایران در حافظه جهانی ثبت گردیده در این بخش نگهداری می شود.

▪ بخش خدمات و اطلاع رسانی و چند رسانه ای

در این بخش امکان دسترسی مراجعین به منابع دیجیتالی و استفاده از انواع سی دی (لوح های فشرده) نوارهای صوتی و تصویری و میکرو فیلم و خدمات اینترنتی فراهم گردیده است.

▪ بخش خدمات فنی

کلیه کتب و منابع رسیده در بدو ورود به کتابخانه، در بخش خدمات فنی ثبت شده و طی فرایند فهرست نویسی، داده پردازی و الصاق برچسب نشانه بازیابی کتاب و بارکد در این بخش، به مخازن ۱ ، ۲ ، ۳ و بخش مرجع منتقل می شوند.

▪ بخش نقشه ها و اطلس ها

دراین بخش نقشه ها و اطلس های مختلف سیاسی، جغرافیایی، طبیعی، انسانی و اقتصادی که قدمت برخی از آنها به بیش از ۱۲۰ سال می رسد، نگهداری می شوند.

▪ بخش صحافی

کتاب های آسیب دیده نشریات ادواری، پایان نامه ها و گزارش های تحقیقی محققان در این بخش صحافی و مجلد شده و به مخازن و محل های مربوطه منتقل می شوند.

▪ بخش آفت زدایی و آزمایشگاه آسیب شناسی

این بخش برای شناسایی و از بین بردن آفات منابع مکتوب، به ویژه نسخ خطی و نفیس پیش بینی شده و به دستگاه آفت زدایی مجهز گردیده است.

▪ بخش ویژه روشندلان

این بخش مجهز به تجهیزات سیستم های سخت افزاری و نرم افزاری، انواع سی دی، نوارهای صوتی، چاپگر، برجسته نگار کرزوایل و نرم افزار گویا ساز فارسی پارس آوا، نشریات JAWS رایانه های مجهز به نرم افزار گویا ساز نوید ۴ و ۵، و امکانات ویژه اینترنتی ویژه روشندلان می باشد که در اختیار مراجعین نابینا و کم بینا قرار می گیرد.

مراجعین می توانند در محل مخزن بخش مطالعه نمایند

▪ بخش عکاسی

این بخش ضمن حفاظت از نسخ و اسناد دسترسی آسان مراجعین به منابع را فراهم می سازد و از طریق کپی سی دی، اسکن و پرینت به نیازهای خدمات عکس و تکثیر مراجعین پاسخ می دهد.

محققان و علاقمندان برای استفاده از عکس و کپی نسخ خطی و نقاشی و نشریات قدیمی می توانند از خدمات این بخش استفاده نمایند.

▪ بخش بازسازی و مرمت

این بخش برای بازسازی و ترمیم قسمت های آسیب دیده نسخ و منابع مکتوب پیش بینی شده است.

▪ مرکز رایانه و مدیریت شبکه

در این مرکز کار مدیریت، نگهداری و کنترل شبکه رایانه، ورود و کنترل اطلاعات کتابخانه دیجیتالی و سیستم اتوماسیون و سایر فعالیت ها در زمینه ICT به انجام می رسد.

▪ خانه کتاب

ماهانه بیش از صدها عنوان از تازه های نشر کتاب کشور به این کتابخانه ارسال شده و در خانه کتاب بصورت موقت و در معرض دید و استفاده علاقمندان قرار می گیرند. این کتابها پس از طی مراحل خدمات فنی و آماده سازی به مجموعه مخازن انتقال میابد.

▪ کتابخانه دیجیتالی

با شکل گیری کتابخانه های الکترونیکی در جهان و استفاده گسترده علاقمندان و محققان از این گونه کتابخانه ها، کتابخانه مرکزی تبریز نیز با درک این نیاز و به منظور معرفی نسخه های خطی و نفیس و سایر منابع مکتوب و یکپارچه سازی و متمرکز کردن فعالیت ها و خدمات کتابخانه ای کتابخانه های عمومی استان آذربایجان شرقی، نسبت به طراحی و اجرای سامانه کتابخانه دیجیتالی اقدام نموده است که فاز اول آن در حال بهره برداری است. با مراجعه به سایت کتابخانه و ثبت نام علاقمندان می توانند لیست منابع مورد نیاز خود را در سرتاسر کتابخانه های عمومی مشاهده نمایند.

▪ تالار مطالعه ویژه پژوهشگران

پژوهشگرانی که طبق مقررات مربوطه، کارت ویژه خدمات پژوهش دریافت کرده اند، می توانند با مراجعه به این تالار از خدمات ویژه این بخش که شامل: میز مخصوص مطالعه، اینترنت و امکان دریافت بیشتر منابع استفاده نمایند.

▪ تالار مطالعه نشریات ادواری

در این بخش امکان مطالعه نشریات منتشر شده داخلی و خارجی اعم از روزنامه هفته نامه ماهنامه فصلنامه، گاهنامه و ویژه نامه فراهم گردیده و مراجعین می توانند با استفاده از نرم افزار لوح فشرده از منتخب نشریات علمی و آموزشی کشور مقالات مورد نظر خود را جستجو و نسخه چاپ شده آن را دریافت نمایند.

▪ تالار همایش های فرهنگی مرحوم حاج محمد نخجوانی

این تالار مجهز به سیستم های صوتی و تصویری مدرن می باشد که برای برگزاری همایش های علمی، کارگاههای آموزشی و سایر گردهمایی های علمی و فرهنگی طراحی و ایجاد شده است. به خاطر خدمات ارزنده مرحوم شادروان، حاج محمد نخجوانی به کتابخانه ملی تبریز، این تالار به نام ایشان نامگذاری شده است.

روزنامه کیهان: www.kayhannews.ir

برگرفته از آفتاب

کتابخانه های الکترونیکی نیاز واقعی دنیای پیشرفته امروزی

نویسنده : بنت الهدی عظیمی پور
       سمیه عسگری  
 
کتابخانه ها در هر جامعه ای نشان دهنده فرهنگ و رشد عقلانی و بالندگی است.امروزه ما در عصر بالندگی هستیم و در عصر حاضر بایستی تمامی محصولات الکترونیکی در کتابخانه ها به طور تلفیقی با خدمات اطلاع رسانی ترویج یابند.با رواج روز افزون تاثیر رایانه در زندگی روزمره جهان با سرعت فزاینده ای به دنیای الکترونیک و دیجیتال تبدیل می شود.کتاب الکترونیکی پدیده ای کاملا تازه در این بین است و می رود تا نظام آموزش واطلاع رسانی را با دگرگونی هایی اساسی مواجه سازد در همین راستا سوال هایی از قبیل "کتاب های الکترونیک چه نوع کتاب هایی هستند؟چه محاسنی دارند؟ آیاجای کتاب های کاغذی را خواهند گرفت؟هدف این مقاله پاسخ به سوال های فوق است.

با استفاده روزافزون از رایانه در کتابخانه ها به تدریج شکل سنتی خدمات کتابخانه ها رنگ می بازد و تغییرات روی داده ها اجتناب ناپذیر به نظر می رسند زیرا انقلابی که فناوری های جدید اطلاعاتی به وجود آورده است پیامدهای خویش را نیز به دنبال دارد، رفته رفته جای خود را در بازار کتاب باز می کند. کتاب های الکترونیکی(Ebooks) این کتاب ها در بازار جهانی تا حدی رایج شده اند امادر کشور ما کاملا غریبه اند.

با وجود این که منابع و اسناد کاغذی برای مطالعه راحت اند و هیچ چیز در زندگی انسان،جای کتاب را نمی گیرد اما باید اعتراف کرد یافتن اطلاعات مورد نیاز که در آن ثبت شده،مشکل است.با وجود هزاران ابزار واسط و مهارت داشتن کتابداران استفاده از کتابخانه های بزرگ هنوز هم می تواند با چالش و سختی هایی همراه باشد. کتابخانه های دیجیتالی در واقع اطلاعات را به محل کار استفاده کننده منتقل می کنند بدین ترتیب نیازی به مراجع هر روزه به کتابخانه ها نیست. هر جا که یک کامپیوتر شخصی متصل به شبکه وجود داشته باشد کتابخانه ها نیز در آنجا حضور دارد. درحال حاضر بیشک نظام های رایانه ای از جنبه های مختلف بهتر از روش های دستی و سنتی برای یافتن اطلاعات اند، هر چند ممکن است آن چنان که همه افراد انتظار دارند، مطلوب نباشند، اما استفاده های فراوانی داشته،به طور منظم درحال پیشرفت هستند.رایانه بخصوص برای کار مرجع بسیار مفید است و اطلاعات را از منابع مختلف گردآوری کرده،آنها را با هم مقایسه می کند و در دسترس افراد قرار می دهد.

● نقش کتابخانه ها در تحقیقات: تحول از نقش سنتی به نقش نوین در ارائه خدمات

تحقیقات و کتابخانه ها یک تاثیر متقابل بر یکدیگر دارند و همان طوری که کتابخانه ها با گردآوری و سازماندهی و اشاعه اطلاعات نقش موثری در تحقیقات و پیشرفت کشورها ایفاد می نمایند، کتابخانه ها نیز از تحقیقات و پژوهشهای بشری بی بهره نبوده و در واقع اوج گیری و پیشرفت های همه جانبه تحقیقات بشری دستمایه ای برای رونق روزافزون کتابخانه ها بوده است.

در یک جامعه علمی همانند دانشگاه، کتابخانه به عنوان قلب آن جامعه عمل می کند و وظیفه خدمت رسان هاهنگی بخش های دیگر آن جامعه را بر عهده دارد کتابخانه ها با فراهم آوری منابع اطلاعاتی موردنیاز پژوهشگران، در تولیداطلاعات علمی پژوهشگران نقش عمده ای ایفا می نمایند.

● روابط بین تحقیقات

۱) تحقیقات رقابتی: تحقیقاتی که با یکدیگر در رقابت مستقیم هستند مثل رقابت تحقیقاتی برای دست یابی به قدرت برتر نظامی در دوران جنگ جهانی دوم.

۲) تحقیقات موازی: در این مورد رقابت آشکاری در بین نیست، بلکه یافتن آن چه مورد جست وجو می باشد با اهمیت است.

۳) تحقیقات نیائی: تحقیقاتی که کار محقق بر شالوده آنها بنا می شود و یا از بطن آنها نشات می گیرد. ساده ترین دلیل برقراری پیوند بین یک تحقیق و تحقیقات قبلی اینست که محقق از آنچه قبلا در آن موضوع رخ داده است آگاه شود و زمینه لازم را برای تحقیق خود فراهم آورد.

۴) تحقیقات وسیله ساز: تحقیقاتی هستند که از طریق فراهم آوردن ابزارهای پژوهش، مواد خام، مسائل قابل بررسی و شواهد، به اجرای تحقیقات در سایر رشته ها کمک می کنند.

● نقش کتابداران در جهت آشنائی محققان با تحقیقات گذشته:

آن چه مانع بهره گیری منابع موجود در کتابخانه های ایران می شود، دشواری یافتن نیست، بلکه دشواری فهمیدن است. بهره اندکی که از دریای کتاب ها و مجلات لاتین خوب سازماندهی شده در کتابخانه های ایران گرفته می شود ناشی از این مساله است . در واقع در مورد دشواری فهمیدن می توان به موانع زبانی اشاره نمود که لزوم یادگیری زبان خارجی که عموما زبان انگلیسی است و به عنوان زبان بین المللی محسوب می شود، بر کسی پوشیده نیست.

● وظایف کتابخانه ها جهت بسترسازی برای تحقیقات:

اهم وظایف کتابخانه ها (خصوصا کتابخانه های دانشگاهی ) جهت بسترسازی مناسب برای پژوهش و تحقیق عبارتند از :

الف) فراهم آوری گزینشی: یکی از وظایف اصلی کتابخانه ها، تهیه منابع موردنیاز کاربران است اما با توجه به رشد انتشارات و عدم دسترسی به همه منابع، کتابخانه ها مجبور هستند به فراهم آوری گزینشی متناسب با نیاز کاربران خود روی آورند. از طرف دیگر با توجه به محدودیت منابع مالی کتابخانه ها، مسائل مربوط به گزینش مواد و حداکثر استفاده از منابع مالی جهت تهیه موادی که به احتما ل فراوان نیازهای استفاده کنندگان خود را برآورده می سازد، اهمیت پیدا می کند.

ب) سازماندهی و نظارت: یکی دیگر از وظایف کتابخانه ها جهت گسترش امر پژوهش، سازماندهی اطلاعات فراهم آوری شده است به نحوی که منابع دسترس پذیر گردند. کار سازماندهی منابع اطلاعاتی از طریق فهرست نویسی، رده بندی، نمایه سازی و خدمات چکیده نویسی میسر گردد. به این نکته باید توجه داشت که اگر کتابخانه ای منابع غنی در اختیار داشته باشد ولی منابع اطلاعاتی دسترس پذیر نباشند کتابخانه کارایی مفیدی نخواهد داشت.

ج) فراهم کردن امکان دسترسی به اطلاعات که به نوعی به سازماندهی منابع اطلاعاتی که قبلا اشاره گردید مربوط می شود. در این مورد باید توجه داشت که برای سهولت دسترسی کاربران کتابخانه به منابع اطلاعاتی موردنیاز، باید از سیستم مخزن باز در کتابخانه ها استفاده گردد. زیرا دسترس پذیری فیزیکی منابع، در تشویق به مطالعه وجذب مراجعه کنندگان به کتابخانه وپژوهش نقش مهمی ایفا می کند. بنابر این کتابخانه های (بویژه کتابخانه های دانشگاهی) باید به این امر توجه نموده و از طریق نظام مخزن باز در کتابخانه ها امکان دسترسی بیشتربه منابع اطلاعاتی رابرای کاربران خویش فراهم آورند.

اگر کتابخانه ای منابع اطلاعاتی مفید ومناسبی فراهم آور د و سیستم مخزن کتابخانه نیز بصورت باز اداره شود که دسترسی به منابع فراهم گردد ولی منابع به زبانی باشد که برای مراجعه کننده قابل فهم نباشد، درواقع دسترسی به اطلاعات صورت نگرفته است وفقط دسترسی فیزیکی به منابع مهیا شده است.

● تغییر از نقش سنتی به شکل نوین درارائه خدمات کتابخانه ها:

در سال های اخیر با ورود فناوری های نوین اطلاعاتی به کتابخانه ها، کتابخانه ها از این فناوری ها جهت ارتقا» و بهبود خدمات خود، بهره گرفته اند. درواقع دو حوزه کتابداری واطلاع رسانی وحوزه رایانه از یکدیگر متاثربوده اند.

با این روش ارائه خدمات در کتابخانه ها تسهیل یافته وعلاوه بر این رضایت بیشتر مراجعین را به همراه آورده . همچنین کتابداران کتابخانه ها نیز از ارائه خدمات بشکل نوین استقبال نموده اند زیرااستفاده ازتجهیزات رایانه ای درکتابخانه ها برای کاربران وکتابداران جذابیت بیشتری داشته وکار کردن با منابع و تجهیزات رایانه ای راحت تر است.


نشر الکترونیکی و ایجاد کتابخانه های دیجیتالی:

با افزایش انتشارات در جوامع علمی ومشکلات نگهداری وکمبود فضا در کتابخانه ها منابع الکترونیکی به یاری کتابخانه ها آمده اند واین امر باعث شده که کتابخانه ها به حجم زیادی از اطلاعات دسترسی داشته باشند.تا چند سال پیش نشر الکترونیکی با رایانه وکمک گرفتن ازآن برای تسهیل وسرعت بخشیدن به انتشارات کاغذی بهره می گرفت اما اکنون با عنیت یافتن مفاهیمی چون مجله الکترونیکی، کتاب الکترونیکی و نیز پایگاه های داده الکترونیکی محصولات نهایی الکترونیکی وارد جامعه علمی شده اند. درحال حاضر انتشارات الکترونیکی با رایانه وبرای رایانه است نه برای تسهیل وسرعت بخشیدن به انتشارات کاغذی. امروزه نشر الکترونیکی درمقابل نشر کاغذی قرار گرفته است واگر کتابخانه ها بخواهند با شیوه سنتی خدمات ارائه نمایند، جوابگوی نیاز پژوهشگران نخواهد بود.

مزایا ومعایب نشر الکترونیکی: از مزایای نشر الکترونیکی می توان به سرعت، تسهیل به اطلاعات وصرفه جوئی در فضا اشاره نمود.درمقابل مزایای نشر الکترونیکی، برخی از هزینه زیاد نشر الکترونیکی در مقابل نشر چاپی به عنوان یکی از معایب آن یاد می کنند. در این مورد اگر توجه داشته باشیم که نشر چاپی در ظاهر شاید هزینه اش کمتر باشد ولی اگر به طور مثال هزینه سخت افزاری، نرم افزاری نشر الکترونیکی مجلات الکترونیکی را با هزینه های شکل چاپی نشریات که شامل هزینه اشتراک منابع، هزینه ساختمان وقفسه بندی مجلات و غیره مقایسه کنیم شاید با منافعی که ذکر شد از قبیل سرعت، تسهیل دسترسی با صرفه تر باشد.باید توجه نمود که نشر الکترونیکی تا کنون بیشتر در مورد منابع ردیف دومی یعنی واژه نامه ها، ودایره المعارفها و غیره کار می رفت. زیرا شکل الکترونیکی این منابع برای محقق سرعت وهمچنین تسهیل دستیابی به اطلاعات مورد نظر را از منابع چاپی میسر می کرد و در ضمن برای حل مشکل کمبود فضا در کتابخانه ها مفید واقع می شد. مثلا" دایره المعارف ۲۴جلدی بریتانیکا را روی یک سی دی ذخیره کرده اند که نسبت به منابع چاپی در کتابخا نه ها جای کمتری اشغال می کند ودسترسی وبازیابی اطلاعات از طریق آن نیز راحت تر است.ولی در حال حاضر تکنولوژی اطلاعات به تدریج به سمت تولید منابع ردیف اول، یعنی خود کتاب ومدرک پیش رفته است و ایجاد کتاب الکترونیکی وبه تبع آن ایجاد کتابخانه الکترونیکی میسر گردیده است. مزایا و ویژگی های کتاب های الکترونیکی عبارتند از: دسترسی از راه دور، سهولت انتقال در عین یکپارچگی مطالب،انسجام مطالب و تنوع کاربرد،تبادل بینابین مطالب با یکدیگر، پشتیبانی از امکانات، سهولت کار واجرا.

رویکرد متفاوت به ملاحظات امنیتی در ابتکارات کتابخانه های دیجیتالی:

برنامه ریزی برای یک کتابخانه دیجیتالی در صورتی با موفقیت مواجه می شود که مشتریان را به مثابه مراجعان در نظر بگیرد و به موضوعاتی همچون وفاداری به کتابخانه، حفظ مشتری و توسعه بازار مناسب، توجه داشته باشد. در کتابخانه های دیجیتالی، دو موضوع پایداری و امنیت در درجه اول اولویت قرار می گیرند. سیستم عاملی که برای کتابخانه دیجیتالی در نظر گرفته ایم چه بسا بیشتر از ۵، ۱۰ یا ۱۵ سال کارآیی نداشته باشد. محافظت از داده های دیجیتالی جنبه مهمی است که در اکثر ابتکارات کتابخانه های دیجیتالی در ایران، به آن توجه نمی شود. یکی از مولفه های مهم در همان ده درصدی که طراحان در نود درصد اوقات نادیده می گیرند، امنیت است. هرگاه سخن از امنیت به میان می آید ذهن ما ناخودآگاه به طرف ورود بدون مجوز، دستبرد به اطلاعات و وحشت آفرینی رایانه ای کشیده می شود. اگرچه توجه به موارد فوق در همه ابتکارات مربوط به ایجاد دارایی های شبکه ای معتبر است، اما اینها تنها مشتی نمونه خروار هستند.

● مفاهیم امنیت:

۱) رها از خطر یا گزند: دژ مستحکم.

۲) رها از خطر از دست رفتن; گاو صندوق: نوشته هایش در گاوصندوق در امان بودند.

۳) رها از خطر ردگیری، استراق سمع یا خبرچینی به وسیله اشخاص غیرمجاز: فقط یک خط تلفن در سفارت امن بود .

۴) بدون ترس، اضطراب یا تردید

۵) الف) بدون احتمال شکسته شدن یا خمشدن; محکم: نردبان آهنی محکم

ب) محکم بسته شده: قفل سفت.

۶) مطمئن; قابل اعتماد: سرمایه گذاری مطمئن

۷) قطعی; مسلم: با سه گل زده شده در نیمه اول، پیروزی آنها قطعی بود. فقط معدودی از کتابخانه ها در ایران اگر نگوییم هیچیک از آنها دارای یک پروتکل امنیت سازمانی هستند. با وجود این به نظر می رسد که همه کتابخانه ها به سوی دیجیتالی شدن، مشتاقانه با یکدیگر مسابقه گذاشته اند. بعضی از آنها بدون این که به حفاظت مجموعه های خود توجه داشته باشند به سوی دیجیتالی شدن پیش می روند و بعضی دیگر به موضوعات پراکندهای نظیر جبران تغییر نحوه استفاده کاربران، افزایش تنوع در شیوه های ارزیابی اطلاعات یا ارایه موثر اطلاعات توجه دارند. رویکرد آنها هر دلیلی که داشته باشد در صورت فقدان پروتکل امنیت سازمانی، ضربه پذیر خواهد بود. ترسیم طرح امنیت کتابخانه دیجیتالی (دی ال اس پی)" به معنای استخدام یک مامور سابق اداره اطلاعات نیست، اما قرار دادن همه اطلاعات در سبد تحلیل امنیت رایانه، این کار را ایجاب می کند. "دی ال اس پی" نوعی فعالیت درشناخت آسیب پذیری های احتمالی است.

● محافظت از مطالب دیجیتالی:

یک شیوه، استفاده از پوسته امنیتی برای ارسال مواد دیجیتالی است. پوسته امنیتی زمانی فعال می شود که مراجعان در همه جا به کتابخانه دیجیتالی متصل شوند و موافقت خود را در پیروی از پروتکل های مدیریت حقوق دیجیتال اعلام کنند. یک نوع از این سیستمها در شرکت هایی نظیر "نت لایبرری" به کار می رود. در روزهای اولیه استفاده از "نت لایبرری"، مراجعین می بایست ابتدا نرم افزاری را پیاده می کردند تا بتوانند مواد را بخوانند. موادی که از طریق الکترونیکی امانت داده می شدند با یک مهر زمانی پیاده می شدند. این مهر باعث می شد دستیابی کاربر به مواد مزبور بعد از اتمام آن زمان خاص ناممکن گردد. برای امانت گرفتن مواد، بیشتر مراجعین موظف بودند ماده قبلی را برگردانند یا آن را مشاهده کنند. بعدها"نت لایبرری" سیستم درون خطی را برگزید و لازم بود که کاربر، مواد را به صورت درون خطی بخواند. به هر کاربر یک قفسه مجازی کتاب داده می شد تا بتواند مواد مورد علاقه خود را ذخیره کند.

حتی علائمی نیز ابداع گردیدند که به صورت درون خطی ذخیره می شدند. کاربران می توانستند بر مبنای ایجاد حق انحصاری اثر برای طرح فردی کپی هایی به تعداد معین تهیه کنند. درهر حال این سیستم دارای ویژگی منحصر به فردی بود که کپی برداری سیستماتیک را کنترل می کرد. سیستم قادر است کتاب های الکترونیکی را به صورت های متفاوت و نیز در قالب پی دی اف نشان دهد. شکل بالا صفحه ای از این سیستم را نشان می دهد. در هر حال باید توجه داشت که چنین پوسته امنیتی لزوما با حق محرمانه بودن مسائل شخصی مغایرت دارد. سیستم دیگری که برای ارسال مواد به کار می رود "آریل" نام دارد. "آریل" سیستمی است که توسط "گروه تحقیقات کتابخانه ای" برای ارسال الکترونیکی مواد اسکن شده، ابداع شده است.

● موتور جستجوی:alliance content open

این موتور جستجو در حال حاضر ۳۵هزار کتاب را اسکن کرده است که بیشتر آنها به زبان انگلیسی است. تمام این آثار بیشتر از ۵۰سال پیش نوشته شده اند و از حق مالکیت معنوی برخوردار نیستند. این آثار قابل دانلود و چاپ است و امکان استفاده مجدد از آنها برای اهداف تجاری وجود دارد. این موتور جست وجو پیشرفته ترازموتورجست وجوی کتاب گوگل نیست. وب سایتprogram pudlisher این موتور جستجو نویسندگان و ناشران را برای اسکن کردن آثار آنها دعوت به همکاری کرده استGallica سایت کتابخانه ملی فرانسه است. فهرست ۹۰هزار کتابهای دیجیتالی در قسمتimage موجود است، اما کلمات کلیدی در متن صفحات را اسکن نکرده است.

کتابخانه های رایانه ای ( این سه ترکیب چه تفاوتی با هم دارند)؟

کتابخانه دیجیتالی: نرم افزارهایی که بصورت عکس و تصویر و صدا باشند

کتابخانه الکترونیکی: فایلهایhtml , pbf باشند که آنلاین هستند. کتابخانه مجازی: اینها همه زیر مجموعه کتابخانه مجازی می باشند. کتابخانه دیجیتال بصورتoffline می باشد مثلا در قالب یکCD ولی کتابخانه مجازی یا الکترونیکی فقط به صورت آنلاین قابل استفاده است.

سرویس های تعریف شده در این سیستم را می توان به چند دسته مهم ذیل تقسیم نمود:

سرویس ورود اطلاعات، Import وExport سرویس، سرویس جستجوی اطلاعات، سرویس عضویت،Documents Online سرویس، Pudlish Online سرویس. مجموعه های موجود در کتابخانه دیجیتال: پایگاه و بانک های اطلاعاتی، مجلات الکترونیک، کتاب های الکترونیک. یاهو با همکاری چند دانشگاه مختلف و دو موسسه بایگانی کتب اروپایی, قصد دارد تا پایان سال جاری طرحی را برای دسترسی آنلاین کاربران به کتب مختلف راه اندازی کند. این طرح مشابه سرویس گوگل پرینت است. البته سال گذشته این سرویس گوگل به خاطر نقض کپی رایت و شکایت نویسندگان و ناشران از فعالیت باز ماند. نام گروه جمع آوری کتاب های سرویس یاهو تولید کنندگان محتوای آزاد است و به طور مخففOCA نام دارد.

این گروه قصد دارد تا پایان سال جاری با جمع آوری کتاب های مورد نظر و اسکن کردن آنها, امکان جستجوی آنها را از طریق وب سایت این گروه فراهم کند. در آینده نزدیک نیز به عنوان بخشی مستقل به موتور جست وجوی یاهو اضافه خواهد شد تا کاربران براحتی بتوانند به کتاب های دلخواهشان دست پیدا کنند. اولین سری کتاب هایی که قرار است به کتابخانه اضافه شوند از انتشارات دانشگاه کالیفرنیا, موسسه Mebia Reilly&#۰۳۹;O (ناشر کتاب های فنی)، بایگانی ملی کتاب بریتانیا و بایگانی کتب اروپایی هستند.

برتری کتابخانه های دیجیتال نسبت به کتابخانه های سنتی:

۱) نیاز به مراجعه حضوری استفاده کننده نمی باشد و در واقع کتابخانه نزد کاربر می آید.

۲)استفاده از رایانه برای جستجوی اطلاعات .

۳) اشتراک اطلاعات

۴) امکان روز آمدسازی اطلاعات

۵) اطلاعات در هر زمانی قابل دسترسی است، به عبارت بهتردرهای کتابخانه همیشه باز است.

۶) کم بودن هزینه آن

۷) ارزان بودن ذخیره سازی اطلاعات

● نتیجه گیری:

کتابخانه ها چه به شکل سنتی یا شیوه مدرن اداره شوند،باید منابع اطلاعاتی مورد نیاز کاربران خود را فراهم آورند و امکان دسترسی به اطلاعات مورد نیاز را برای کاربران خود تسهیل نمایند. کتابخانه بویژه کتابخانه های دانشگاهی نقش موثری در تحقیقات ایفا می نمایند. این کتابخانه ها با گردآوری و سازماندهی منابع اطلاعاتی باعث می شود از یکسو از تحقیقات تکراری محققان جلوگیری به عمل آید و از طرف دیگر پژوهشگران از تحقیقات قبلی جهت پژوهش های آینده خود استفاده نمایند.
 
 
   
  
 
  
 
 
 
    
   روزنامه مردم سالاری ( www.mardomsalari.com
 کتابخانه‌الکترونیکی
 

اصطلاح نامه چیست؟

 
  
   اصطلاح نامه چیست؟ 

تهیه و تنظیم : اصغر موسایی (کارشناسی ارشد کتابداری)  
 
 اصطلاحنامه مجموعه ای از واژگان کنترل شده و منظم است. واژگان کنترل شده زیرمجموعه ای از زبان اصلی است مشتمل بر اصطلاحات خاص. اما همانگونه که در تعریف بیان شد این واژگان کنترل شده هستند. کنترل واژگان با ایجاد روابط مختلف بین آنها انجام می گیرد که درباره آن توضیح داده خواهد شد.

هدف اصطلاحنامه ایجاد یکدستی در نمایه سازی اسناد و سهولت در کاوش اطلاعات می باشد. منظور از یکدستی ایجاد معیارهایی برای انتخاب واحد از بین چند انتخاب است.

وظیفه اصطلاحنامه تهیه نقاط دسترسی مؤثری است که از طریق آن نقاط موضوع موردنظر بازیابی می شود. بین هدف و وظیفه اصطلاحنامه رابطه نزدیکی وجود دارد؛ اصطلاحنامه زمانی می تواند به هدف خود برسد که وظیفه خود را به نحو مؤثر انجام دهد. در غیر این صورت وجود «نقاط مؤثر دسترسی» مفهومی نخواهد داشت.

اصطلاحنامه وسیله ای اساسی است برای نمایه ساز که در هنگام نمایه سازی در دسترس اوست. نمایه ساز برای انتخاب واژه های کلیدی مدارکی که نمایه سازی می کند باید اصولی را رعایت کند که این اصول فقط با وجود ابزار کار یعنی اصطلاحنامه رعایت می شود. آیا جستجوگر قادر نخواهد بود موضوع جستجو را با ترکیب اصطلاحاتی که نمایه ساز انتخاب کرده است، پیدا کند؟ آیا اصطلاح انتخاب شده دارای جامعیت و مانعیت کافی است؟ آیا اصطلاح انتخاب شده تأکید کننده موضوع مدرک می باشد؟ رعایت این اصول و سایر اصول نمایه سازی منوط به وجود ابزاری مناسب می باشد که همان اصطلاحنامه است.

همچنین اصطلاحنامه یک ابزار اساسی است برای بازیابی اطلاعات. کاوشگر برای رسیدن به موضوع مورد کاوش خود نیز باید قواعدی را به کار ببرد. جستجوی نظام یافته مسلماً دسترسی سریع و صحیحی را به مدارک موردنیاز به وجود خواهد آورد. اصطلاحنامه به کاوشگر کمک می کند تا بتواند صحیح ترین اصطلاح را برای بازیابی مدارک موردنیاز خود به کار ببرد تا گرفتار جامعیت و مانعیت ناخواسته نشود.

● ساختار اصطلاحنامه

▪ آشنایی با اصطلاحات

ـ توصیفگر: اصطلاح ارائه دهنده مفاهیم

ـ اصطلاح برگزیده: اصطلاح انتخاب شده برای بیان موضوع

ـ اصطلاح نابرگزیده: اصطلاح انتخاب نشده

ـ یادداشت دامنه: تعریف، توضیح و یا توصیف اصطلاح

ـ اصطلاح اعم: اصطلاح عام تر

ـ اصطلاح اخص: اصطلاح خاص تر

ـ اصطلاح وابسته: اصطلاحی که به اصطلاح برگزیده به نوعی ارتباط دارد

ـ اصطلاح به کار ببرید: ارجاع از اصطلاح نابرگزیده به برگزیده

ـ اصطلاح به کار ببرید به جای: ارجاع به اصطلاح نابرگزیده که با اصطلاح برگزیده مترادف است. (برای اطلاع از اصطلاح نابرگزیده)

ـ توصیفگرها: توصیفگرها اصطلاحاتی هستند که در اصطلاحنامه وجود دارند و مفاهیم را ارائه می دهند. توصیفگرها چه برگزیده باشند و چه نابرگزیده در ردیف الفبائی خود قرار می گیرند.

● یادداشت دامنه

معمول ترین نوع راهنمایی برای به کار بردن اصطلاحات در اصطلاحنامه ها یادداشت دامنه است. اطلاعاتی که در یادداشت دامنه ارائه می شود باید هم برای نمایه سازان و هم برای کاوشگران مفید باشد. یادداشت دامنه چند وظیفه مهم را به عهده دارد.

▪ شرح دامنه یک اصطلاح:

یادداشت دامنه حوزه و وسعت کاربرد اصطلاح موردنظر را باید بیان نماید. این تحدید ممکن است در دامنه اصطلاح باشد و یا خارج از دامنه اصطلاح. برای مثال:

احزاب

ی.د. فقط احزاب سیاسی

که از نوع اول است و محدودیت استفاده از توصیفگر را با محدود کردن دامنه اصطلاح بیان نموده است.

ـ بازیابی اطلاعات

ی.د. روش های دستی را شامل نمی شود.

که از نوع دوم است و محدودیت استفاده از توصیفگر «بازیابی اطلاعات» را با اشاره به مفهومی که از دامنه موضوع خارج است، بیان نموده است.

▪ از بین بردن شک و ابهام در مفهوم یک اصطلاح:

در صورتی که مفهوم اصطلاح به کار برده شده متضمن شک و ابهام باشد برای از بین بردن آن از یادداشت دامنه استفاده می شود. برای مثال:

نوزادان

ی.د. کودکان تا سن ۴ هفته.

▪ ارائه تعریف

یادداشت دامنه ممکن است برای بیان مفهوم دربرگیرنده یک اصطلاح، آنرا تعریف کند. به عبارت دیگر یک اصطلاح در اصطلاحنامه باید به یک مفهوم مفرد اشاره داشته باشد. برای مثال:

ـ اطلاع رسانی

ی.د. جمع آوری، سازماندهی، بازیابی و اشاعه اطلاعات

اما یادداشت دامنه زیر که دربرگیرنده تعریف اصطلاح «فهرست نویسی» است صحیح نیست زیرا دو معنای متفاوت از «فهرست نویسی» ارائه داده است.

ـ فهرست نویسی

ی.د. توصیف مشخصات فیزیکی و تحلیل محتوای کتاب؛ بیان مشخصات کتاب در قالب کلمات کلیدی.

هدف یادداشت دامنه از تعریف یک اصطلاح آگاهی بخشی است. بنابراین ارائه یک تعریف ساده با تکرار خود اصطلاح برای مدخل نامفهوم مفید نخواهد بود.

▪ یادداشت دامنه

ممکن است دستورالعمل های اضافی به نمایه سازان بدهد و سایر انواع اصطلاحاتی را که می توانند تخصیص دهند، یادآوری کند. برای مثال:

ـ آماده سازی

ی.د. در صورت امکان برای آماده سازی مواد و منابع خاص اصطلاحات دیگری را به کار ببرید این یادداشت دامنه به نمایه ساز پیشنهاد می دهد که در صورتی که ماده خاصی را آماده سازی می کند، اصطلاح خاص آن نوع آماده سازی را به کار ببرد. برای مثال؛ «مونتاژ».

از آنجا که یادداشت دامنه وظیفه مهم آگاهی بخشی به نمایه ساز و یا کاوشگر را دارد باید به خوبی شکل داده شود. عاری از غلط های املایی باشد، دستور زبان و خط کاملاً در آن رعایت شود و حتی الامکان از عبارت های اسمی استفاده گردد. برای مثال:

ـ نمایه سازی

ی.د. اختصاص دادن اصطلاحات زبان طبیعی به اسناد

این یادداشت دامنه از عبارت فعلی استفاده کرده است که بهتر است از عبارت اسمی استفاده گردد و در نتیجه یادداشت دامنه به صورت زیر تغییر می کند.

ـ نمایه سازی

ی.د. تخصیص اصطلاحات زبان طبیعی به اسناد

ادامه بررسی ساختار اصطلاحنامه را ضمن بیان روابط در اصطلاحنامه دنبال می کنیم.

● روابط در اصطلاحنامه

اصطلاحنامه با وجود روابط معین بین اصطلاحات است که معنا پیدا می کند و می تواند به هدف خود برسد و وظایف خود را انجام دهد. در واقع مهمترین مبحث در اصطلاحنامه ها مشخص بودن روابط دقیق و تعریف شده بین اصطلاحات است. باید تمام روابط منطقی و مرتبط با اصطلاح را در اصطلاحنامه به کار برد. اصطلاح ممکن است فقط دارای یک ارجاع باشد. برای مثال:

تعلیم و تربیت

بک آموزش و پرورش

و یا ممکن است بیشتر از یک ارجاع داشته باشد. برای مثال:

پزشکی

بج طب

ا.ع. علوم عملی

ا.خ. پزشکی کودکان

ا.و. روانشناسی

روابط در اصطلاحنامه به سه دسته تقسیم می شوند:

۱) روابط هم ارز

۲) روابط سلسله مراتبی

۳) روابط مصداقی

هر کدام از این سه رابطه به نوبه خود به روابط فرعی تقسیم می شود.

▪ روابط هم ارز

روابطی هستند که بین اصطلاحات مترادف و یا شبه مترادف برقرار می شود. این روابط همچنین بین اصطلاحاتی که هم ارز تعریف شده اند برقرار است. نشانه رسمی بین دو اصطلاح هم ارز «بک» و «بج» است. برای مثال:

تعلیم و تربیت

بک آموزش و پرورش

آموزش و پرورش

بج تعلیم و تربیت

جدول شماره ۱. اختصارات فارسی و معادل لاتین آن را نشان داده است.

                                                جدول شماره ۱. اختصارات فارسی و معادل لاتین آنها
  روابط هم ارز روابطی دوسویه است. که بین دو اصطلاح برگزیده و نابرگزیده برقرار می باشد. به این معنا که وقتی بین اصطلاح نابرگزیده و اصطلاح برگزیده از طریق «بک» رابطه برقرار می شود لازم است که بین همان اصطلاح برگزیده و نابرگزیده از طریق «بج» نیز رابطه برقرار گردد و بتوان به هر دو اصطلاح در ردیف الفبایی خود دسترسی داشت.

اصطلاحات مترادف۱۳ اصطلاحاتی هستند که در قالب املایی متفاوت، معنای یکسانی را ارائه می دهند، مانند پزشک و طبیب؛ رده بندی و طبقه بندی. اصطلاحات مترادف هرچند از نظر املایی با یکدیگر متفاوتند اما به یک مفهوم اشاره می کنند که از میان آنها یکی به عنوان اصطلاح برگزیده انتخاب می شود.

اصطلاح مترادف در قالب های متفاوتی قرار می گیرد. از جمله:

یک کلمه که چند املاء دارد. مانند: تهران و طهران.

دو کلمه که با املای متفاوت دارای معنی یکسان هستند. اینگونه مترادفها ممکن است مشتق از یک زبان طبیعی باشند مانند پژواک صوت و بازتاب صورت و یا ممکن است مشتق از دو زبان طبیعی باشند مانند نمابر و فاکس، هواپیما و طیاره

نام های عام و نام های علمی مانند نمک و هیدرات سدیم

اصطلاحات شبه مترادف۱۴ به چند دسته تقسیم می شود.

۱) اصطلاحاتی که همپوشانی معنایی دارند مانند تیزهوش و زیرک.

۲) اصطلاحاتی که یکی دیگری را دربرمی گیرد مانند فلز و استیل.

۳) اصطلاحاتی که هرچند دارای معنای متضاد هستند اما به عنوان دو اصطلاح هم ارز محسوب می شوند. زیرا مفهوم موجود در یکی هم ارز با پرسش ها برای دیگری است. مانند خوردگی و ضدخوردگی.

۴) اصطلاح اسمی و فعلی. مانند فهرست نویسی و فهرست نویسی کردن.

انتخاب یک اصطلاح برگزیده از بین دو یا چند مترادف بستگی به نوع، هدف، وظیفه و کاربرد اصطلاحنامه دارد. آیا اصطلاحنامه علمی است یا عمومی؟ آیا اصطلاحنامه حوزه خاصی از یک رشته علمی را دربر می گیرد و یا نسبت به آن رشته علمی عام است؟ برای مثال: اصطلاحنامه پزشکی و یا حوزه خاصی از پزشکی مثلاً دندانپزشکی.

از آنجا که یکی از مهمترین روش های کنترل واژگان در یک اصطلاحنامه استفاده از اصطلاحات برگزیده است، در انتخاب آنها دقت لازم باید اعمال شود. در اینجا بعضی از اصول انتخاب اصطلاح برگزیده از میان چند مترادف بیان می شود.

۱) کاربرد. مثال: رده بندی بجای رده بندی کردن

۲) وسعت. مثال: پلاستیک ها بجای پولی اتیلن

۳) عدم ابهام. مثال: هواپیمای ملی ایران بجای هما (هما ممکن است برای مفاهیم دیگری به کار رود)

۴) نزدیکی. مثال: ایستگاه راه آهن بجای ایستگاه قطار

۵) اجمال(به کاربردن یک کلمه بجای دو یا چند کلمه). مثال: یونسکو بجای «سازمان علمی فرهنگی ملل متحد»

۶) جمع اصطلاحات قابل شمارش. مثال: کتابها بجای کتاب

۷) وحد داخلی. یکدستی و پیوستگی در انتخاب و کاربرد قواعد در اصطلاحنامه. برای مثال در جمع کلمات

۸) وحدت خارجی. هماهنگی با سایر اصطلاحنامه ها

گفتیم که رابطه بین اصطلاح برگزیده و نابرگزیده یک رابطه دوسویه است. یعنی زمانی که اصطلاح برگزیده را با اختصار «بج» بجای یک اصطلاح نابرگزیده به کار می بریم. از طرف دیگر اصطلاح نابرگزیده را نیز با اختصار «بک» به اصطلاح برگزیده مرتبط می کنیم. این رابطه دوسویه را از این جهت در اصطلاحنامه به کار می بریم تا به کاربر کمک کنیم تا اصطلاح برگزیده مناسب را پیدا کند و از طرف دیگر دامنه اصطلاح برگزیده را تشخیص دهد.

▪ روابط سلسله مراتبی

روابطی است که بین دو اصطلاح برقرار می گردد تا عام تر یا خاص تر بودن آن دو اصطلاح را نسبت به یکدیگر مشخص کند. به کاربردن رابطه سلسله مراتبی از این جهت اهمیت دارد که چنانچه در یک موضوع اصطلاحات متعددی داشته باشیم و تمام آن اصطلاحات را با یک اصطلاح برگزیده بیان کنیم، آن اصطلاح برگزیده دربرگیرنده فهرست بزرگی از آن موضوع خواهد بود و چنین اصطلاح برگزیده ای برای کاوش مناسب و مفید نیست. بنابراین برای بیان موضوعات تحت پوشش موضوع اصلی باید از اصطلاحات خاص تری سود برد. در این حالت از ارجاع سلسله مراتبی عام و خاص استفاده می کنیم. برای مثال پرندگان زیرمجموعه بزرگی را دربر دارد و چنانچه بخواهیم تمام آن زیرمجموعه را تحت اصطلاح برگزیده پرندگان وارد کنیم در هنگام جستجوی پرندگان خاص مثل عقاب، گنجشک، پرستو جستجوی ما از جامعیت زیادی برخوردار است که جوابگو نخواهد بود. بنابراین برای مفید بودن کاوش برای کاوشگر از اصطلاحات برگزیده خاص تر استفاده می کنیم.

نکته ای که در به کار بردن اصطلاح اخص مهم است این است که اصطلاح اخص باید حالت خاصی از اصطلاح اعم باشد و قادر باشد خصوصیات اصطلاح اعم را به ارث ببرد. برای مثال درست نیست که «اتوبوس ها» را مانند یک اصطلاح اخص تحت اصطلاح «وسایل نقلیه دیزلی» آورد؛ هرچند بعضی از اتوبوس ها دیزلی هستند.

برای نشان دادن رابطه اعم و اخص بین اصطلاحات از اختصارات «ا.ع» به معنای «اصطلاح عام تر» و «ا.خ» به معنای «اصطلاح اخص تر» استفاده می کنیم. برای مثال:

پرندگان

ا.خ. عقاب

پرستو

قناری

و

عقاب

ا.ع. پرندگان

قناری

ا.ع. پرندگان

که هرکدام در ردیف الفبایی خود قرار می گیرد.

ارتباط بین «ا.ع.» و «ا.خ.» یک رابطه معکوس است. به عبارت دیگر اگر «الف» اصطلاح اعم «ب» باشد، پس «ب» اصطلاح اخص «الف» است. یعنی

الف

ا.خ. ب

و

ب

ا.ع.الف

برای مثال:

نوشت افزار

ا.خ. مدادها

و در اینجا کاوشگر انتظار دارد که مدخل زیر را نیز در اصطلاحنامه بیابد:

مدادها

ا.ع. نوشت افزار

سه نوع رابطه سلسله مراتبی وجود دارد که عبارت است از:

ـ رابطه و جنس و نوع

ـ رابطه کل و جزء

ـ رابطه مصداقی

۱) رابطه جنس و نوع

این رابطه میان یک جنس و انواع آن به کار برده می شود. برای مثال:

گربه سانان

ا.خ. ببرها

اصطلاح «الف» در صورتی نسبت به اصطلاح «ب» عام تر است (و برعکس) در صورتی که تمام عناصر مشتمل در «ب» در «الف» موجود باشد. به عبارت دیگر «ب» زیرمجموعه الف است. (شکل ۱)

در مثال بالا تمام ببرها زیرمجموعه گربه سانان هستند و نه بعضی از آنها.

شکل شماره ۱
 
  در بعضی از اصطلاحنامه ها رابطه سلسله مراتبی جنس و نوع را با علائم اختصاری «ا.ع.ج.» و «ا.خ.ج.» نشان می دهند. برای مثال:

خزندگان

ا.خ.ج. مارها

و

مارها

ا.ع.ج. خزندگان

برای تشخیص این مطلب که آیا رابطه سلسله مراتبی بین دو اصطلاح از نوع «جنس و نوع» است یا نه می توان سئوال «آیا ... است؟» را به صورت زیر آزمایش نمود:

آیا .... نوعی از .... است؟ برای مثال:

آیا فیل نوعی از حیوانات عظیم الجثه است؟ چنانچه جواب مثبت است رابطه سلسله مراتبی بین «فیل» و «حیوانات عظیم الجثه» رابطه جنس و نوع می باشد.

۲) رابطه کل و جزء

در این رابطه جزء قسمتی از کل است. اصطلاح «الف» نسبت به اصطلاح «ب» کل است (و برعکس) در صورتی که عناصر مشتمل در «ب» جزئی از «الف» باشد. برای مثال: «چشم» جزئی از «سر» است.

در این نوع رابطه نیز اصطلاح جزء باید در زیرمجموعه اصطلاح کل قرار گیرد (شکل ۱). بنابراین اصطلاح «جنگل ها» اصطلاح کلی «درخت ها» نیست. زیرا هر درختی جزئی از جنگل نیست. برای تشخیص این مطلب که آیا رابطه سلسله مراتبی بین دو اصطلاح رابطه کل و جزء است یا نه از پرسش آیا ... بخشی از .... است؟ استفاده می کنیم. برای مثال:

آیا بینی بخشی از سر است؟

آیا انگشت بخشی از دست است؟

چنانچه جواب به این سئوال مثبت باشد رابطه بین دو اصطلاح رابطه کل و جزء است. رابطه کل و جزء تنها مرتبط با اعضای بدن نیست، بلکه حوزه های دیگر را نیز دربر می گیرد. از جمله مناطق جغرافیایی. برای مثال ایران جزئی از خاورمیانه است و خاورمیانه کلی ایران است.

ایران

ا.ع. خاورمیانه

و

خاورمیانه

ا.خ. ایران

اما از طرف دیگر ایران اصطلاح عام تر دریای کاسپین نیست. زیرا تنها بخشی از دریای کاسپین جزء ایران است.

۳) روابط مصداقی (موردی)

در این رابطه اصطلاح خاص مصداقی و موردی از عام است. برای مثال:

کوهها

ا.خ. کوه الوند

در یک رابطه مصداقی کل تنها دارای جز است و نه بیشتر.

برای تشخیص این مطلب که آیا رابطه سلسله مراتبی دو اصطلاح از نوع مصداقی است یا نه از پرسش آیا .... مصداقی از ... است؟ استفاده می کنیم. برای مثال:

آیا خیابان ولیعصر مصداقی از خیابان ها است؟ چنانچه جواب به این سئوال مثبت باشد رابطه سلسله مراتبی از نوع مصداقی است.

یک اصطلاح ممکن است دارای چندین اصطلاح اعم باشد و این بدان معناست که یک اصطلاحنامه ممکن است چند سلسله مراتبی۲۶ باشد. برای مثال:

روانشناسی اجتماعی

ا.ع. روانشناسی

جامعه شناسی

چند سلسله مراتبی متضمن دو برداشت است. یکی اینکه سلسله مراتب ها همه در یک سطح هستند دیگر اینکه سلسله مراتب ها در بیشتر از یک سطح قرار دارند. در مثال بالا و اصطلاح عام تر نسبت به یکدیگر در یک سطح قرار دارند. اما در مثال:

کبوترها

ا.ع. پرندگان

جانوران

دو اصطلاح عام نسبت به یکدیگر در دو سطح قرار دارند.

تعیین یک سطحی بودن و یا چند سطحی بودن سلسله مراتب ها بستگی به خط مشی تهیه کنندگان اصطلاحنامه دارد.

در یک اصطلاحنامه ممکن است اصطلاحی وجود داشته باشد که اصطلاح عام نداشته باشد. چنین اصطلاحی ارجاع «ا.ع.» ندارد. برای مثال اصطلاح «ورزش» در یک اصطلاحنامه ورزشی. به چنین اصطلاحی«اصطلاح راس۲۷» گفته می شود.

روابط وابسته

این رابطه اصطلاحاتی را دربر می گیرد که همپوشانی معنایی دارند. این اصطلاحات هیچ گونه رابطه سلسله مراتبی و موردی با یکدیگر ندارند، اما از نظر مفهومی وابسته به یکدیگرند. به این معنا که وقتی یکی از آن دو اصطلاح بیان می شود، دیگری نیز به یاد آورده می شود. برای مثال: زمانی که از «پرندگان» صحبت می شود اصطلاح «پرواز» نیز به ذهن خطور می کند. و هر چند اصطلاح «پرواز» و «پرندگان» هیچ گونه رابطه سلسله مراتبی و مصداقی با یکدیگر ندارند اما وابسته هستند. یعنی:

پرندگان

ا.و. پرواز

رابطه دو اصطلاح وابسته رابطه ای است دو جانبه. یعنی اگر «الف» اصطلاح وابسته «ب» باشد، «ب» نیز اصطلاح وابسته «الف» است. برای مثال:

خوشنویسی

ا.و. مدادها

و

مدادها

ا.و. خوشنویسی

برای نشان دادن وابستگی بین دو اصطلاح از اختصار «ا.و.» یعنی اصطلاح وابسته استفاده می کنند.

تشخیص و تصمیم در مورد اینکه رابطه وابستگی بین دو اصطلاح وجود دارد یا نه با آزمایش زیر مشخص می شود: وقتی که نمایه ساز یا کاوشگر اصطلاح «الف» را به کار می برد آیا اصطلاح «ب» به ذهن وی خطور می کند؟

چنانچه پاسخ به سئوال بالا مثبت بود رابطه وابستگی بین دو اصطلاح «الف» و «ب» وجود دارد. و چنانچه جواب منفی بود رابطه وابستگی بین دو اصطلاح «الف» و «ب» وجود ندارد.

مقوله های معنایی متعددی تحت پوشش وابستگی قرار می گیرند. بعضی از این مقوله ها عبارتند از:

۱) زمان. مثال: مطالعه در اوقات فراغت

ا.و. اوقات فراغت

۲) مکان. مثال: زبان های خارجی

ا.و. آزمایشگاههای زبان

۳) محصول. مثال: کشتی سازی

ا.و. کشتی ها

۴) علت. مثال: جنگ خلیج فارس

ا.و. نفت

۵) عامل. مثال: مربیگری

ا.و. مربی

۶) وسیله. مثال: نقاشی

ا.و. قلم موها

۷) کاربرد. مثال: رایانه

ا.و. واژه پردازی

۸) مکمل. مثال: والدین

ا.و. فرزندان

● دستور زبان و خط اصطلاحنامه

به دلیل اینکه هدف و منظور این مقوله آشنایی با ساختار اصطلاحنامه است و نه اصول تولید اصطلاحنامه لذا در این بخش از تفصیل کلام احتراز کرده و به قدر نیاز بحث می شود.

از نظر دستور زبان و دستور خط، اصطلاحات باید از ویژگیهای خاصی برخوردار باشد. این ویژگیها از قواعد مدون شده هر زبان مشتق می شود. بیان کامل این قواعد خارج از بحث این مقاله است اما بعضی از این اصول که به طریق اولی آگاهی از آنها ضرورت دارد، بیان می شود.

تا آنجا که ممکن است توصیفگر باید اسم و یا عبارت اسمی باشد و از به کار برده شدن فعل و عبارت فعلی و صفت خودداری شده باشد. برای مثال «کشتی سازی» و نه «کشتی ساختن» یا «ریسندگی» و نه «ریسیدن»

توصیفگرهای قابل شمارش به صورت جمع به کار برده شده باشد. مثل: کتاب ها؛ عقاب ها.

اسم جمع را به صورت جمع به کار نبرده باشد. مثل: انسان؛ گله و نه انسان ها و گله ها

فرآیندها، خواص و شرایط به صورت مفرد باشد. مثل: جلوگیری از حادثه، وزن، قدرت.

توصیفگرها به صورت مقلوب به کار برده نشده باشد. برای مثال: «مدیریت دانشکده» و نه «دانشکده، مدیریت»

برای بیان مفاهیم که با یک واژه قابل بیان نیست چگونه عمل شده است؟ مثلاً مفاهیم «موتورهای دیزلی»، «مدیریت کتابخانه»، «شترمرغ» اصطلاحات مرکبی هستند که برای بیان موضوعها به کار برده می شود. اصطلاح «مدیریت کتابخانه» را به همین صورت مرکب وارد اصطلاحنامه کنیم؟ و یا اینکه آن را به عوامل تشکیل دهنده آن یعنی «مدیریت» و «کتابخانه» تجزیه کنیم؟

از نظر دستور زبان فارسی از آنجا که کلمات مرکب مفاهیم جدیدی را مستقل از عوامل بسیط خود ایجاد می کنند باید به صورت ترکیبی به کار برده شوند. مثلاً ترکیب اضافه «مدیریت کتابخانه» از دو اصطلاح «مدیریت» و «کتابخانه» تشکیل شده است که هیچ کدام به تنهایی مفهوم «مدیریت کتابخانه» را دربر ندارد. اما به کار بردن این اصطلاح مرکب به صورت دو کلمه بسیط از نظر قواعد اصطلاحنامه ای بستگی به خط مشی اولیه ای دارد که تدوین کنندگان اصطلاحنامه مشخص می کنند.

از نظر دستور خط نیز قواعدی بر اصطلاحنامه حاکم است که براساس آن قواعد املایی توصیفگرها مشخص می شود. در اینجا به طور اختصار بعضی از این قواعد بیان می شود.

در صورتی که علامت جمع «ها» صورت مفرد کلمه را گنگ می کند بهتر است جدا نوشته شود. کلمه مرکبی که در حالت ترکیب با یک پسوند ساخته شده است و اتصال آن دو صورت ظاهر کلمه را نامانوس می کند باید جدا نوشته شده باشد. برای مثال: «زیستشناسی» که بهتر است به صورت «زیست شناسی» نوشته شود. پیشوند به کلمات مرکب نمی چسبد.

● نمایش اصطلاحنامه

نمایش اصطلاحات در اصطلاحنامه از نظر ترکیب و از نظر شکل حائز اهمیت می باشد. اصطلاحنامه در هنگام نمایش باید تمام روابط بین اصطلاحات را نمایان سازد. این روابط ممکن است فقط یک رابطه باشد. مانند:

تعلیم و تربیت

بک آموزش و پرورش

و یا ممکن است چندین رابطه باشد. مانند:

اطلاع رسانی

ا.ج. جمع اوری اطلاعات

سازماندهی

اشاعه اطلاعات

ا.و. توسعه

پژوهش

در بعضی از اصطلاحنامه ها برای نشان دادن ارجاعات یک توصیفگر از نقطه استفاده می کنند. برای مثال:

.. جانداران

. گیاهان

گل ها

. گل سرخ

. گل ناز

بعضی از اصطلاحنامه ها برای نشان دادن اصطلاحات نابرگزیده روش های خاصی را به کار می برند. برای مثال ممکن است اصطلاح نابرگزیده را با حروف کج بنویسند و یا از حروف کم رنگ تر استفاده کنند. که این یک روش مکمل است برای نمایش اصطلاحات.

معمولاً در نمایش اصطلاحات ارجاعات به اندازه چند فاصله به داخل برده می شوند.

برای مثال:

خوردگی

ا .ع. شیمی

ا.خ. خوردگی در آب دریا

ا.و. جلوگیری از خوردگی

از نظر ترتیبی اصطلاحات به سه طریق در اصطلاحنامه قرار می گیرند. بعضی از اصطلاحنامه ها ممکن است فقط یکی از این سه حالت را داشته باشد و بعضی دیگر ممکن است هر سه روش را اعمال کند. این سه روش عبارت است از: الفبایی، نظام یافته و ترسیمی

۱) الفبایی:

در این روش اصطلاحات مدخل به صورت الفبایی قرار می گیرد و ارجاعات در زیر آنها نمایش داده می شود. هر ارجاعی نیز به نوبه خود در ردیف الفبایی قرار می گیرد.

۲) نظام یافته:

در این روش حوزه ها مشخص می شوند و اصطلاحات همراه با روابط آنها در زیر مربوطه قرار می گیرد. این نوع ترتیب باید دارای یک نمایه الفبایی نیز باشد و ارتباط این نمایه با بخش نظام یافته به طریقی مشخص شود تا دسترسی به اصطلاحات آسان بشود.

۳) نمایش ترسیمی:

این نوع نمایش معمولاً همراه با یکی از دو روش بالا می آید و حالت مکمل را دارد. در این روش توصیفگر و ارجاعات مرتبط با آن از طریق نشانه روها مشخص شده اند.

● ویرایش اصطلاحنامه

اصطلاحنامه پایانی ندارد. اکتشافات و اختراعات جدید، تفاسیر جدید و دوباره آنچه قبلاً شناخته شده، همپوشانی علوم همه و همه بیانگر این است که اصطلاحات جدید متولد می شوند و این اصطلاحات باید به اصطلاحنامه اضافه شوند، اصطلاحات موجود تغییر یابند و توضیح داده شوند و حتی حذف شوند. با توجه به این موضوع اصطلاحنامه ای که به طور دوره ای مورد ویرایش قرار نگیرد یک اصطلاحنامه مرده است.

اصطلاحات در حالات زیر مورد حک و اصلاح قرار می گیرند.

تعریف معنی اصطلاح و دامنه آن

اضافه شدن یادداشت توضیحی

تبدیل شدن به یک اصطلاح برگزیده

نیاز به حذف

تغییر املای اصطلاح

هماهنگی با ویرایش قبلی

● مدیریت اصطلاحنامه

برای مدیریت و نگهداری اصطلاحنامه شخص یا اشخاصی باید مسئول باشند. اصطلاحنامه بعد از ایجاد نیاز به مدیریت دارد. مدیر اصطلاحنامه دارای وظایفی به شرح زیر می باشد:

۱) دوره ویرایش اصطلاحنامه را مشخص کند.

۲) هماهنگ نمودن طراحی اصطلاحنامه با اصول نوین اطلاع رسانی

۳) رد یا قبول اصطلاحات جدید پیشنهادی نمایه سازان

۴) انتشار تکمله ها در دوره های زمانی مشخص

۵) درهم کردن متن اصلی و تکمله ها در پایان هر سال

۶) تقسیم اصطلاحات با ارجاعات طولانی به اصطلاحات اخص تر

مدیریت تخصصی و خوب اصطلاحنامه این اطمینان را ایجاد می کند که اصطلاحنامه در طول زمان متناسب و قابل استفاده باشد. همچنین مدیریت صحیح اصطلاحنامه باعث تداوم ساختار ساده اصطلاحنامه بوده و برای نمایه ساز و کاوشگر رضایتمند و قابل استفاده می باشد.

● نتیجه گیری

اصطلاحنامه مجموعه ای از سرعنوانهای موضوعی با ارتباطات سازماندهی شده است.

اصطلاحنامه تسبیحی است زرین از واژه های انتخاب شده که به سه گروه از متخصصین کمک های شایانی می کند. اول به نمایه سازان برای سرعت و دقت در نمایه سازی مدارک و انتخاب سرعنوان های موضوعی مناسب و صحیح. دوم به کاوشگران به منظور تدارک راهبرد صحیح و دقیق کاوش و دسترسی جامع و خاص به موضوع موردنظر. سوم به نویسندگان به منظور بیان دقیق تر پیامهای خود.

اصطلاحنامه وظایف خود را با ایجاد روابط معنایی هم ارز، سلسله مراتبی و وابسته میان توصیفگرها، انجام می دهد.

رعایت قواعد دستوری و املایی نه تنها در شکیل بودن و یکدستی اصطلاحنامه موثر است، بلکه دسترسی موضوعی را نیز تسهیل می کند.

برای رسیدن به اهداف اصطلاحنامه دو اصل باید بر آن حاکم باشد.

۱) ویرایش اصطلاحنامه در طول زمان

۲) مدیریت تخصصی

ویرایش دائم اصطلاحنامه تازگی و همگامی آن را با دانش روز بیمه می کند و مدیریت تخصصی و صحیح هماهنگی اصطلاحنامه و طراحی آن را با اصول نوین اطلاع رسانی تحقق می بخشد.
 
 
 بر گرفته از مقالات ارسالی به آفتاب 
 اصطلاح‌نامه

پخش زنده اینترنتی سخنرانی های علمی پژوهشگاه


به گزارش لیزنا، روابط‌عمومی و بین الملل پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران اعلام کرد: در راستای برگزاری سلسله سخنرانی های علمی پژوهشگاه که به صورت ماهانه برگزار می شود، هشتمین سخنرانی علمی به صورت زنده از طریق اینترنت قابل مشاهده خواهد بود.
هم چنین بینندگان اینترنتی می توانند، در زمان سخنراني، پرسش‌هاي خود را  از طریق ایمیل scirel@irandoc.ac.ir مطرح نمايند.

هشتمین سخنرانی با عنوان « انگارة توسعة اطلاعاتي در جهان پساصنعتي» با سخنراني  دكتر غلامعلي منتظر، قائم مقام رييس پژوهشگاه و عضو هيئت‌علمي دانشگاه تربيت ‌مدرس، در روز چهارشنبه، 29دي ماه از ساعت 14 تا 16 در محل پژوهشگاه برگزار مي‌شود.

در اين سخنرانی مواردي نظير، ادوار مختلف توسعه در تکوین حیات اجتماعی بشر، مفهوم و تعاریف فنّاوری اطلاعات، تاثیر فنّاوری اطلاعات بر ارکان زندگی اجتماعی، مفهوم توسعة اطلاعاتی، مخاطرات فنّاوری اطلاعات در جهان امروز و برنامه‌ریزی ملی در حوزة توسعة اطلاعاتی کشورهای مختلف بررسي مي شود.

لازم به ذکر است، علاقه مندان می‌توانند از طریق پيوند پخش زندهء سخنرانی‌های علمی پژوهشگاه اين سخنراني را به طور زنده مشاهده نمايند.

 

دور جدید ثبت نام سه دوره آموزشی الكترونيكي کتابداری کتابخانه ملی

 به گزارش لیزنا، سازمان اسناد و كتابخانه ملي براي ارتقاء سطح علمي كتابداران و كاركنان كتابخانه ها و مراكز آرشيوي،  اقدام به برگزاري دوره‌هاي آموزشی الكترونيكي کتابداری «فهرست نويسي و سرعنوان هاي موضوعي»، «منابع مرجع» و «رده بندي ديويي» کرده است.
از شرایط اعلام شده برای داوطلبان، دسترسي به اينترنت است.

داوطلبان مي توانند مبلغ 500,000 ريال به عنوان شهريه براي هر دوره را به شماره حساب 2170409001002 به نام "رابط تمركز وجوه خدمات فرهنگي و اطلاع رساني بانك ملي ايران" در سيستم متمركز سيبا نزد بانك ملي شعبه كتابخانه ملي (كد1205)، واريز نمایند.

زمان ثبت نام الكترونيكي از تاريخ 2/11/1389 لغايت 20/11/1389  از طریق سایت http://lmsreg.nlai.ir می باشد.

لازم به ذکر است شروع دوره اول (فهرست نويسي و سرعنوان هاي موضوعي) اسفند ماه خواهد بود.

به افرادي كه دوره را با موفقيت بگذرانند گواهينامه سازمان اسناد و كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران اعطاء خواهد شد.

علاقه مندان جهت کسب اطلاعات بیشتر می توانند با شماره تلفن های 81622621  و 81622653 تماس حاصل نمایند.
 

ملزومات کارکردی پیشینه های کتابشناختی (اف.آر.بی.آر.)

   الگوی مفهومی رابطه - موجودیت برای داده های کتابشناختی در فهرستهای رایانه ای

 

نویسنده :محسن حاجی زین العابدینی 

 
توضيحات گروه مطالعاتي ایفلا از ابتدای دهه 1990 شروع به فعالیت کرد تا یک الگو را به عنوان دیدگاهي عمومی از جهان کتابشناختی با عنوان "ملزومات کارکردی پیشینه های کتابشناختی (اف.آر.بی.آر .) " در سال 1998 ارائه كرد.  اف.آر.بي.آر. یک الگوی مفهومیِ رابطه-موجودیت  است که قابلیت تفسیرها و اجراهای متفاوتی را دارد و مستقل از هر گونه قواعد و فرایند فهرستنویسی در نظرگرفته شده است. چارچوب این الگو را عناصر داده ای موجود در پیشینه های کتابشناختی با توجه به گروه وسیعی از مخاطبان بالقوه این پیشینه ها تشکیل می دهد.
 ملزومات کارکردی که برای پیشینه های کتابشناختی در این الگو در نظر گرفته شده است، مبتنی بر فعالیت های اصلی مخاطبان بالقوه فهرست های رایانه ای، یعنی یافتن ، شناسایی ، انتخاب  و دسترسی  است. یافتن بر دستیابی به معیارهایی که کاربر در عبارت جستجوی خود تعیین کرده از طریق خصیصه یا رابطه یک موجودیت دلالت دارد. شناسایی، کاربر را قادر میسازد تا آنچه را که به دنبالش بوده تائید کرده و از منابع مشابه متمایز کند. انتخاب، بر دستیابی به موارد مورد نظر کاربر با توجه به محتوی، شکل فیزیکی و غیره یا صرفنظر از موجودیتی دلالت میکند که نیازهای کاربر را برآورده نمیکند. دسترسی، به کاربر امکان میدهد که یک موجودیت را از طریق خرید، امانت و غیره یا دسترسی الکترونیکی از راه دور به دست آورد (تیلت، 2004، ص. 5).
طرح مطالعاتی ایفلا دو هدف عمده داشت: اول اینکه چارچوبی روشن و ساختارمند برای مرتبط ساختن داده هایی که در  کتابشناختی ذخیره شدهاند با نیازهای کاربران این پیشینه ها ایجاد کند؛ دوم اینکه، سطحی از حداقل کارکردها را برای پیشینه هایی که توسط نهادهای کتابشناختی ملی ایجاد میشوند، توصیه کند (ایفلا، 1998، ص. 15). 
الگوي اف.آر.بي.آر. از سه گروه موجودیتهای اصلي تشكيل شده است كه عبارتند از:
گروه 1: آثار معنوی یا هنری شامل: اثر ، برداشت ، قالب  و مدرک  
گروه 2: مسئولیت تولید، اشاعه فیزیکی یا نگهداری آثار معنوی یا هنری شامل: شخص ، تنالگان
گروه 3: موضوعات تلاشهای معنوی یا هنری شامل: مفهوم ، شيء ، رويداد ، مكان  (ایفلا، 1998، ص. 20).
مهمترین بخش موجودیتهای این الگو، موجودیتهای گروه یک است. گروههای دوم و سوم هم در جای خود مهم هستند و به عنوان مکمل های گروه یک به شمار میآیند. موجودیتهای گروه دوم و سوم، تجلی واقعی خود را در الگوهای مکمل "ملزومات کارکردی پیشینههای مستند " و "ملزومات کارکردی پیشینههای مستند موضوعی " پیدا میکنند (ایفلا، 1998). برای درک بهتر این موجودیتها مثالی ذکر میشود که همه انواع این موجودیتها را در برخورد با منبع " هري پاتر و اتاق اسرارآميز" مشخص میکند (هينز، 1385، ص. 107):
اثر(Work):   هري پاتر و اتاق اسرارآميز/ نوشته ج. ك. رولينگ
برداشت (Expression):  كتاب؛ فيلم به كارگرداني كريس كلمبوس، بازي دانيل رادكليف، صداي استفن فراي؛ نمایشنامه؛ تابلو نقاشی
قالب (Manifestation):  ويرايش با جلد گالينگور، 2002 (چاپ اول در سال 1998)، لوح فشرده
مدرک (Item):     نسخه 1 در كتابخانه عمومي نيويورك؛ نسخه 2 در كتابخانه عمومي ونكور 

بر گرفته از دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ( نسخه آزمایشی)
     
  
آدرس پست الکترونیک zabedini@yahoo.com  

گزارش «ادراک از کتابخانه ها در سال 2010» توسط OCLC

 به گزارش لیزنا، مرکز کتابخانه کامپیوتری پیوسته (OCLC)، بعد از انتشار گزارشی با عنوان «ادراک از کتابخانه ها و منابع اطلاعاتی» در سال 2005، گزارش جدیدی را با عنوان «ادراک از کتابخانه ها: بافتار و جامعه در سال 2010» منتشر کرده است.

گزارش مذکور اطلاعاتی به روز و دیدگاه هایی جدید را به کاربران اطلاعات، عادت های اطلاعاتی آنلاین، ترجیحات و آگاهی های آن ها ارائه می دهد. در این گزارش توجه خاصی به اینکه چگونه بحران اقتصادی اخیر در رفتار اطلاعاتی کاربران تأثیر گذاشته است، و اینکه چگونه  تغییرات در استفاده و ادراک از کتابخانه ها انعکاس داشته است. مشاهده می شود.

عناوین بخش های موجود در این گزارش عبارتند از:

  • تغییرات اقتصادی و فنی از سال 2005
  • تغییرات شیوه زندگی امریکایی ها مانند استفاده رو به رشد از کتابخانه ها و منابع آنلاین که در طول بحران اقتصادی رخ داده است.
  • چگونه یک تغییر منفی در استخدام نیروی انسانی، بر استفاده و ادراک از کتابخانه ها تأثیر می گذارد.
  • ادراک از کتابخانه ها و منابع اطلاعاتی بر اساس دوره زندگی، از نوجوانان، دانشجویان دانشگاه تا امریکایی های سالمند

گفتنی است گزارش مذکور حاصل یافته های پیمایش آنلاینی است که توسط «هریس» هدایت و رهبری شده است. مرکز کتابخانه کامپیوتری پیوسته (OCLC) یافته های حاصل را تجزیه و تحلیل کرده و نتایج را در گزارش خلاصه و منتشر نموده است.

لازم به ذکر است، OCLC، مركزي خصوصي و غيرانتفاعي است و هدف آن تأسيس، نگهداري، و اجراي شبكه كتابداري رايانه‌اي؛ بهبود سير تكاملي استفاده از كتابخانه؛ ارتقاي سطح كيفي كتابخانه‌ها و علم كتابداري؛ و فراهم‌آوردن فرايندها و توليدات براي استفاده كاربران كتابخانه‌ها، از جمله افزايش دستيابي به منابع كتابخانه‌ها و كاهش نرخ رو به رشد هزينه‌هاي سرانه استفاده از كتابخانه است.

علاقه مندان می توانند متن کامل گزارش را از اینجا دانلود نمایند.

سومين همايش ملي آرشيوي ايران فراخوان داد

به گزارش لیزنا، پژوهشكده اسنادِ سازمان اسناد و كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران در نظر دارد با مشاركت مراكز آرشيوي و اسنادي  و همزمان با «روز جهاني آرشيو» ،سومين همايش تخصصي ملي آرشيوي را با محوريت «مديريت اسناد الكترونيكي» در خرداد ماه سال 1390 برگزار كند. هدف از برگزاري اين همايش دانش‌افزايي در حوزه علوم آرشيوي به ويژه اسناد الكترونيكي و مديريت آن، همكاري هر چه بيشتر آرشيوها و فراهم آمدن امكان تدوين نظام ملي آرشيوي در كشور است.
محورهاي اصلي همايش مذکور عبارت است از:

•نقش فراداده ها در مديريت اسناد الكترونيكي
•مقايسه فراداده هاي مديريتي اسناد الكترونيكي در دنيا
•گردآوري و ارزشيابي اسناد الكترونيكي
•آرشيوها و مديريت اسناد الكترونيكي
•اطلاع رساني و دسترسي به اسناد الكترونيكي
•ضرورت وجود نظام هماهنگ در تنظيم و توصيف اسناد الكترونيكي
•استانداردهاي تنظيم و توصيف و مقايسه سامانه هاي مربوطه در دنيا
•اتوماسيون هاي اداري و ضروريات مديريت اسناد الكترونيكي
•اتوماسيون اداري و ملاحظات آرشيو ملي
•استانداردهاي تنظيم و توصيف و مقايسه سامانه هاي مربوطه در دنيا
•بررسي امكان تدوين نظام ملي آرشيوي
از همه متخصصان علوم آرشيوي، كتابدان، كارشناسان فناوري اطلاعات و ساير پژوهشگران براي شركت و ارائه سخنراني در همايش دعوت به عمل مي‌آيد. شایان توجه است سایر محورهای ذکر نشده اما مرتبط با مديريت اسناد الكترونيكي نیز قابل بررسی است.

آخرین مهلت ارسال چکیده 30 بهمن 1389 و آخرین مهلت ارسال مقاله 15 اردیبهشت 1390 خواهد بود.

علاقه مندان می توانند چكيده مقالات خود را در قالب فايل word 2003 به آدرس پست الكترونيكي (a2a@nlai.ir ) ارسال نمایند. مشخصات نويسنده/نويسندگان، وضعیت شغلی/سمت، پست الكترونيكي و شماره تلفن، همراه چكيده ارسال شود.

نشاني دبيرخانه همايش ، تهران، بزرگراه حقاني، نبش خيابان كوشا، سازمان اسناد و كتابخانة ملي جمهوري اسلامي ايران، ساختمان آرشيو ملي ايران (گنجينه اسناد)، پژوهشكده اسناد و تلفن تماس 22258698 می باشد.

شايان ذكر است كه مقالات برگزيدة همايش به صورت مجموعه مقالات، چاپ و منتشر خواهد شد.
 
 

استانداردها و مدلهای مفهومی حوزه مدیریت اطلاعات بررسی شد

به گزارش خبرنگار لیزنا، همایش «هم اندیشی پیرامون بومی سازی استانداردهای حوزه مدیریت اطلاعات» با همکاری شرکت پارس آذرخش و انجمن کتابداری و اطلاع رسانی روز چهارشنبه، مورخ 29 دی 1389، از ساعت 16:30 در سالن شریعت زاده کتابخانه ملی آغاز به کار کرد.
در ابتدا دکتر رحمت الله فتاحی، عضو هیأت علمی گروه علوم کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاه فردوسی مشهد، درباره «قانونمندی جهان کتابشناختی :مروری بر توسعه استانداردها و الگوهای سازماندهی اطلاعات و دانش» به ایراد سخنرانی پرداخت: "وجود رابطه مشخص میان آثار در جهان کتابشناختی بسیار مهم است. می توان پیش بینی کرد که خانواده های کتابشناختی رو به گسترش است. بنابراین ساختار و روابط در حال پیچیده تر شدن هستند و حرفه ما نیز متأثر از همین گسترش است."

وی درباره  خاستگاه تدوین اصول سازماندهی بیان کرد: "افزایش منابع اطلاعاتی مبتنی بر دانش پیشین، گسترش خانواده های کتابشناختی به لحاظ آثار وابسته، ویرایش ها (بیان ها، نمودها، نسخه ها) و تنوع بیشتر در روابط میان اعضای خانواده های کتابشناختی باعث تدوین اصول سازماندهی با دقتی بیشتر شده اند. قواعد فهرستنویسی توصیفی و موضوعی، طرح های رده بندی، مستندسازی نام های اشخاص و تنالگان ها، مستندسازی سرعنوان های موضوعی از توسعه قواعد و استانداردهایی مرتبط به منظور به ضابطه در آوردن دسترسی به جهان کتابشناختی می باشند."

عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد، پس از اشاره به سیر تحول اصول و قواعد فهرستنویسی مانند قواعد آنتونی پانیتسی، کاتر و نیز ندوین الگوی FRBR  و قواعد RDA  به عنوان قواعد بین المللی فهرستنویسی در سال 2010، بهره گیری از فناوری اطلاعات را نیز مؤثر دانست و تأکید کرد: "ایجاد قواعد ISBD، ایجاد فرمت مارک در دهه 1960، و تلاش یونسکو و ایفلا برای ایجاد فرمت یونی مارک و سایر مارک های ملی ناشی از تأثیر فناوری اطلاعات در این زمینه است."

وی درباره توسعه مدل های مفهومی برای جهان کتابشناختی تصریح کرد: " کارگروه FRBR در سال 1990 با هدف ضابطه مند کردن ساختار و روابط میان آثار در جهان کتابشناختی مبتنی بر مدل موجودیت - رابطه ایجاد شد."

مدل های مفهومی را نباید استانداردهای سازماندهی به شمار آورد

وی ضمن اشاره به گروه های موجودیت ها و مشخصه های هر گروه در FRBR به ارائه اطلاعاتی از دیگر مدل های مفهومی پرداخت و  افزود: " مدل مفهومی فراد FRAD (مدل مفهومی ملزومات کارکردی داده های مستند) به منظور ضابطه مند کردن شکل نام ها با توجه به فزونی آن ها در محیط وب، مدل مفهومی فرساد FRSAD (مدل مفهومی ملزومات کارکردی داده های مستند موضوعی) با هدف ضابطه مند کردن شکل موضوع ها با توجه به فزونی آن ها در محیط وب، از تلاش های مکمل در این زمینه است."

دکتر فتاحی در ادامه به رویکردهای علمی به ایجاد و توسعه استانداردها و الگوهای مفهومی اشاره کرد: "ایجاد کمیته های تخصصی استاندارد سازی مانند کمیته ملی مارک و کمیته استانداردها در ایران، تأسیس انجمن ها و کمیته های تخصصی سازماندهی  مانند تأسیس کمیته سازماندهی اطلاعات و دانش، تأسیس شاخه ایرانی انجمن بین المللی سازماندهی دانش از رویکردهای جامعه علمی در توسعه موارد مذکور است."

وی در پایان با توجه به اهمیت رو به افزایش سازماندهی و استانداردهای جهان وب اذعان کرد: "هماهنگ سازی نرم افزارهای کتابخانه ای با مدل های مفهومی، تمرکز بر نیازها و رفتارهای کاربران در ارتباط با جهان کتابشناختی، تصویر سازی بهتر و معنادارتر برای جهان کتابشناختی و حرکت به سوی عملیاتی کردن مفهوم «جهان در 3 کلیک» از چشم انداز های افق موجود است."

دکتر میترا صمیعی، عضو هیات علمی سازمان اسناد و کتابخانه ملی، درباره «کاربرد پذیری استانداردهای حفاظت دیجیتال  در عصر نوین اطلاعات» ایراد سخنرانی کرد: "حفاظت دیجیتالی شامل آرشیو سازی دیجیتالی و دستیابی دائمی است و تنها استاندارد حفاظت دیجیتالی، الگوی مرجع نظام اطلاعات آرشیو باز (OAIS) است."

وی ضمن توضیح استانداردهای متس و ابرداده حفاظت و پرمیس بیان کرد: " OAIS تنها استاندارد بررسی در حفاظت دیجیتالی است. به عبارتی آرشیوی از افراد و سیستم است که چارچوبی کلی را برای ساخت و نگهداری انباره دیجیتالی ارائه می کند و درحکم یک راهنماست. و از مزیت های آن دارا بودن خزانه واژگان، کامل بودن و محدود نکردن پیاده سازی و اجرا است. تمام کتابخانه های عضو کنسرسیوم بین المللی حفاظت اینترنتی از این مدل استفاده کرده اند."

مقوله های اطلاعاتی که در الگوی مرجع OAIS به کار گرفته شده است همان چارچوب اولیه اطلاعات حوزه ابرداده حفاظت است.

دکتر صمیعی درباره بسته های اطلاعاتی در این الگو اظهار کرد: "سه بسته اطلاعاتی تحویلی یا واسپاری SIP، آرشیوی AIP و اشاعه DIP در این الگو وجود دارند. و در این مدل شیء اطلاعاتی عنصر مهمی است."

وی در ادامه افزود: "دریافت، ذخیره سازی آرشیوی، مدیریت داده، مدیریت (سرپرستی)، برنامه حفاظتی دستیابی 6 عملکرد عمده در این الگو هستند. که بخش دریافت مانند بخش فراهم آوری کتابخانه سنتی، بخش ذخیره سازی آرشیوی در کتابخانه سنتی مانند مخزن و قفسه ها ی کتاب  و بخش مدیریت داده مانند بخش فهرستنویسی در کتابخانه سنتی عمل می کند."

عضوهیأت علمی سازمان اسنادوکتابخانه ملی درباره بهره گیری از این استاندارد تصریح کرد:" این استاندارد موجب کنترل و نظارت کافی برای حفاظت بلند مدت اطلاعات می شود و از سیاست ها و رویه های مدون پیروی می کند و کاهش هزینه ها را از طریق افزایش یکپارچگی تعاملات کاربران را در پی دارد."

وی در پایان به «کمیته فنی TC4» اشاره نمود: "این کمیته در مؤسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران با 4 زیرمجموعه و 3 تیم گروه کاری در حال فعالیت بر روی الگوی مذکور است و از علاقه مندان دعوت به همکاری کرد."

سیده افروزه حسینی شکرایی و امیر مهدی عنبری  درباره «ارائه مدل اولیه استانداردهای فرآیند مدیریت اطلاعات» ایراد سخنرانی کردند.

عنبری درباره هدف انجام این طرح تصریح کرد: " شناسایی و ارائه الگویی از پرکاربردترین استاندارد ها، پروتکل ها، شیوه ها و مدل های مدیریت اطلات در کتابخانه، آرشیو و موزه جهت تبیین راهکارهایی به منظور اولویت بندی و بومی سازی و پیاده سازی این استانداردها هدف اصلی اجرای این طرح است."

استانداردهای شناخته شده دراین طرح بر اساس سه فرآیند مجموعه سازی، سازماندهی، اشاعه و بازیابی اطلاعات است.

وی افزود:" توجه به کارکرد پذیری استانداردها، مرزبندی و نقاط اشتراک بین حوزه ها، استفاده از واژگان در فرآیندهای شناخته شده درحوزه ها، بسط و گسترش تمام سطوح کلی و جزئی مدل در یک نمای واحد از بالاترین تا پایین ترین سطح از ابداعات و نوآوری ها در ارائه این مدل است."

عنبری درباره دیدگاه های خاص در این مدل اذعان داشت: " دقت در کاربرد هر یک از استانداردها در حوزه خود، شناسایی چارچوب دقیق استاندارد، بررسی اهمیت استانداردها از نظر امکان بومی سازی و رعایت محدودیت های موجود دراین مسیر و بررسی امکان همزمان از چند استاندارد در مسیر انجام پروژه از دیدگاه های خاص در ارائه این مدل است."

حسینی در ادامه به معرفی مدل پرداخت: "مدل پیشنهادی به بررسی استانداردهای سه حوزه کتابخانه، موزه و آرشیو می پردازد. کارکردهای اصلی مدیریت اطلاعات در نظر گرفته شده در این مدل از 5 بخش سازماندهی (Organization)، اشاعه و بازیابی (Dissemination)، نگهداری (Preservation)، مدیریتی (Administrative)  و میانکنش پذیری (Interoperability) تشکیل شده است. هریک از استانداردها از دیدگاه های گوناگون نگاشته شده است و کارکرد های اصلی مذکور به کارکردهای فرعی تقسیم شده است."

وی درادامه به چشم اندازهای پیش رو اشاره کرد: "ترجمه، تألیف و مستندسازی استانداردها، مشخص نمودن میزان و نحوه کاربرد هر یک از استانداردها، تکمیل فرآیندهای اصلی معرفی و جایگاه استانداردها در مدل پیشنهادی و بررسی امکان و نحوه بومی سازی استانداردهای مورد نیاز و بررسی مخاطرات این مسیر از چشم اندازهای پیش رو است."

سپس مهندس محمد آباقری، کارشناس نرم افزار شرکت پارس آذرخش، درباره «ضرورت هم اندیشی پیرامون بومی سازی استانداردها ی حوزه مدیریت  اطلاعات» صحبت کرد: "در دوره اول فعالیت شرکت پارس آذرخش (1367-1377)  رضایت محوری رکن اصلی کار بود. در دوره دوم (1377-1384) کیفیت محوری رکن اصلی کار بود که توسعه، اصل وفاداری و سود کسب و کار را در پی داشت و در دوره سوم (1382-1392) انتظار محوری رکن اساسی و اصلی است که با طرح تکفا و سهولت ارتباطات و تعاملات، حرکت به سمت محیط های جدید، اهمیت استقرار استانداردها را می طلبد. "

هم افزایی در راستای بومی سازی باعث کمرنگ شدن مخاطرات این مسیر می شود.

وی در ادامه درباره مخاطرات دوره سوم فعالیت این شرکت که ضرورت نشست مذکور ناشی از آن است، تصریح کرد: "تولید کنندگان نرم افزار باید از انتظارات کاربران خود پیشی بگیرند و  این روند منوط به این است که ریسک و مخاطرات را  به حداقل برسانند و  در این مسیر باید کاربران را گروه بندی نمود تا تنوع محصولات رضایت گروه های مختلف آن را منجر شود."

سید مهدی طاهری درباره « همگرایی استانداردهای حوزه مدیریت اطلاعات در راستای نسل های جدید وب» به ایراد سخنرانی پرداخت.

طاهری بیان کرد: "زبان نشانه گذاری گسترش پذیر XML به عنوان استانداردی برای بازنمود و تبادل داده ها توسعه یافت. داده هایی که براین مبنا تولید می شوند مستقل هستند و از این طریق تبادل آن ها در میان نظام های ناهمگن ممکن خواهد بود."

همگرایی حرکت از کثرت به وحدت است.

وی در ادامه افزود: "مدل مفهومی به همراه پروتکل های Z39.50  و استانداردهای محتوا به همراه استاندارد متس در نهایت به مدیریت اطلاعات همگرا می شوند."

ادغام وتبدیل استانداردها نوعی همگرایی است.

وی درباره یکپارچگی فرآیندها تصریح کرد: " تغییر رویکردهای پیش آمده در این مسیر رویکرد شیء گراست و نیز توصیف شیء بدون توجه به بافت. باید توجه داشت که یک شیء محتوایی خود می تواند از اشیای محتوایی دیگر ساخته شود. حتی فراداده های مربوط به یک شی ء محتوایی خود می تواند اشیای محتوایی باشد."

ارتباطات میان اشیای محتوایی منجر به تولید دانش می شود.

عضو هیأت علمی مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی ایران اذعان کرد: " وب 2 و وب 3 (وب معنایی)  با استفاده از اتخاذ رویکرد شیء گرا، حرکت به سمت شبکه های مفهومی (هستی شناسی ها)، یکپارچگی فرآیندها، میانکنش پذیری منجر به همگرایی در نسل های جدید وب می شوند."

در ادامه، دکتر سعید رضایی شریف آبادی از دکتر عباس حری  برای سخن پایانی دعوت به سخنرانی کرد. دکتر عباس حری بیان کرد: "مطالب ارائه شده  عالمانه است و نشان از آینده نگری دارد. ولی آنچه که مطرح می شود با آنچه که واقعیت دارد فاصله زیادی دارد. سیاستگذاری در سرمایه گذاری باید به نحوی عالمانه باشد که شرایط موجود را به واقعیت نزدیک کند. بنابراین باید تلاش کنیم تا با همگام شدن مسئولان بخشی از شرایط مذکور ایده آل بازنمون واقعی داشته باشد."

در پایان از اساتید و دانشجویانی که اثر پژوهشی مرتبط با استانداردهای حوزه مدیریت اطلاعات داشتند تقدیر به عمل آمد و به دکتر شعله ارسطوپور، معصومه انصاری، دکتر ملوک السادات بهشتی، دکتر محسن حاجی زین العابدینی، معصومه عادلی، دکتر مهدی علیپور حافظی، دکتر افشین موسوی، دکتر فریبرز خسروی، دکتر فاطمه رها دوست،  پوری سلطانی، سیده افروز حسینی شکرایی، سید مهدی طاهری، دکتر مرتضی کوکبی و دکتر یعقوب نژاد جوایزی به همراه تندیس اهدا شد.

و در ادامه آثار پژوهشی کبری بابایی، ملیحه دلیلی صالح، سیما شفیعی، خدیجه مرادی، سمیه نادی راوندی را قابل تقدیر دانستند.

همایش مذکور در ساعت 19:30 به کار خود پایان داد.

خبرنگار: الهه حسینی

 

جستجوی تخصصی برای استفاده کننده علوم تندرستی: مسئولیتی مهم برای کتابداران در عصر اینترنت و وب[۱]

 ترجمه: مریم کرامتی
           حسن صیامیان
کارشناس کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاه علوم پزشکی مازندران
کارشناس ارشد کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی مازندران

 -اهداف: مرکز نتایج آموزش بیمار در دانشگاه میشیگان، قسمت مرکزآموزشی سرطان، برای بیماران و خانواده هایی که در جستجوی اطلاعات پزشکی، نحوه درمان ها و سرطان های نادر هستند، جستجویشان را انجام می دهد. این مطالعه میزان رضایت مندی استفاده کننده و اطلاعات مختصر برای ارائه به گروه استفاده کنندگان را مورد ارزیابی قرار می دهد.

ـ روش ها : این مقاله نتایج ۵۶۶ پرسشنامه ۳۷در صد پرسشنامه های قابل استخراج را که از جولای ۲۰۰۰ تا ژوئن ۲۰۰۶ از بین ۱۵۳۲ پرسشنامه توزیع شده نشان می دهد؛ استفاده کنندگان پرسشنامه را به صورت کمی و کیفی پاسخ دادند که تجزیه و تحلیل و طبقه بندی مطالعه بر اساس این پاسخ ها می باشد.

ـ نتایج : اکثر استفاده کنندگان گزارش کردند که از اطلاعات ارائه شده به آنها خیلی راضی بودند ۴۷۲نفر ( ۸۳در صد)، بیش از نیمی از استفاده کنندگان ۳۳۵ نفر( ۶۰در صد ) به اشتراک گذاشتند یا تصمیم به اشتراک اطلاعات گرفتند با ارائه دهنده مراقبت تندرستی شان، و ۲۸۶ نفر (۵۱در صد) گزارش کردند که اطلاعات، دوره درمان را کم کرده یا روی کیفیت زندگی تاثیر گذاشت. حدود ۵۴۵ نفر ( ۲/۹۶ در صد) استفاده کنندگان، بعضی یا تمام اطلاعات ارائه شده را از منابع دیگر دریافت نکرده بودند.

ـ شرح: نتایج نشان می دهد که با وجود استفاده اینترنت، بیماران و خانواده ها نتوانستند تمام اطلاعاتی که آنها برای خودشان نیاز داشتند، پیدا کنند. جستجوی تخصصی به عنوان یک وظیفه مهم برای کتابدارانی که با استفاده کننده اطلاعات تندرستی سر و کار دارد، باقی می ماند.

ـ جستجوی های تخصصی اطلاعات بی نظیری را ارائه داد که بیماران قادر نبودند اطلاعات را فراهم کنند. فشار ناشی از تشخیص بیماری سرطان به عنوان یک سد برای جستجوی اطلاعات گزارش شد.

ـ رضایتمندی حاصل از سرویس جستجوی تخصصی در سطح خیلی بالا بود. استفاده کنندگان گزارش کردند که این اطلاعات به آنها در کسب دانش و درک بهتر وضعیتشان کمک کرده است.

اطلاعات ارتباط بیمار – پزشک رابهبود بخشید: بیشتر استفاده کنندگان گزارش کردند که اطلاعات بدست آمده را با مراقب تندرستی شان به اشتراک گذاشتند.

ـ استفاده کنندگان گزارش کردند که اطلاعات توانایی شان را در تحمل درمان و کنترل احساسات بهبود بخشید.

 

● مفاهیم

ـ جستجوی تخصصی یک سرویس ارزشمند است و پیشنهاد می شود که در کتابخانه های عمومی و بیمارستانی اطلاعات پزشکی به استفاده کنندگان غیر متخصص ارائه شود.

ـ مصرف کنندگان، ارتباطات، سرعت، و یک سرویس سطح عالی را از فاکتورهای کلیدی در جستجوهای موفقیت آمیز می شناسند.

 

● مقدمه

جستجوی تخصصی یکی از وظایف مهم کتابداران علوم تندرستی است: انجمن کتابداران پزشکی این وظیفه را در یک خط مشی که به جستجوی تخصصی متمرکز است، به عنوان نیازهای مراقبان تندرستی تعریف می کند. جستجوی تخصصی برای مصرف کنندگان تندرستی خدمتی است که در کتابخانه های علوم تندرستی، مراکز منابع، بیمارستانی و کتابخانه های عمومی ارائه می شود. این مقاله خلاصه ای از بررسی هایی را ارائه می دهد که به وسیله استفاده کنندگانی که سرویس جستجوی تخصصی را از مرکز منابع آموزشی بیمار PERC (The Patient Education Resource Center) در دانشگاه میشیگان قسمت مرکز آموزشی سرطان UMCCC (University of Michigan Comprehensive Cancer Center ) دریافت کردند تکمیل شده است.

PERC یک سرویس کامل کتابخانه ای است برای بیماران و خانواده هایی که از UMCCC بزرگترین مرکز جامع سرطان در میشیگان، خدمات مراقبت دریافت کردند. در سال ۲۰۰۶ UMCCC ۶۷۰۰۰ بیمار سرپایی، ۳۷۰۰۰ درمانهای تزریقاتی، ۳۵۵۹ درمان رادیولوژیکی ۴۵۰۰ سرطانی بزرگسال را پذیرش کرده است.

بالغ بر ۳۵۰۰ استفاده کننده هر سال در PERC ویزیت می شوند. کتابخانه توسط یک کتابدار عالی رتبه موضوعی و با همکاری گروهی از داوطلبان آموزش دیده اداره می شود. PERC ابزارها و سرویس های اطلاعاتی متنوع شامل سرویس مرجع، ۲۵۰ عنوان پایان نامه، حدود ۸۰۰ کتاب و ۲۵۰ مواد دیداری و شنیداری، و ۶۰ کتابشناسی در زمینه انواع سرطان و مراقبتهای حمایتی را تحت عنوان «راهنمای اطلاعاتی PERC » ارائه می دهد.

PERC دو سرویس عمده برای بیماران UMCCC ارائه می دهد، یکی سرویس اطلاع رسانی پستی برای استفاده کنندگان از راه دور که در سایر بخش ها، بستری هستند و دیگری سرویس جستجوی تخصصی می باشد. سرویس پستی اطلاع رسانی به بیماران بستری در بیمارستان و اعضای خانواده شان ارائه می شود. در پاسخ به درخواستهای پرستاران بخش های بالینی در زمینه تشخیص بیماری و موضوعات مربوط به آن، مطالب مفید مورد درخواست بیمار فاکس می شود، کارکنان PERC مجموعه ای از پایان نامه ها و نسخه های خطی که در ارتباط با موضوع هستند را گردآوری و تحویل می نمایند.

سرویس جستجوی تخصصی به تمام استفاده کنندگان PERC از جمله بستری و سرپایی ارائه می شود، با هدف تدارک اطلاعات مفصل تر از آنچه که در منابع اصلی و دست اول نظیر پایان نامه ها و نسخه های خطی ارائه می شود. اهداف سرویس جستجوی تخصصی کمک به بیماران در درک بیماری و درمان، آگاهی دادن به آنها در مورد تصمیمات درمانی، بهبود بخشیدن وضعیت زندگی، و کمک به ایجاد گفتگو بین بیماران، مراقبان و پزشکان می باشد.

این مطالعه بررسی کرد: آیا اهداف سرویس انجام شد؟ آیا استفاده کنندگان از سرویس رضایت داشتند؟ و اطلاعات ارائه شده چه تاثیری در زندگی استفاده کنندگان داشت؟

 

● شرح سرویس جستجوی تخصصی

سرویس جستجوی تخصصی به استفاده کنندگانی ارائه می شود که جواب سوالات خود را به طور کامل با استفاده از منابع موجود، نمی توانند پیدا کنند.

پایان نامه ها، کتب، و وب سایتهای سرطان برای استفاده کنندگانی که به دنبال اطلاعات کلی در مورد مسائل پیچیده پزشکی و چگونگی درمان ها، و انواع سرطان نادر هستند همیشه کافی و پویا نیست.

تجربه کتابدار PERC این بود که به منظور جوابگویی مناسب به نیازهای اطلاعاتی پیشرفته، و نیز انجام جستجوی تخصصی، به اینترنت و یا پایگاه اطلاعاتی مشترک نیاز می باشد. در نتیجه کتابدار، سرویس جستجوی تخصصی را بنیان نهاد.

فرایند جستجو زمانی شروع می شود که پرسنل PERC با سوال یا سوالاتی که به طور کامل با استفاده از مجموعه مرجع و پایان نامه نمی توانند پاسخ دهند، مواجه می شوند. در این زمان کارکنان مرجع از مشتری می خواهند که فرم درخواست جستجو را تکمیل کنند.

داوطلبان PERC آموزش جامعی را در مورد جستجوی اطلاعات تندرستی از اینترنت و منابع الکترونیکی نظیر مدلاین، مرکز منابع تندرستی و سایتهای معتبر سرطان دریافت می کنند.

داوطلبان فرایند جستجو را به وسیله گرد آوری مطالب و طرح یک نامه شروع می کنند. کتابدار PERC هر جستجو را مرور می کند، مواد نامناسب یا طولانی را دور می ریزد و سایر مواد را اضافه می کند، کتابدار مطمئن می شود که آیا تمام مواد جدید هستند؟ از منابع معتبر و موثق تهیه شده اند؟ و یا اینکه در سطح آموزشی مناسبی قرار دارند؟

دقت کتابدار ضمانت می کند که هر جستجو با همان استانداردهای کیفی، بدون توجه به تجربه یا دانش داوطلب و اینکه هر کاربر استفاده می کند، از دانش و تجربه یک کتابدار تخصصی با نظر فنی به اطلاعات تندرستی و دسترسی به بانک های اطلاعاتی مشترک انجام می شود.

نتایج جستجو در عرض پنج روز از راه پست زمینی برای استفاده کنندگان همراه با یک فرم ارزیابی )پیوست B (و یک پاکت پستی تمبر شده فرستاده می شوند.

● گردآورِی داده ها

فرم ارزیابی ) پیوست B ( شامل سوالات چند گزینه ای و جای خالی برای نوشتن توضیحات می باشد. برای درک روش ها و مفاهیم بیان شده در توضیحات، هر توضیح وارد یک بانک اطلاعاتی می شود و توسط کتابدار PERC (Volk) تجزیه و تحلیل می شود. تحلیل ها شانزده مبحث مجزا را تعیین کردند: سه پاسخ منفی و سیزده پاسخ مثبت ارائه شد. ( جدول ۱ ). از بعضی توضیحات دو مفهوم متأثر می شود، بنابراین هر توضیح دو مبحث مجزا را ذکر می کند.

 

● نتایج

داده های ارائه شده در این مقاله از جولای ۲۰۰۰ تا ژوئن ۲۰۰۶ را تحت پوشش دارد. در طول مدت بررسی تعداد ۱۵۲۳ جستجو کنترل شده و ۵۶۶ ارزیابی استفاده کننده عودت شد؛ شمارش شده ۲/۳۷ در صد، تعداد ۳۵۲ تا از این ارزیابی ها (۲/۶۲ در صد) شامل توضیحات استفاده کننده بود.

رضایت حاصل از سرویس جستجوی تخصصی توسط استفاده کنندگان در سطح بالایی گزارش شد. (جدول ۲) نشان می دهد که (۴/۸۳ در صد) ۴۷۲ نفراز استفاده کنندگان سرویس را در سطح عالی و(۷/۱۲ در صد) ۷۲ نفر آن را در سطح خوب محسوب کردند. سطح بالای رضایتمندی استفاده کنندگان (۳/۷۱ در صد) ۴۰۴ نفر نشان می دهد که آنها اطلاعاتی را که نیاز داشتند کاملاً دریافت کردند.

 
 

تعدادی از استفاده کنندگان برای بهبود سرویس دهی بکار گرفته شدند: ۱۱۴استفاده کننده (۱/۲۱ در صد) اظهار داشتند که اطلاعات مناسب بود اما کافی نبود؛ ۲۲ استفاده کننده (۹/۳ در صد) گفتند که فقط قسمتی از اطلاعات مناسب بود؛ ۱۰ استفاده کننده (۸/۱ در صد) گزارش کردند که اطلاعات خیلی کلی و گسترده بود؛ و فقط ۴ استفاده کننده کمتر از ۱ در صد اظهار داشتند که اطلاعاتی که آنها دریافت کردند کاملاً نامربوط بود.

(جدول ۲) نشان می دهد که (۶/۴۶ در صد) از استفاده کنندگان ۳۶۶ نفراطلاعاتی را که به وسیله PERC فرستاده شد را از منابع دیگر دریافت نکردند؛ (۶/۳۱ در صد) ۱۷۹ نفر اشاره کردند که آنها قسمتی از همان اطلاعات نه تمامش را، در دیگر منابع نظیر اینترنت، ارائه دهنده مراقبت بهداشتی، خانواده یا دوستان، کتابخانه یا یک سازمان ملی پیدا کردند.

فقط (۳/۳ در صد) از استفاده کنندگان ۱۹ نفر نشان دادند که اطلاعات مورد نظر را خودشان پیدا کردند. در هر صورت PERC اطلاعات منحصر به فردی را به (۲/۹۶ در صد)از استفاده کنندگان ارائه داد. اکثر استفاده کنندگانی ۱۵۲ نفر (۸/۷۷ در صد) که از منبع دیگری اطلاعات دریافت کردند آن را از اینترنت گرفتند (جدول ۲). این رقم (۸/۲۶ در صد) از کل پاسخ دهندگان را نشان می دهد.

این مطالعه نشان می دهد که اکثر استفاده کنندگان ۳۳۶ نفر (۷/۵۹ در صد) بیان کردند که اطلاعات را به اشتراک گذاشتند و یا قصد به اشتراک گذاشتن اطلاعات را با ارائه دهنده مراقبت تندرستی شان داشتند. آن همچنین نشان می دهد که برخی از مباحث جستجو در زمینه های عملی و اجتماعی – روانی که بیماران نمی توانستند به پزشکان توضیح دهند با این اطلاعات بدست آمده ارتباط برقرار کردند، که این نشان می دهد که سرویس جستجو رابطه پزشک – بیمار را بهبود بخشید.

بیش از نیمی از استفاده کنندگان ۲۸۶ نفر (۵/۵۰ در صد) بیان کردند که این اطلاعات درمان و نحوه زندگیشان را دگرگون ساخت.

 
 

(جدول ۳) گزیده ای از توضیحات استفاده کنندگان است که در تحلیل موضوع مورد استفاده قرار گرفتند. ۲۷ استفاده کننده اظهار کردند که PERC به آنها اطلاعاتی را ارائه داد که خودشان قادر نبودند از منابع دیگر پیدا کنند، ۷۰ استفاده کننده موانع فیزیکی و روانی خاص را که از انجام تحقیق توسط خودشان جلوگیری می کرد به این شرح اعلام کردند، عدم برقراری ارتباط اینترنتی در منزل، نداشتن احساس خوب، یا عدم وقت کافی، این توضیحات نشان داد که فشار حاصل از تشخیص سرطان ممکن است مانعی برای جستجوی اطلاعات باشد.

ارزیابی داده های کمی توضیحات استفاده کنندگان سطح بالایی از رضایتمندی را نشان می دهد. در قبال ۳۶۶ توضیح مثبت فقط ۲۹ توضیح منفی ارائه شد. ۶ نفر از استفاده کنندگان اظهار کردند که آنها امیدوارند به زودی با این سرویس آشنا شوند.

بزرگترین فایده و تنها موضوعی که مکرراً در توضیحات استفاده کنندگان اظهار شد حصول دانش و رشد درک در مباحث مورد علاقه است. سرعت عمل به عنوان یک شاخص رضایتمندی استفاده کنندگان محسوب می شود، (۸۶ در صد) ۴۸۶ نفر نشان می دهد که آنها اطلاعات را درست موقعی که نیاز داشتند دریافت کردند، و ۳۵ نفر بیان کردند که اطلاعات به موقع دلیل ویژه ای برای رضایتمندی است.

مهم ترین یافته این مطالعه این بود که تقریباً به تمام استفاده کنندگان (۲/۹۶ در صد)، در جستجوی تخصصی اطلاعات منحصر به فردی ارائه شد که آنها خودشان قادر به بدست آوردن آن نبودند.

این یافته باعث شگفتی است که جستجوی های مربوط به تندرستی در اینترنت حجم عظیمی را به خودش اختصاص داده بود. مطالعه ای که در سال ۲۰۰۶ منتشر شد نشان داده که (۸۰ در صد) جمعیت استفاده کننده از اینترنت یعنی بالغ بر ۱۱۳ میلیون بزرگسال آمریکایی در مورد اطلاعات تندرستی از اینترنت جستجو کردند. [۲]

یک ارزیابی در مورد استفاده بیماران سرطانی از اینترنت نشان می دهد که به محض تشخیص بیماری سرطان بیماران استفاده از اینترنت را بیشتر کردند این تحقیق نشان می دهد که با وجود نفوذ گسترده فن آوری اینترنت، استفاده کنندگان هنوز قادر به دسترسی مناسب و کمک به خودشان نیستند.

همچنین این تحقیق اشاره دارد به اینکه اطلاعات ارائه شده گفت و گو را آسان و ارتباط بیمار – پزشک رابهبود بخشید. تقریباً (۶۰ در صد) استفاده کنندگان گزارش کردند که آنها اطلاعات را با ارائه دهنده مراقبت تندرستی شان به اشتراک گذاشتند، و ۱۱ استفاده کننده عنوان کردند که اطلاعات ارتباط بیمار با پزشک را بهبود بخشید و بیماران را قادر ساخت که سوالات خود را از آنها بپرسند.

بیش از (۵۰ در صد) از استفاده کنندگان اشاره کردند که اطلاعات روی زندگی شان تاثیر گذاشت، ۱۰ نفر از استفاده کنندگان گزارش کردند که اطلاعات در تصمیم گیری درمان به آنها کمک کرد؛ و ۹ نفر اظهار داشتند که احساس خوب شدن را بهبود بخشید و آنها را قادر ساخت که بر بیماریشان غلبه کنند.

این مطالعه نتایج مطالعات دیگر را منعکس می کند که سطح بالای رضایتمندی استفاده کننده اطلاعات تندرستی را گزارش کردند.[۴] مطالعات قبلی گزارش کردند که اطلاعات، دانش استفاده کنندگان را در مورد بیماری یا مسائل بهداشتی مربوطه ترقی داد، و آنها را ترغیب کرد که سوالات جدیدی را از پزشکان بپرسند، و درک بهتری از اطلاعات دریافت شده درباره مراقبت تندرستی داشته باشند.

اطلاعات تندرستی همچنین از اضطراب استفاده کنندگان در مورد بیماری کم کرد و بر تصمیمات درمان تاثیر گذاشت. [۶ و ۵ و ۲]

نتایج مربوط به این مطالعه تا حدی به ساختار پرسشنامه محدود می باشد: سوالات خیلی کلی بود و از تمیز بین کیفیت زندگی و تصمیمات درمان جلوگیری می کرد. هدف اصلی این بود که بررسی به صورت کوتاه و آسان باشد و تا جایی که ممکن است، تکمیل شود. بررسی های آینده، این سوال دو مفهومی را که یکی در مورد ارتباط با وضعیت زندگی و دیگری ارتباط با تصمیمات درمان خود بود مجزا خواهند نمود. گزارش های آینده اطلاعات، نیز ممکن است کلاً به نتایج اخیر محدود باشد. پژوهش های آینده این موضوع را تقویت می کند که بررسی پزشکان تأیید می کند که استفاده کنندگان در اطلاعات گزارش شده سهیم هستند.

این مطالعه فرضیه اولیه را تایید می کند که جستجوهای تخصصی خدمات با ارزشی هستند که بر زندگی بیماران سرطانی و خانواده شان تاثیر مثبت می گذارد. در واقع جستجوهای تخصصی به (۲/۹۶ در صد) از استفاده کنندگان ارائه شد که خودشان قادر به یافتن این اطلاعات نبودند با تاکید بر اینکه جستجوی تخصصی از طرف استفاده کننده تندرستی وظیفه خطیری است. به نظر می رسد که با وجود نفوذ اینترنت در جامعه، موانع دیگری وجود دارد که از دسترسی به موقع بیماران و خانواده ها به اطلاعات مناسب جلوگیری می کند، یکی از این موانع فشار فیزیکی و روانی حاصل از وضعیت خطرناک پزشکی است. مانع دیگر ممکن است مهارتهای سطح پایین سواد اطلاعاتی باشد. داده ها نشان می دهد که مهارت ویژه کتابدار ودانش اصول بازیابی و سازماندهی اطلاعات اساس یافتن اطلاعات در شبکه گسترده اینترنت می باشد.

ناتوانی استفاده کنندگان در دسترسی به اطلاعاتی که تماس مثبت با سرطان شان داشت نشان می دهد که استفاده کننده اینترنت یک انتظار یا خیال را ایجاد می کند: ارائه دهندگان اطلاعات، جستجوکنندگان اطلاعات، و مربیان بیمار ممکن است این گمان را داشته باشند که تمام نیازهای اطلاعاتی در زمینه تندرستی از طریق اینترنت قابل دستیابی است، اما این، حقیقتاً درست نیست. انجمن کتابداران پزشکی در مورد وظیفه جستجوی تخصصی در کتابخانه های علوم تندرستی بیانیه ای صادر کردند که در آن کتابدار علوم تندرستی در تعیین اطلاعات عالی و مناسب با توجه به وجود اطلاعات الکترونیکی در همه جا وظیفه مهمی دارد. بیانیه همچنین اعلام می کند که جستجوی تخصصی برای استفاده کنندگان تخصصی قابل اجراست، اما این مطالعه نشان می دهد که جستجوی تخصصی برای استفاده کنندگان تندرستی نیز کاربرد دارد. مهارت های جستجوی تخصصی هم برای داشتن گواهی و هم برای خودآموزی و خود مراقبتی مورد نیاز هستند.

منابع:
۱. Medical Library Association. Role of expert searching in health sciences libraries. J Med Libr Assoc. ۲۰۰۵. Jan; ۹۳:(۱):۴۲–۴. [PubMed].
۲. Fox S. Online health search ۲۰۰۶: most Internet users start at a search engine when looking for health information online. very few check the source and date of the information they find. [Web document]. Washington, DC: Pew Internet and American Life Project, ۲۰۰۶. [۲۹ Oct ۲۰۰۶; cited ۶ Nov ۲۰۰۶]. <http://www.pewinternet.org/PPF/r/۱۹۰/report_display.asp>.
۳. Bass SB, Ruzek SB, Gordon TF, Fleisher L, McKeown Conn N, and Moore D. Relationship of Internet health information use with patient behavior and self efficacy: experiences of newly diagnosed cancer patients who contact the National Cancer Institute&#۰۳۹;s Cancer Information Service. J Health Commun. ۲۰۰۶. Mar; ۱۱:(۲):۲۱۹–۳۶. [PubMed].
۴. Marcus SH, Tuchfeld BS. Sharing information, sharing responsibility: helping health care consumers make informed decisions. Proc Annu Symp on Computer Applications Med Care ۱۹۹۳:۳–۷.
۵. Pifalo V, Hollander S, Henderson CL, DeSalvo P, and Gill GP. The impact of consumer health information provided by libraries: the Delaware experience. Bull Med Libr Assoc. ۱۹۹۷. Jan; ۸۵:(۱):۱۶–۲۲. [PubMed].
۶. Marshall JG. Assessing the impact of information on health decision making. In Lacroix EM, ed. Health information for the global village. Washington, DC: Local Organizing Committee, ۷th International Congress on Medical Librarianship, ۱۹۹۵:۱۸۰–۴. 
 
 
   نما مجله الکترونیکی پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران ( www.irandoc.ac.ir )

   بر گرفته از مقالات ارسالی به آفتاب

آر. دی. ا: استاندارد بین المللی جدید

 نوشته: آن چاپمن(Ann Chapman)
ترجمه: قمر مطلوب  

● RDA چیست؟

RDA عنوان قواعد فهرست نویسی جدیدی است که بر پایه AACR که با سابقه ترین استاندارد موضوعی برای توصیف و دستیابی کتابشناختی در جهان است، استوار می باشد. RDA توسط کمیتۀ همکاری مشترک[۳] (JSC) [۱] به منظور تجدید نظر در AACR در حال تکمیل است.

● پیش از RDA

اصل AACR به قواعد فهرست نویسی پیشین برمی گردد. در سال ۱۸۴۱، قواعد فهرست نویسیِ پانیزی[۴]، برای موزۀ بریتانیا[۵] [۲]، ایده ای را پایه گذاری کرد که در آن هر کتاب بایستی در فهرست نویسی یک مدخل (شناسه) اصلی داشته باشد؛ در حالی که اثر کاتر[۶] با نام قواعد فهرست فرهنگی چاپی[۷][۳] که در سال ۱۸۷۶ منتشر شد، حاوی ۳۶۹ اصل در زمینه فهرست نویسی توصیفی، سرشناسه های موضوعی و برگه آرایی بود. پس از آن قواعد انگلیسی و آمریکایی جداگانه ای تا اواسط قرن ۲۰ مورد استفاده قرار گرفت.

دو مجموعه از اصول بین المللی به صورت توافقی در دهۀ ۱۹۶۰ تنظیم شد. اصول پاریس[۸] را کنفرانس بین المللی اصول فهرست نویسی[۹] در سال ۱۹۶۱ در پاریس تنظیم کرد [۴] که نمایندگانی از ۵۳ کشور در آن حضور داشتند و کار سیمور لابتزکی[۱۰] را تأیید کردند. اصول کپنهاگ[۱۱] نیز در جلسۀ بین المللی متخصصین فهرست نویسی[۱۲] در سال ۱۹۶۹ در کپنهاگ به تصویب رسید [۵] و انگیزه ای برای اتحادیه بین المللی انجمن های کتابداری[۱۳] (IFLA) [۶]، تا کار بر روی استاندارد بین المللی توصیف کتابشناختی[۱۴] (ISBD) [۷] را که برای اولین بار در سال ۱۹۷۱ منتشر شد، شروع کنند. ISBD، توصیف هر مورد را در حوزه های جداگانه ای سازماندهی می کند که عبارتند از: تکرار نام پدیدآورنده، ویرایش، اطلاعات خاص منابع، انتشار، توصیف ظاهری، فروست، یادداشت ها و تمایزگرهای شماره استاندارد.

چاپ اول AACR، در سال ۱۹۶۷ منتشر شد که به صورت دو متن انگلیسی و آمریکای شمالی مجزا بود. چاپ دوم (AACR۲) در سال ۱۹۷۸ منتشر شده و دو مجموعه از قواعد اصول را با هم ادغام کرد و همچنین آنها را با ISBD، همساز کرد. اصول اصلی AACR فهرست نویسی از مدارک موجود را شامل می شد تا برگرفتن اطلاعات از منابع خارجی و مفهوم ’منبع اطلاعاتی مادر‘، که در صورت وجود تناقض منبع ارجح است.

● RDA به چه علت مورد نیاز است؟

از زمان انتشار AACR در سال ۱۹۷۸، یک سری اصلاحیه ها و بازنگری ها در مورد متن AACR۲ انجام شده است. در سال ۱۹۹۷ JSC، متخصصینی را از سراسر دنیا به کنفرانس بین المللی اصول و تحولات آتی[۱۵] AACR در تورنتو[۱۶] دعوت کرد [۸]. شرکت کنندگان برخی از مسائل مرتبط را مانند اصول، محتوا در مقابل محمل اطلاعاتی، ساختار منطقی قواعد و پیوسته و جهانی کردن تعریف کردند. ویرایش های پس از چاپ ۱۹۹۷، بعضی مسائل را به طور محدود خاطر نشان کرد، اما نیاز به منابع جدید به شدت احساس می شد و مشخص بود که نمی توان به چاپ سوم AACR هم بسنده کرد.

این نظریه با مطالعه ای که ایفلا در سال ۱۹۹۸ بر نیازمندی های کاربردی رکوردهای کتابشناختی[۱۷] (FRBR) [۹] انجام داد حمایت شد و اهداف اصلی فهرست نویسی و اهمیت رابطه استفاده کنندگان جهت انجام وظایف اساسیِ ”جستجو“، ”تشخیص“،”انتخاب“ و ”کسب“ را خاطر نشان می کرد. این تحقیق، مدلی ذهنی از ذات و موجودیتی خلق کرد که مستقل از قالب های ارتباطات یا ساختارهای داده بود. در این مدل، اطلاعات حاوی مشخصه های اثر، بیان و جلوه بودند که به ذات برمی گردد (افراد، تنالگان، مفاهیم، اشیاء، رویدادها و اماکن). ساختار این مدل فرضی، همنشینی سطح اثر / بیان را ممکن می سازد. چالش ادغام این مدل و مفاهیمش در اصول فهرست نویسی نوین، منجر به تصمیم گیری در ایجاد RDA شد که بر AACR۲ اصلاح شده ارجحیت داشت؛ چون این امر فقط جایگزین کردن یک جمله با جمله دیگر در AACR نیست بلکه اغلب بازنویسی کامل متن هر بخش را لازم دارد.

بنابراین این سؤال مطرح می شود که چه نکات و مشکلاتی در AACR۲ وجود دارد که نیاز به RDA را نمایان می کند؟

● ساده سازی

قواعد، در طول زمان، پیچیده تر شده اند زیرا همیشه می خواسته اند که این قواعد همۀ قالب های منابع پیچیده و مختلف را پوشش دهند. به دنبال قواعد کلی، یک سری قواعد خاص است که کتاب ها و دیگر مواد چاپی، مواد جغرافیایی، دست نوشته ها، موسیقی، ضبط صدا، تصاویر متحرک، ضبط ویدیویی، مواد گرافیکی، مواد الکترونیکی، اقلام سه بعدی، ریزنگاشت ها و منابع پیوسته (مثلاً سریال ها) را پوشش می دهد. هدف RDA ایجاد قواعد آسان تری است که بتوان آنها را به راحتی در منابع مختلف با حداقل دستورالعمل های خاص و با کمک مثال های مربوط به آن، به کار گرفت.

● ساختار

ساختار کنونی AACR۲ که در بالا به آن اشاره شد، به خودی خود منشاء مشکلاتی است. ترتیب قرار گرفتن فصل های توصیفی براساس نوع منابع، بدین معناست که ابتدا فهرست نویس باید نوع و یا قالب موادی را که قرار است توصیف شوند در نظر گیرد تا بتواند فصل ها را بر طبق آن مرتب کند. با این وجود، هیچ رهنمود خاصی در مورد نحوه انجام آن وجود ندارد. گرچه ممکن است این امر در مورد بعضی منابع واضح و آشکار باشد (برای مثال یک دست نوشته متنی ساده) اما در مورد بقیه این طور نیست – آیا یک پیایند موسیقی در ابتدا ”موسیقی“ بوده یا ”منبعی پیوسته و مسلسل“؟ RDA قصد دارد این مسئله را با متمایز کردن نوع منابع به عنوان اولین قدم در فرآیند فهرست نویسی و آغاز دستورالعمل های کلی، حل کند.

● هم سازی

ساختار اصول عام و خاص در AACR۲ به گونه ای بود که بعضی منابع تا حدی متفاوت از منابع دیگر فهرست نویسی می شوند. قواعد جایگزین در برخی موارد و اضافه کردن گزینه هایی به قواعد، کار را پیچیده تر کرده بود تا آنجا که با استفاده از AACR، دو پیشینۀ فهرست نویسی را برای یک مورد می توانستند ایجاد کنند که باز هم تفاوت های عمده و اساسی داشتند. RDA قصد دارد قواعد را آنقدر ساده کند تا بتوان آنها را به راحتی برای دامنۀ وسیعی از منابع به کار برد و قواعد جایگزین را تا حد ممکن حذف کرد.

● هم نشینی

امروزه محیط اطلاعاتی به گونه ای است که هر یک از منابع اطلاعاتی در قالب های مختلف و اغلب با اشتقاق هایی موجود می باشد. برای مثال یک رمان ممکن است به صورت جلد گالینگور یا شمیز، قطع استاندارد و قطع بزرگ، قالب های بریل و به شکل های لمس کردنی، فایل های دیجیتالی و یا به صورت کلام ضبط شده بر روی کاست یا سی دی موجود باشد. همچنین ممکن است منبعی باشد برای فیلم ها، موسیقی ها، اپرا و رقص باله و یا الهامی برای ادامه یک فیلم و کارهای مشابه با نویسندگان مشابه و متفاوت. میان این موارد نسبت های زیادی است که در FRBR توضیح داده شده اند، اما AACR به طور مستقیم این مدل فرضی و اصطلاحات آن را منعکس نکرده است. این نسبت ها بسیار مهم بوده و باعث می شوند فهرست ها، پیشینه ها را به طور مناسب همنشین کند. RDA علاوه بر ضمیمه کردن اصطلاح شناسی FRBR در متن، فصلی را نیز در مورد نسبت ها می نویسد.

● قواعد اصول محور

ساختار قواعد عام و خاص و دستورالعمل های جایگزین، شرایطی را ایجاد کرد که در آن تعبیر و تفسیر قواعد برای کمک به فهرست نویسی، بسط پیدا کرد. RDA امیدوار است مجموعه قواعدی را رواج دهد که بر مبنای اصول واضحی باشند، با جایگزین های محدود تا فهرست نویسان را قادر سازد، خودشان به قضاوت صحیح و کارشناسی بپردازند.

● محتوا و قالب

هم ساز کردن AACR با ISBD، منجر به استفاده از اصطلاح ”وجه تسمیه عام[۱۸]“ (GMD) و ”وجه تسمیه خاص[۱۹]“ (SMD) شد. این اصطلاحات به طور بالقوه در سیستم ها به عنوان پارامترهای پالایش (فیلتر) (مثلاً پیدا کردن DVD یک فیلم و نه ویدیویی آن)، پارامترهای سکانس نمایش (مثلاً برای یک اثر، ۸ متن، ۳ کلام ضبط شده، ۱ فایل دیجیتالی و ۱ متن بریل وجود دارد) و اطلاعات محتوا (نت نویسی در موسیقی و اجرای ضبط شده از یک قطعه موسیقی) به کار برده می­شوند.

امروزه استفاده از اصطلاحات SMD و GMD، محدود شده است و این تا حدی به مشکلات ذاتی در لیست واژگان و اصطلاحات برمی گردد. دو لیست GMD وجود دارد، یکی انگلیسی و دیگری استرالیایی / آمریکای شمالی که تاحدی طویل تر است. اصطلاحات GMD محتوا (مثل مواد جغرافیایی یا موسیقی) و قالب (مثل بریل یا بریدۀ فیلم) را با هم در برمی گیرد. همچنین با افزایش سریع حاملان اطلاعات، استفاده کنندگان، از اصطلاحات SMD، بی اطلاع تر می شدند: مثلاً اصطلاحات تصویب شده در SMD ”کاست صوتی“ و ”دیسک ویدیویی“ هستند نه اصطلاحاتی که معمولاً استفاده می شوند یعنی ”نوارشنیداری“ و ”DVD“. برای حل این مشکل در نسخه های اخیر AACR۲، گزینه هایی گنجانده شده است. برای استفاده از این قبیل اصطلاحات RDA، اصطلاحات GMD و SMD را با روش انعطاف پذیرتری جایگزین می کند که در آن محتوای موجود و اصطلاحات حامل بدون منع استفاده از اصطلاحات مورد نیاز دیگر در آینده، قابل تعریف است.

● بین المللی کردن

AACR در فرهنگ انگلیسی زبانان در انگلستان و آمریکای شمالی شکوفا شد و بعضی از جنبه های آن گرایش انگلو – امریکن دارد. در همین زمان، کشورهای دیگر هم قواعد فهرست نویسی خودشان را توسعه بخشیدند که با AACR زمینه های مشترک و همچنین متفاوتی دارد.

یک نمونه ’طریق فهرست نویسی الفبایی‘[۲۰] (RAK) [۱۰] است که در آلمان مورد استفاده قرار گرفت. RAK در اصل مبتنی بر اصول پاریس و کپنهاگ است و شیوه های فهرست نویسی پورسین[۲۱] (PI) [۱۱] را به عنوان قواعد فهرست نویسی استاندارد در اوایل دهۀ ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ در آلمان جایگزین کرد. اگرچه AACR و RAK هر دو بر مبنای اصول پاریس و کپنهاگ هستند اما تفاوت های عمده ای بین آنها دیده می شود.

دنیای کتابداری خیلی سریع مزایای اقتصادی اصل ”ایجاد یک بار پیشینه فهرست نویسی الکترونیکی و استفاده از آن به کرّات“ را تشخیص می دهد، با این نتیجه که از نظر جهانی، تبادل وسیع داده های کتابشناختی وجود دارد. با افزایش این تبادلات، موانعی بر سر راه تبادل اطلاعات که در سری های مختلف قواعد ایجاد شده اند، وجود دارد. گرایش انگلو – امریکن در AACR۲، مانعی است بر سر راه انتخابی گسترده تر در بعضی نواحی دنیا که جامعۀ اطلاعاتی در آنها به صورت روزافزون بین المللی می شود. بنابراین هدف از RDA این است که آنرا بر مبنای اصول فهرست نویسی جهانی و موافق با این اصول تدوین کنند و ریشه های انگلو – امریکن را هم از قواعد جدید حذف نمایند.

● «فهرست نویسی» امروز

اگر چه هنوز هم اثری از فرم های اولیه فهرست نویسی دیده می شود، امّا اخیراً فهرست های آنلاین[۲۲] در دسترس است و برای فهرست نویسی قالب های مختلف ابرداده ای را جستجو می کنند. قالب های ابرداده ای و ارتباطی جدیدی در دسترس است که بسیار هم در دنیای اینترنت مورد استفاده قرار می گیرند.

امروزه، دامنۀ وسیع تری از افراد – مؤلفین، مسئولین، فهرست نویس ها و ... – نسبت به قبل ابرداده های کتابشناختی را ایجاد می کنند؛ البته با سطوح متغیر مهارت و توانایی شان. حتی بعضی از ابرداده ها را بدون دخالت انسان و با استفاده از نرم افزارهای کامپیوتری می توان ایجاد کرد.

RDA قصد دارد قالبی جدا از قالب های ارتباطی که امروزه شمارشان افزایش یافته، ارائه دهد. جامعه کتابدار با ISBD و فهرست نویسی ماشین خوان آشنایی دارد، اگرچه اینها هم امروزه شامل یک سری قالب ها و فرمت ها هستند، از قبیل: UNIMARC[۱۲], MARC۲۱[۱۳], MODS[۱۴], MADS[۱۵] and MARCXML[۱۶]. به غیر از کتابخانه، جوامع دیگر نیز برای منابع اینترنتی، Dublin Core[۱۷]، برای توصیف آرشیو EAD[۱۸]، برای کارها و تصاویر بصری VRA Core Element Set[۱۹] و برای توصیف محتوای چندرسانه ای MPEG ۷[۲۰] را بسط و گسترش داده اند

● نحوۀ عملکرد فرآیند بازنگری و اصلاح

ساختاری از کمیته ها و سازمان ها AACR را تأیید و حمایت می کند. کمیتۀ مربوط به اصول فهرست نویسی بر کار امنای منابع مالی[۲۳] AACR، و هم کمیته همکاری مشترک ناشران برای تجدیدنظر AACR که توسط JSC صورت می گیرد، نظارت دارد. JSC تشکیل شده از نمایندگانی از انجمن کتابداران آمریکا[۲۴] (ALA) [۲۱]، کمیته فهرست نویسی استرالیا[۲۵] [۲۲](ACOC)، کتابداران انگلستان[۲۶] (BL) [۲۳]، کمیته فهرست نویسی کانادا[۲۷] (CCC) [۲۴]، مؤسسه خبره های کتابداری و اطلاعات[۲۸] [۲۵](CILIP) و کتابخانۀ کنگره[۲۹] (LC) [۲۶].

در انگلستان، نمایندگان JSC از CILIP و BL، از اعضاء کمیتۀ CILIP/BL دربارۀ AACR [۲۷] هستند، به همراه ۴ عضو منصوب شده از CILIP و ۳ عضو از BL. اعضاء بسیاری هم با داشتن پیش زمینه های علمی در مورد هنر و دنیای دیجیتال و یا اعضایی از کتابخانه های ملی اسکاتلند[۳۰] و ویلز[۳۱] دعوت شده اند و کمیته در جایی که نیاز به افراد متخصص باشد، با آنها تماس خواهد گرفت.

نوشتن متن RDA، کاری گروهی و مشترک است که هماهنگ با جلسات JSC دو بار در سال تشکیل می شود. JSC و ویراستار آن (تام دسلی[۳۲])، پیش نویس متن را آماده می کنند و کمیته های دیگر هم پیشنهاداتی برای تغییر قواعد و یا قواعد جدید ارائه می دهند. این پیش نویس ها از نظر همسازی مرور می شوند و اعضاء JSC، به نیابت از کمیته ها و سازمان های مربوطه به سؤالات پاسخ می دهند. اگر در این مورد به توافق نظر برسند، ویراستار گام های بعدی را برای تهیۀ پیش نویس های جدید برمی دارد. در غیر این صورت، گروه های کاری اعزام می شود تا بر موارد خاص نگاهی دوباره افکنند و یا پیشنهادات بهتری ارائه دهند. این مراحل ادامه دارد تا زمانی که متن نهایی مورد موافقت قرار گیرد.

همچنین JSC با ارائه اغلب مستندات به صورت آنلاین، این فرآیند را علنی تر کرده است. این کمیته در حین مرور فرآیند، با جوامع دیگر هم در ارتباط است تا مطمئن شود RDA در سطح وسیع تری قابل کاربرد است.

● RDA چه خواهد شد؟

JSC برای RDA چند هدف استراتژیک دارد. این اهداف عبارتند از:

ادامه پایه گذاری قواعد بر اصول فهرست نویسی و پوشش دادن همه انواع مطالب.

ترویج دادن استفادۀ جهانی و در عین حال گرفتن قواعد از آداب و رسوم انگلیسی زبانان.

ساده کردن قواعد برای استفاده و تفسیر.

کاربرد آن به صورت آنلاین و در شبکه.

ایجاد کنترل کتابشناختی مؤثر برای همه انواع رسانه ها.

ایجاد رقابت با استانداردهای مشابه.

تشویق و ترغیب به استفادۀ فرای از محیط کتابخانه.

RDA هم شامل مقدمه های جدید، قواعد موضوعی و مثال های روزآمد خواهد بود، و هم نظارت مجاز را پوشش خواهد داد. اصطلاحات FRBR را به کار می برد و متون را به منظور یکدست تر کردن ساده می کند. همچنین برای نیل به هم ترازی با دیگر استانداردها به دیگر جوامع نزدیک می شود.

RDA هم به صورت فرآورده ای بر پایۀ وب و هم به صورت نسخه چاپ کلاسوری ارائه می شود. نسخه وب کارآیی بیشتری هم (مثلاً پیوندهای داخلی و خارجی) دارد و مورد نسخه های سفارشی نیز در دست تحقیق است. بالقوه، می تواند نسخه های کامل، کوتاه و سفارشی (پیایندها، نقشه ای) وجود داشته باشد. این همچنین فرصتی است برای RDA (یا قسمتی از آن) که به اردوی تغذیه کنندۀ داده بپیوندد و وظیفه پذیر روند کار از طرف متولیان باشد.

● ساختار RDA

قسمت A، توصیف، روابط و منابع مربوطه را پوشش می دهد. شناسایی نوع منبع، توصیف فنی، توصیف موضوعی، و ریشه یابی و اطلاع رسانی خاص هر قلم در راهنمای کلی آمده است. رده های جدیدی از حامل و محتوا معرفی خواهند شد.

بخش روابط، روابط بین اقلام کتابشناختی FRBR و عوامل (اشخاص و غیره) را پوشش می دهد. برای استناد به آثار، انتخاب ساده ای از نقاط دستیابی ابتدایی وجود خواهد داشت، و قواعد خاص، ساده یا حذف خواهند شد.

قسمت B تحت کنترل صاحب نظران، هدف، دامنه و شکل های مجاز و غیرمجاز را پوشش خواهد داد. پیوست ها استانداردهای نمایش، ISBD، نوشتن کلمات با حرف بزرگ، مخفف ها، اعداد و فهرست معانی را در برمی گیرد.

● پیشرفت کار

JSC قصد دارد RDA را برای اولین بار در سال ۲۰۰۸ عرضه کند که حاصل سه سال کار مداوم است. طرح اولیه ساختار سه بخشی است (توصیف منابع، روابط، کنترل نقطۀ دستیابی). پیش نویس بخش اول که در دسامبر ۲۰۰۴ منتشر شد، انعکاس منفی داشت و باعث شد JSC نوشتن پیش نویس را رها کند و به بازنگری مجدد روی آورد.

اطلاعیه مربوط به RDA در ژوئیه ۲۰۰۵ در کمیته ها منتشر شد و به دنبال آن در دسامبر ۲۰۰۵ پیش نویس کامل بخش اول انتشار یافت. عکس العمل به این روش جدید بسیار مطلوب تر بود، گرچه بعضی از آنها نیاز به کار بیشتری داشت. سال ۲۰۰۵ شاهد کارهایی بر موضوعات محتوا و حامل بود. JSC یک گروه کاری را جهت مرور کار، راه انداخت. گزارش این گروه نشان داد که اطلاعات محتوا و حامل برای مقاصد جستجو و نشان دادن مورد نیاز هستند و از آنجا که لیست های اخیر GMD و SMD مناسب نبودند، مجموعۀ جدیدی از اصطلاحات پیشنهاد شد. در این زمان، JSC، با نویسندگان ONIX [۳۳] [۲۸] کتابی با نام تجاری شکل های پیامی XML، بر روی هماهنگ کردن مقولات مطالب ONIX با اصطلاحات محتوا و حامل کار کردند. این دو گزارش توسط ویراستار مورد استفاده قرار گرفت تا پیش نویس را برای بخش های مرتبط RDA تهیه کند.

در آوریل ۲۰۰۶، پیش نویس بقیه فصل های قسمت اول، که اینک قسمت A با یک ساختار دو قسمتی جدید معرفی شده است، برای بررسی انتشار یافت. واکنش ها به این اسناد در نشست اکتبر ۲۰۰۶ JSC مورد بررسی قرار خواهد گرفت. زمان بین اکتبر ۲۰۰۶ و آوریل ۲۰۰۷ به قسمت B پرداخته می شود، و زمان بین مه تا سپتامبر ۲۰۰۷ مقدمه کلی، پیوست ها و فهرست معانی مورد مطالعه قرار می گیرد.

در حال حاضر کار در برخی از این عرصه ها در دست اقدام است. دو گروه کاری استخدام شده اند تا مثال هایی را که برای گنجاندن در RDA لازم هستند، بررسی کنند. محدودۀ کاری آنها مرور کلی مثال های موجود است با ارائه پیشنهاداتی جهت حذف یا جایگزینی مثال های موجود، و ارائه مثال های جدید در جایی که لازم باشد. همچنین اصلاحاتی هم در پیوست ها صورت می گیرد. در حال حاضر، پیوست های زیر در نظر گرفته می شود: نوشتن کلمات با حرف بزرگ، مخفف ها، مقدمه ها، نمایش داده و فهرست معانی. در RDA، حروف اختصاری کمتری در پیشینه های کتابشناختی استفاده می شود (برای مثال s.l. و c.). با این وجود، این باعث شد بحث در مورد استفاده از کل کلمه بالا بگیرد. بحث هایی هم بر ضد آن است که استفاده از اختصارات را پیشنهاد می دهد، تا حدی که نظامی مطرح شد برای نشان دادن کل کلمه در زبان فهرست نویسی خاص.

طرح هایی پیشنهاد شده که فهرست مقاله های مقدماتی را با فهرست چندین زبان دیگر، به منظور جامعیت بخشیدن به سند، غنی تر کنیم. این امر افزایش حجم را دربردارد، و بحث ملحقات آتی و نگهداری آنها موجد این پیشنهاد شده که این اطلاعات نباید قسمتی از RDA بلکه باید به صورت مکمل آن باشند.

در بحث های اولیه در مورد RDA، CCC پیشنهاد کرده بود که انطباق قواعد خاص RDA و شاخه های مربوطه در MARC۲۱ وجود داشته باشد JSC هم این کار را مفید می دانست و انجام این کار به CCC و ACOC محول شد. این کار مشخص خواهد کرد که در کجا MARC۲۱ از RDA تأثیر پذیرفته و در کجا تهیه داده های موجود در MARC۲۱ می تواند دال بر نیاز گنجاندن آن در قواعد RDA باشد. JSC قصد دارد، مقاله خود را در این زمینه ها در جلسۀ ژانویه ۲۰۰۷ MARBI [۳۴] [۲۹] ارائه دهد.

● نتیجه گیری

RDA، استاندارد جدیدی است برای توصیف و دستیابی به منابع است که برای محیط دیجیتالی طراحی شده است، برای کسانی که می خواهند اطلاعات را جستجو، شناسایی، انتخاب، کسب، مهار و سازماندهی کنند و به کار برند. این یک استاندارد توصیف موضوعی چند ملیتی است که همۀ رسانه ها را پوشش می دهد و از قالب های ارتباطاتی فنی جدا است. این داده ها از اجتماعات زیادی اتخاذ شده است و پیشرفت آن را می توان در وب سایت های JSC و CLIP/BL دنبال کرد.
 
 
   http://www.newlib.blogfa.com/
 
   بر گرفته از مقالات ارسالی به آفتاب  
 
 
 
 
 

بازخوانی زیربنا و ملاحظات نظری نمایه سازی استنادی

 دکتر محمدحسین دیانی استادگروه کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاه فردوسی مشهد 

در این نوشته به زیربناهای نتیجه گیری از شمارش استنادها و قضاوت درباره کیفیت و یا نفوذ یک نوشته در نوشت های دیگر پرداخته شده است. توجه دوباره به این زیربناها از آن جهت با اهمیت است که پیامدهای بررسی استنادها در حال راه یافتن به معیارهای ارزش گذاری مقالات و به ویژه مجلات فارسی شده است و بحث عامل تأثیر که در پایگاه گزارشهای استنادی علوم ایران که توسط کتابخانه منطقه ای شیراز محاسبه می شود، می رود که برای مجلات فارسی نیز بکار برده شود. هدف از نگارش این چند صفحه بازخوانی زیربناهایی است که کراراً در نشریات متفاوت درباره گزارشهای استنادی علوم مورد بحث بوده است و مناسبات که در تصمیم گیریهای مربوط به استنادها به آن نیز توجه شود.

● مقدمه

در دوره معاونت قبلی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، بحثهای شدیدی دربارة کیفیت مجله های فارسی در جریان بود. این بحثها سه مسیر متفاوت را طی می کرد.

۱) مجله های فارسی که با عنوان مجله های علمی پژوهشی و مجله های علمی کاربردی منتشر می شوند، باید از قالب کشکول (نشر مقاله ها در چند موضوع) خارج شوند و هر مجله فقط یک موضوع تخصصی را پوشش دهد. با این استدلال که شرایط برای اینکه در یک دانشکده بیش از یک هیئت تحریریه تشکیل شود و بیش از یک مجله منتشر شود فراهم نیست، برخی مجله ها همچنان راه خود را ادامه دادند و هیئت ممیزه دانشگاه مربوط، با وجود این که کمیسیون بررسی مجله ها رتبه علمی پژوهشی تعدادی از مجله ها را تمدید نکرد، آن مجله را مجله علمی پژوهشی تلقی می کرد. برخی مجله ها بر آن شدند که هر شماره از چهار شماره فصلنامه خود را به یک موضوع اختصاص دهند.

۲) مسیر دوم که توسط علوم دنبال شد این بود که برای نشر مقاله در مجله هایی که مؤسسه اطلاعات علمی مقاله های آنها را در نمایه استنادی خود فهرست می کند، تا مبلغ پانصد هزار تومان پاداش پرداخت شود. این شیوه در برخی رشته ها مورد توجه قرار گرفت، به طوری که تعداد مقاله های ایرانیان را در آن نشریات بالا برد و بر این اساس ادعاهای بسیاری درباره افزایش سهم ایران در تولید جهانی علم مطرح شد. در این راستا، برخی از دانشگاهها برای نشر مقاله در مجله های علمی پژوهشی فارسی نیز پاداش ریالی تعیین کردند. این شیوه ادامه داشت تا اینکه در بودجه سال ۱۳۸۵، بودجه اختصاص یافته به این امر حذف شد.

۳) مسیر سومی که بویژه در پی دشواریهای ارتقاء به درجات دانشگاهی و درگیریهای رتبه بندی مجله های علمی پیموده شد، این بود که خود با تهیه نمایه استنادی برای مقاله های فارسی بپردازیم و هر مجله را بر اساس عامل تأثیر مربوط (Impact Factor) رتبه بندی کنیم. این سیاستی بود که معاون پژوهشی قبلی وزارت علوم به جد دنبال آن بود و بنا را بر این گذاشته بود که در صورت شکل گیری نمایه استنادی فارسی به آن اتکا کند. گرچه در سالهای گذشته به طور پراکنده طرحهایی بر روی کاغذ برای راه اندازی نمایه استنادی فارسی به تصویب رسیده بود، اما دشواریهای کار، فرصت به عمل درآوردن طرحها را فراهم نیاورده بود، تا اینکه کتابخانه منطقه ای علوم با اجرای طرحی خارج از برنامه روزانه خود، طرح استنادی مقاله های فارسی را به اجرا درآورد و عامل تأثیر بسیاری از مجله هایی را که مقاله های آنها به نمایه راه یافته بودند تعیین کرد و این موارد را برای استفاده عمومی در سایت خود قرار داد و از این طریق امکان قضاوت درباره اعتبار مقاله یا مجله بر اساس عامل تأثیر را فراهم آورد. معاون پژوهشی سابق بر آن بود که رتبه بندی مجله ها را بر اساس این طرح به اجرا درآورد. کتابخانه منطقه ای علوم و تکنولوژی شیراز طرح نمایه استنادی مقاله های کشورهای اسلامی را نیز در دست اجرا دارد. در نیمه دوم سال ۱۳۸۴ خبرهایی منتشر شد که مؤسسه ها، سازمانها و یا وزارتخانه های دیگر نیز درصدند تا نمایه استنادی فارسی را راه اندازی کنند. حداقل سه سازمان در این مورد خبر رسمی منتشر کرده اند. فضای پرشتابی که برای نمایه استنادی سازی به وجود آمده، بازخوانی زیربناها و ملاحظات نمایه استنادی را بیشتر از سال ۱۳۶۱ که برای اولین بار در ایران در مقاله "کتابسنجی" در مجله نشر دانش (شماره دوم، سال سوم) مطرح شد، موجه می نماید. در آن زمان، موضوعات دیگری مورد توجه جامعه علمی ایران بود. اکنون که یا به دلیل تأکید بر بحث جنبش نرم افزاری یا به دلیل درگیریهای رتبه گذاری مجله ها و نمره دهی به مقاله ها در جامعه دانشگاهی ایران و یا به دلیل تمایل دوری گزینی از وابستگی به نمایه های استنادی جهانی و یا به دلایل دیگر ... موجی از نمایه استنادی سازی در حرکت است، بازخوانی زیربنا و ملاحظات نمایه استنادی بیش از زمانی که برای اولین بار در ایران مطرح شد، می تواند مورد توجه قرار گیرد و این نوشته بر همین اساس شکل گرفته است.

● زیربناها و ملاحظات

کل مباحث مربوط به نمایه سازی استنادی، به استنادها و ارتباط بین استنادهای مقاله ها توجه دارد. بر این اساس، همه قضاوتها در این مورد نه تنها با کمیّت استنادها، بلکه در بطن خود با کیفیت استنادها (یا نفوذ یک نوشته در نوشته های دیگر) در ارتباط است. بر این اساس، در قضاوتهای مبتنی بر تحلیل استنادها ضروری است که زیربناهای فکری این گونه تحلیلها جدا مورد توجه باشد، تا زیربنای قضاوتی کیفی که بر اساس کمیتها انجام می شود، بازشناخته شود. دانشمندانی که در این حوزه فعالیت دارند بر این باورند که چون مطالعه مستقیم رفتارها و فعالیتهای منجر به تولید، اشاعه و کسب اطلاعات علمی بسیار دشوار و در پاره ای موارد غیرعلمی است، به ناچار باید به روش غیرمستقیم توسل جست و آثار برجای مانده از این فعالیتها را مورد مطالعه قرار داد. دانشمندانی که در این حوزه فعالیت دارند نیز بر این باورند که هر استناد به نوشته ای می تواند امتیازی برای اهمیت نوشته مورد استناد، تلقی شود. زیرا عالمی، به احتمال در سطح علمی نویسنده، با استناد به نوشته، بر اهمیت نوشته و نویسنده آن در تولید نوشته خود اشاره می کند. ساده تر اینکه این امر نوعی اعتباربخشی به نوشته خود بر اساس نوشته شخص دیگری است. بدیهی است، شخص دیگر و یا نوشته دیگر خود باید اعتباری داشته باشد که به اعتبار مقاله استنادکننده بیفزاید. فرض شده است نوشته ای که بارها توسط دیگران مورد استناد قرار گرفته، معتبرتر از نوشته ای است که کمتر مورد استناد قرار گرفته است. بر این اساس، آنچه در نمایه استنادی باید مورد توجه باشد، کیفیت متون است. در این نوع بررسی، چرایی و اهمیت مطالب منقول در هر مدرک مورد تحلیل قرار می گیرد و مثلاً معلوم می شود که:

۱) آیا مطالب نقل شده، درک مفاهیم و نظریه ها یا درک مطالب علمی و فنی را سهل تر ساخته است؟

۲) آیا مطالب نقل شده، مورد تأیید است یا در ردّ آن مسائلی عرضه شده است؟

۳) آیا مطالب نقل شده، به فهم موضوع کمک می کند یا تنها بیانگر وجود کار مشابه در جای دیگر است؟

هر گاه معلوم شود که درصد بالایی از مطالب نقل شده در استخوان بندی تحقیقات جدید مؤثر بوده است، سیر تکاملی هر رشتة علمی، نوشته های تأثیرگذار و افراد، سازمانها یا کشورهایی که در آن نقش اساسی دارند، شناخته می شود. هرگاه معلوم شود که درصد بالایی از مطالب نقل شده در یک رشته علمی تکراری است و یا به شرح روشهای گوناگون پرداخته شده است، کیفیت پیشرفت آن رشته علمی مورد تردید قرار می گیرد و سرانجام هرگاه معلوم شود که درصد بالایی از مطالب نقل شده در یک رشته علمی به شرح کارهای مشابه اختصاص دارد، کاربرد مطالب منقول و یا کتابشناسی آنها اعتبار خود را به عنوان واحد اندازه گیری کیفیت تبادل افکار علمی، از دست می دهد.

با در نظر داشتن این زیربناهای اساسی، در داوریهای مبتنی بر نتایج به دست آمده از بررسی استنادها باید به نکات زیر توجه داشت:

گاهی بنا به دلایل غیر اصولی و تنها به منظور برآوردن نیازی زودگذر، به مقاله یا کتابی استناد می شود. مثلاً ممکن است برای خوش آمد دوستی یا به قصد مخالفت با کسی و یا به سبب شهرت نویسنده ای یا شهرت مجله ای، مطالبی از آن نقل شود، یا نوشته ای مورد استناد قرار گیرد. همچنین، احتمال دارد بین نویسندگان، قراردادی هر چند نانوشته مبنی بر نقل قول از یکدیگر وجود داشته باشد. استنادهایی از این نوع در حکم صداهای اضافی (اختلال) در شبکه های ارتباطی نظیر شبکه تلفن است. این نوع نقل قولها کاربرد استنادها را به عنوان معیار عینی قضاوت همکاران، از اعتبار می اندازد.

نکته قابل توجه دیگر، نمونه های مورد بررسی است. معمولاً منبعی که برای تجزیه و تحلیل استنادها مورد استفاده قرار می گیرد، شامل همه مجله های علمی و فنی نیست. همچنین ممکن است خط مشی مجله ای در محدوده ای که نمونه استنادها از آن گرفته شده تغییر یافته و مقاله هایی در آن چاپ شده باشد که از نظر محتوا با مقاله های اولیه متفاوت باشد. مثلاً محتمل است که هدف از نگارش مقاله های جدید چیزی جز مرور پیشرفتهای رشته ای علمی نباشد و در نتیجه به مقاله های مجله هایی استناد شده باشد که طبق خط مشی قبلی معمولاً مورد استناد قرار نمی گرفته است. بحث مربوط به مقاله ها و مجله های دیگر کشورها که به دلایل متفاوت ـ از جمله سیاسی مورد توجه نیستند نیز در این جا مطرح است.

هرگاه در تعیین مرتبه مجله ای در مقایسه با سایر مجلّه ها به این گونه اطلاعات استناد شود، نتیجه به دست آمده بیانگر واقعیت نخواهد بود، زیرا مجله ای که به یک مقاله آن به طور غیر عادی و به دفعات استناد شود، بناحق در مرتبه بالاتری قرار می گیرد. برعکس، ممکن است مقاله های مجله ای که کیفیت بالایی دارد، تنها گاهی مورد استناد واقع شود و یا به سبب اینکه نشریه ای با کیفیت بالا مرتب منتشر نمی شود مقاله های آن در نمونه قرار نگیرد. در چنین مواردی، تکیه بر استنادها به عنوان معیار نفوذ، این شبهه را پدید می آورد که این مقاله ها نفوذ قابل توجهی نداشته اند، در حالی که ممکن است واقعیت چیزی غیر از این باشد. عوامل دیگری که درکمیّت و کیفیت استنادها مؤثر است، عبارت است از شهرت نویسندگان، مورد اختلاف بودن موضوع، در دسترس بودن مجله ها، امکانات مربوط به تهیه افست و فتوکپی، بودجه تحقیقات و تعداد مقاله های منتشر شده در یک نشریه. هر چه تعداد مقاله های چاپ شده در یک مجله معتبر بیشتر باشد، احتمال استناد به آن مجله افزایش می یابد. افزون بر این موارد، توجه به این نکته ضروری است که مبادله اطلاعات علمی در همه رشته ها یکسان انجام نمی گیرد. مثلاً دانشمندانی که با فناوری صنعتی سر و کار دارند، به لحاظ ضرورت سرّی بودن تحقیقات خود، از تشکیل شبکه اطلاعاتی غیررسمی و رسمی باز می مانند. معمولاً نویسندگان مقاله ها در این رشته ها استنادی به کارهای قبلی نمی کنند و به مقاله ها یا کتابهایی که اساس تحقیق آنها بوده است، ارجاع نمی دهند. برعکس در رشته های علوم انسانی، ارجاعات و استنادها چنان آشفته و بی قاعده است که نمی توان هیچ گونه الگوی رشد مشخصی را شناسایی کرد. همه موارد بالا این نکته را آشکار می سازد که برای دستیابی به کیفیت محتوای مقاله ها و تعیین تأثیر آنها در رشد علم و فناوری، پیش فرضهای کاملاً مشخصی وجود دارد که فراهم نبودن این پیشرفتها و اتکای صرف به وجود پیوندهای متکی به استناد، نمی تواند ما را به قضاوتی درست از تحولات علمی ـ آنگونه که در متون منعکس می شوند ـ رهنمون سازد. آنچه از این پیش فرضها برمی آید این است که قضاوتهای اولیه برای نشر مقاله در مجله ها، به نحو صحیح انجام گیرد. در این راستا، وجود هیئت تحریریه های قوی و وجود داوران عالم و با تجربه، اساسی ترین پیش نیاز است. هیئت تحریریه ها و داوران علمی هستند که باید دریابند مطالب نقل شده تکراری است، مشابه است یا آنچه نقل شده در استخوان بندی تحقیقات جدید مؤثر بوده است و مقاله جدید بر اساس آن زیربناها، به مقاله ای نومایه تبدیل شده است. نمایه استنادی یک ابزار است، کیفیت ماده ای که این ابزار برای تحلیل آن ساخته شده است، مشخص می کند که نتیجه یک واقعیت است یا تصویری ساختگی از یک واقعیت. برای اینکه رشد و تحولات علمی را به آثار منتشر شده متکی نماییم، به دانشمندانی صالح و به نظام نظارتی مقتدر و صالح ـ نظام داوری مقاله ها برای نشر ـ نیاز داریم. پرسش اصلی این است که آیا هیئت تحریریه های فارسی به سطحی رسیده اند که خط فاصل بین تحقیقات نومایه (نظریه ساز، مدل ریاضی ساز، تجربی و کاربردی)، نوشته های تفسیری (خبر ده، تاریخ نمایی، مروری، سابقه کاوی و ...)، شدت ارتباط موضوع و روش شناسی نوشته با رشته اصلی و درجه فنی و دانشگاه مدار نوشته را مشخص ساخته، آنگاه مقاله را به نشر بسپارند؟ مهم تر اینکه به یک شبکه اطلاع رسانی جامع از آنچه در کشور رسماً به نگارش درمی آید و در مجاری رسمی منتشر می شود، نیاز است. در نبود این شبکه، راههای کنترل بسته است. به چند مورد توجه کنید:

پایان نامه دکتری زبان فارسی عضوی از هیئت علمی دانشگاه فردوسی، سه بار دیگر با نامهای متفاوت و توسط سه فردی دیگر دفاع شده است. مقاله ای پس از نشر در مجله «مطالعات تربیتی» دانشگاه فردوسی به نام الف، بخشی از پایان نامه نوشته شده شخص دیگری در دانشگاه تبریز است. مقاله ای که دو بار به نام یک فرد منتشر شده، بار سوم به عنوان یک نوع آوری توسط جوانی در مجله ای دیگر به چاپ رسیده است.

بنا به موارد بالا، توان علمی، توان روش شناسی، توان اطلاع رسانی و پایبندی اخلاقی، زیربناها و پیش نیازهایی هستند که بن مایه های دسترسی به نمایه استنادی قابل اتکا را تشکیل می دهند. در اینکه در حد استاندارد جهانی فاقد این پیش نیازها هستیم تردیدی نیست، اما موازی با نمایه استنادی سازی، چه مقدار به تقویت و پایبندی به این زیربناها متعهد خواهیم بود؟
 
 
برگرفته از مقالات ارسالی به آفتاب

عناوین مقالات پذیرفته شده ويژه­ نامه آرشيوها و كتابخانه ­هاي ديجيتال نشريه اطلاع ­شناسي

دکتر مهدی علیپور حافظی، سردبیر میهمان ويژه نامه آرشيوها و كتابخانه هاي ديجيتال نشريه علمي - پژوهشي اطلاع شناسي درگفتگو با لیزنا، با اعلام این خبر افزود: با توجه به مراحل مختلف داوري كه نسبت به مقالات دريافتي براي ويژه­نامه آرشيوها و كتابخانه­هاي ديجيتال در نشريه اطلاع­شناسي انجام گرفت، از ميان 19 عنوان مقاله دريافت شده در نهايت 7 عنوان مقاله مورد پذيرش واقع شدند.
وی افزود: دو مقاله ديگر از مقالات دريافتي نيز مورد پذيرش واقع شدند ولي با توجه به پرداختن به موضوعي خارج از مبحث آرشيوها و كتابخانه­هاي ديجيتال در اين شماره مورد استفاده قرار نمي­گيرند ولي امكان استفاده از آنها در شماره­هاي آتي نشريه وجود دارد.

علیپور حافظی بیان کرد: ويژه نامه مذكور در شماره آتي نشريه، به احتمال زياد در شماره بهار 1389، منتشر خواهد شد .

مقالات پذيرفته شده در شماره ويژه آرشيوها و كتابخانه­هاي ديجيتال نشريه علمي-پژوهشي اطلاع­شناسي به شرح زیر است:

•الگوی ملزومات کارکردی پیشینه­های کتابشناختی و معنابخشي به نمایش نتایج جستجو در نرم­افزار کتابخانه‏های دیجیتال: مطالعه‏ای در جهت تطبیق عناصر چهار فراداده UNIMARC، MODS، EAD و DC بر موجودیت­های الگو/ دكتر شعله ارسطوپور، دكتر رحمت الله فتاحی
•سيستم­هاي پيشنهاددهنده آگاه از زمينه در کتابخانه­هاي ديجيتالي/ زهره دهقانی
•ارزیابی رابط کاربر کتابخانه‌های دیجیتالی ایران مبتنی بر معیارهای موجود در متون و منابع/ دكتر یعقوب نوروزی
•رابط کاربر در کتابخانه‌های دیجیتال کودکان: ارزيابي رابط كاربر مهمترين كتابخانه‌هاي ديجيتال كودكان در جهان/ دكتر عباس گيلوري، دكتر فاطمه نوشين فرد، زينب صديقي
•راهبردهای حفاظت رقمی در کتابخانه­های ملی عضو کنسرسیوم بین­المللی حفاظت اینترنتی/ دکتر میترا صمیعی، دکتر فریبرز خسروی
•کاربردپذیری و نقش آن در کتابخانه‌های دیجیتال/ مهری ایزدی یگانه، دکتر مهدی محمدی
•بررسی مبادله اطلاعات در سیستم­های اطلاعاتی کتابخانه­های دیجیتال در ایران/ دكتر مهدی علیپور حافظی
همچنین دو عنوان مقاله پذيرفته شده براي شماره­هاي آتي نشريه اطلاع­شناسي، ارزیابی پایگاه­های اطلاعات پیوسته مقالات در ایران از نظر سازماندهی و ابزار جستجو/ دكتر رویا برادر، دكتر امیر غائبی، مریم رحمتی­تاش و هستی شناسی فازی در بازيابی اطلاعات/ سودابه نوذري، الهام اكبرخواه، دكتر نجلا حريري می باشند.

لازم به ذکر است، نشریه اطلاع شناسی فصلنامه ای علمی – پژوهشی می باشد که صاحب امتیاز آن دفتر پژوهش هاي فرهنگي است. سردبیر  این نشریه دکتر نرگس نشاط و مدیر مسئول آن دکتر عباس حری می باشند. دکتر عباس حري، دکتر زهير حياتي، دکتر فريده عصاره، دکتر رحمت الله فتاحي، دکتر عبدالحسين فرج پهلو، دکتر جعفر مهراد و دکتر نرگس نشاط اعضای هیأت تحریریه این فصلنامه را تشکیل می دهند.
 

ثبت‌نام کنکور ارشد دانشگاه آزاد از 4 بهمن ماه آغاز می شود

به گزارش لیزنا به نقل از مهر، ثبت نام داوطلبان آزمون کارشناسی ارشد 90 دانشگاه آزاد اسلامی از  دوشنبه 4 بهمن از طریق پایگاه اطلاع رسانی مرکز آزمون به نشانی www.azmoon.org آغاز می شود.

ثبت نام به مدت 13روز و تا 16بهمن ادامه خواهد داشت و زمان برگزاری آزمون کارشناسی ارشد نیز اواخر اردیبهشت سال آینده خواهد بود.

داوطلبان می توانند با خرید کارت اعتباری ثبت نام و داشتن کارت بانکی عضو شبکه شتاب با مراجعه به نشانی اینترنتی اعلام شده برای این آزمون ثبت نام کنند.

اطلاعات مربوط به نحوه ثبت نام آزمون کارشناسی ارشد بر روی پایگاه اطلاع رسانی مرکز آزمون قرار داده می شود.
 
 

وجین: ضرورت پویایی کتابخانه ها در مجموعه سازی

 نام نشریه : کتابداری و اطلاع رسانی
شماره نشریه : ۲۶ شماره دوم، جلد ۷
پدیدآور : محمد سوهانیان حقیقی

● مقدمه

کار وجین، بخشی از فرآیند مجموعه سازی در کتابخانه ها به شمار می رود که همانند سایر امور مرتبط با مدیریت و توسعة مجموعه، نیازمند دقت نظر و توجه می باشد. وجین را می توان به عنوان یکی از معیارهای ارزیابی کیفیت و کارآیی کتابخانه ها نیز مورد توجه قرار داد. با این حال، تاکنون دست کم در متون فارسی توجه کمتری به آن شده است.

در این مقاله، ضمن بیان اهمیت و جایگاه وجین در فعالیت های کتابخانه، جنبه های مختلف این موضوع، با تکیه بر برخی از پژوهش های صورت گرفته در این خصوص مورد بررسی قرار می گیرد و به عمده ترین چالش های موجود در این زمینه اشاره می شود.

● اهمیت و ضرورت وجین

تا قرن ها جمع آوری و نگهداری کتاب و دیگر آثار مکتوب در هر شکل و قالبی، گرایش عمومی بیشتر کتابخانه ها در جوامع مختلف بود. چنین رویکردی، هرچند در عصر نسخ خطی و کتاب های پوستی، در زمانی که دایرة دانش وسعتی محدود داشت و مخاطبان آثار مکتوب را اقلیتی کوچک تشکیل می دادند و کتابخانه ها در حفظ و نگهداری آنچه می یافتند مجد ّانه می کوشیدند پسندیده به نظر می رسید، اما گذشت زمان و گسترش مرزهای دانش، اختراع چاپ و رفع محدودیت در نشر آثار، توسعة سوادآموزی در میان عامة مردم و تنوع در جامعة مخاطبان کتابخانه ها و نوع کتابخانه ها موجب شد تا مقبولیت چنین نگرشی با تردید مواجه گردد. به این ترتیب نه تنها خوانندگان خود را ناچار به انتخاب و گزینش یافتند بلکه کتابخانه ها نیز هریک مطابق با خط مشی و رسالت خود، به امر مجموعه سازی و مجموعه گستری دست زدند.

در قرن هفدهم، درحالی که دیدگاه «گابریل نوده» کتابدار فرانسوی مبنی بر این که: «هیچ کتابی هرگز آنقدر بد و مبتذل نیست که هیچ گاه مورد استفاده قرار نگیرد» (تامپسون،۱۳۶۶: ص.۵۴). حکایت از همان شیفتگی قدیمی نسبت به جمع آوری آثار مختلف می نمود، شتاب صنعت نشر و رشد انتشارات، «لایپنیتز» کتابدار دانشمند آلمانی را بر آن داشت تا مشابه «مالتوس» جمعیت شناس بعد از خود، بدبینانه اظهار دارد که: «اگر جهان هزار سال دیگر بدین شیوه ره سپرد، با سرعتی که امروزه کتاب نوشته می شود، می ترسم لازم باشد تمام شهرها به کتابخانه تبدیل شود» (موکهرجی، ۱۳۶۸: ص. ۱۹۳). هر چند این پیش بینی مبالغه آمیز می نمود، اما هشداری بود تا صاحب نظران درصدد یافتن راه حلی برای پیشگیری از آن برآیند. به نظر می رسد کتابداران راه حل این مشکل را نیز در قوانین ساده و عمیق فیلسوف کتابداری هند یافتند، بویژه در قانون آخر وی که اظهار می دارد «کتابخانه ارگانیسمی زنده و پویا است» و بنابراین همانند هر موجود زنده ای دارای زایش و میرش است. با چنین نگرشی است که یکی از کتابداران در حدود نیم قرن قبل جسورانه اعلام می دارد که «اجازه ندهید کتابی در قفسه ها باقی بماند مگر این که شخصی برای به دست آوردن آن به مبارزه برخیزد. این باید فلسفة پذیرفته شدة کتابخانه ها باشد. مفهوم ایستای کتابخانه ها به عنوان ذخیره گاه باید از میان برود و به جای آن تصویری از کتابخانه به عنوان نظامی جاری و پویا، و مجرایی که در آن کتاب ها راه خود را از ناشر تا مرحلة امحا طی می کنند را جایگزین سازیم» (Hardin, ۱۹۴۷:p. ۱۲۰ ۱۲۴).

در آن چه پیشتر ذکر شد، عمده ترین دلایلی که وجین را برای کتابخانه ها ضروری می سازد بیان گردید ـ دلایلی مانند نیاز به کنترل رشد مجموعه و حفظ روزآمدی و پویایی آن، کمبود فضا، نیاز جامعة استفاده کننده، و خط مشی و سیاست مجموعه سازی کتابخانه. مواردی از این گونه دستمایة پژوهش های متعددی گردیده و کتابداران را بر آن داشته است تا در صدد یافتن راه حل های مناسب برآیند. «اتلت» پنج سؤال اساسی را که کتابداران هر گاه کتابخانه هایشان به نقطة انباشتگی رسید، باید نزد خود برای آن پاسخی بیابند، چنین مطرح کرده است (Ettelt,۱۹۹۲: p. ۲۵۷ ۲۵۹) :

۱) چند درصد از کتاب ها تاکنون مورد استفاده قرار گرفته؟

۲) چند درصد از آثار، یک بار در سال مورد مراجعه قرار گرفته؟

۳) چه حوزه های موضوعی بیشتر مورد استفاده قرار گرفته؟

۴) چرا مجبور به خرید کتاب های جدید زیادی هستیم و آیا نمی توان از حجم آن ها کاست؟

۵ ) و احتمالاً این که تا چه میزان در کار وجین دچار اشتباه شده ایم (یا چقدر واقعاً نیازمند کتابخانة بزرگتری هستیم)؟

توجه به مطالعاتی که در این زمینه انجام شده ضرورت پرداختن به این پرسش ها را نشان می دهد. برای مثال «اسلات» خاطرنشان می سازد که بیش از ۳۹ درصد کتاب های خریداری شده توسط کتابخانه دانشگاه «پیتسبورگ» در شش سال اول مورد استفاده قرار نگرفته است (Bernholz, ۲۰۰۲). همچنین مطالعه ای که در سال های بعد بر روی مجموعة علوم سیاسی کتابخانة «کنت» دانشگاه ایالتی شمال شرق «میسوری» انجام شد نشان داد که ۶۱ درصد مجموعة آن، یا مورد استفاده قرار نگرفته یا تنها یک بار مورد استفاده قرار گرفته است (Banks, ۲۰۰۲).

این همه مؤید این نکته است که امروزه جنبه های مالی در مدیریت کتابخانه ها تغییر یافته و لزوم استفاده مؤثر از تمامی راهکارها، بهره گیری از وجین را به عنوان وسیله ای عملی در توسعة مجموعه، ضروری می سازد (Bernholz, ۱۹۹۷).

سخن آخر در این باره از قول «گاردنر» نقل می شود، که به عنوان نتیجه گیری از بحث خود در این باره اظهار می دارد: وجین کاری عکس گزینش مواد است و با همان دقت باید انجام شود. زمانی که کتابخانه ها دریابند که کتابخانه باید دارای مجموعه ای برنامه ریزی شده و نه مجموعه ای به تصادف گردآمده باشد و هدف کتابخانه، خدمت هرچه بهتر به مراجعان خود است، آن گاه می توان نتیجه گرفت که وجین بخشی جدایی ناپذیر از فرآیند حفظ مجموعه است. وجین درست به اندازة انتخاب، کاری خلاقانه است. افزون بر آن، نیازهای بیشتر مراجعان در طی سال ها تغییر می کنند، موضوع های تازه به برنامه های آموزشی دانشگاهی و آموزشگاهی راه می یابند و موضوع های کهنه تر حذف می شوند. ضروری است که مجموعه های کتابخانه ای چنین دگرگونی هایی را بنمایانند. در کتابخانه های عمومی علائق مراجعان مدام تغییر می کنند، حتی مراجعان کتابخانه ها تغییر می کنند و کسانی که اکنون به کتابخانه هاسر می زنند با کسانی که دهة قبل به آنجا رفت وآمد می کردند بسیار متفاوت اند. پس ضروری است مجموعه های کتابخانه ها نیز با چنین تغییراتی همگام شوند (گاردنر ۱۳۷۶: ص. ۳۱۳ ۳۱۲).

● معیارها و روش ها

هرچند تعیین معیارها و ملاک های مناسب برای وجین منابع تا اندازة زیادی به نوع کتابخانه و خط مشی و سیاست پذیرفته شدة هر کتابخانه بستگی دارد، با این حال به برخی از رهنمودها و روش های ارائه شده در این زمینه که مقبولیت عام یافته اند اشاره می شود. [۱] به عنوان مثال، «سِگال» اظهار می دارد: کتاب ها «عمر مفید»ی دارند، اما زمانی که این دوران به پایان رسید باید «بازنشسته» شوند. این کار با به کارگیری راهبردی نظام مند که کارآیی مجموعه را برای استفادة مؤثر و قابل اعتماد افزایش دهد و تسهیل و تسریع در خدمت به افرادی که برای یافتن حقایق، اطلاعات و گزارش های موردنیاز خود به آن مراجعه می کنند، انجام می پذیرد. راهبرد او از سه بخش تشکیل شده: مد ّت زمانی که از تاریخ انتشار اثر سپری شده؛ آخرین تاریخی که یک اثر مورداستفاده قرار گرفته؛ و بررسی عوامل مختلفی که او به آن برچسب «کهنگی» می زند، شامل: اطلاعات نادرست، ظاهر ناخوشایند، آثار قابل جایگزینی با چاپی جدیدتر یا منبعی بهتر، و آثاری که دربرگیرندة اطلاعاتی سطحی یا بی ارتباط با مجموعة کتابخانة موردنظر می باشند (Segal, ۱۹۸۰).

شیوة دیگر که بوسیلة «اسننلی اسلات» ابداع شد، متکی بر پژوهشی است که نشان می دهد بهترین عامل برای پیش بینی استفاده از مواد مجموعه در آینده، میزان استفاده از آن در گذشته است. وی «مدت زمانی که یک کتاب مابین دو نوبت استفادة مطلوب از آن، در قفسه باقی مانده است» را به عنوان یک متغیر پیشنهاد می کند و آن را بهترین راه برای ایجاد مجموعة هستة کوچکتری که سطح معینی از استفادة احتمالی در آینده را برآورده خواهد ساخت می داند (S.J. Slote,۱۹۹۷: p. ۴۹ ۵۰).

احتمالاً مشهورترین شیوة وجین برای کتابخانه های عمومی شیوة crew [۲]یا «بررسی، ارزیابی و وجین» مستمر می باشد. در این دستنامه ضمن برشمردن مهم ترین توصیه ها و ملاک ها برای شروع وجین مجموعة کتابخانه با بهره گیری از رده بندی دیویی، جدول زمانی برای وجین موضوعی آثار در رده های مختلفی ارائه شده است. به این ترتیب می توان آثاری را که احتمالاً در هر رده نامزد وجین می باشند شناسایی کرد (Boon, ۱۹۹۵).

معمولاً برخی از آثار نظیر آثار کلاسیک، منابع تاریخی محلی، و آثاری که به خاطر ویژگی های خاص (مانند ارزش هنری، اطلاعات منحصربه فرد، ارزش های آرشیوی و تاریخی، و...) دارای اهمیت می باشند، واجد شرایط نگهداری دائم دانسته می شوند و در شمار آثار وجین شده قرار نمی گیرند.

● فواید و مزایای وجین

به منظور توجیه ضرورت انجام وجین در مجموعة منابع کتابخانه، کتابداران سعی کرده اند جنبه های مثبت این امر را شناسایی و معرفی کنند. مثلاً «سِگال» اظهار می دارد که وجین شش مزیت دارد: صرفه جویی در فضا، صرفه جویی در وقت کارکنان و مراجعان، خوشایندتر ساختن کتابخانه، افزایش اعتبار مجموعه به سبب روزآمدی آن، شناسایی عناوینی که نیازمند تعمیر یا تعویض می باشند، و ارائة بازتابی از نقاط قوت و ضعف مجموعه (۱۹۸۰:۳).

«تروسول» اظهار می دارد که مؤثرترین نتیجه ای که از فرآیند وجین حاصل می شود حفظ موجودی کتابخانه در سطحی قابل قبول و راهی برای کاهش ناخرسندی مراجعه کننده ای است که در جستجوی اثری خاص می باشد (Trueswel, ۱۹۶۰:p.۲۰ ۲۵). «پنلوپ مکی» پس از استفاده از شیوة «اسلات» مشاهده کرد که رابطة مثبت و محکمی میان کاهش موجودی مخزن درپی وجین، و افزایش میزان استفاده از مجموعه وجود دارد. به این ترتیب وجین باعث می شود تا شلوغی و به هم ریختگی قفسه ها سریعاً کاهش یابد و با کنارگذاشتن مواد کم استفاده، آمار استفاده از منابع مجموعه افزایش یابد، زیرا آثاری که باقی می مانند آسان تر یافت می شوند (Mekee, ۱۹۸۱:p. ۲۹۸).

نتایج پژوهشی که توسط «دیلوِکو» و «گوتلیب» (در سطح ۲۹۸ واحد از کتابخانه های عمومی کانادا و آمریکا) انجام شد و به تازگی انتشار یافته است نیز دیدگاه کتابداران را در جنبه های مختلف فرآیند وجین در سال های اخیر نشان می دهد. یکی از عمده ترین یافته های آن پژوهش نگرش مثبت اکثریت قاطع کتابداران (بیش از ۸۳ درصد) نسبت به این امر می باشد. اعتقاد قاطعی وجود دارد که وجین، میزان استفاده از کتاب ها را افزایش می دهد (۸/۹۱ درصد) و رضایت کاربران را درپی دارد (۱/۸۶ درصد)؛ به طوری که (۸/۷۱درصد) از کتابداران هرگز کتابی را که برای وجین درنظر گرفته شده مجدداً انبار نکرده اند (Dilerko and Cottlieb, ۲۰۰۳).

● موانع و دشواری ها

آن گونه که به نظر می رسد فرآیند وجین به نسبت دیگر کارکردهای کتابخانه کمتر مورد توجه قرارگرفته است. در پژوهشی که در این زمینه به وسیلة «انگلدینگر» انجام شد مشخص گردید از مجموع ۳۷۰ کتابخانة دانشگاهی مورد مطالعة وی، تنها ۷۷ واحد (حدود ۲۱درصد) از خط مشی مکتوب برای وجین منابع مرجع برخوردارند (Engelding, ۱۹۸۶: p. ۳۶۶ ۳۷۷) نداشتن وقت به دلیل کثرت کارهای روزمره و جاری، زمان بربودن کار وجین، تردید و دودلی در وجین عنوان های خاص یا منفرد یا به عبارت دیگر، ترس ازدست دادن عنوانی خاص به سبب احتمال مراجعة آتی به آن، نگرانی دربارة فقدان بودجة لازم برای جایگرینی کتاب های وجین شده، وجود استانداردهایی که بر حفظ مجموعه در سطح معینی به لحاظ کم ّی تأکید دارند و نیز، انس ذاتی کتابداران با کتاب از عمده ترین دلایل دشواری وجین شمرده شده اند (Dilerko and Gottlibe, ۲۰۰۳).

به علاوه، ملاحظات دیگری نیز وجود دارند که در خور توجه اند. «هری ویلیامز» به طور مطایبه آمیزی خاطرنشان می سازد: اقدام به وجین نیازمند دقت نظر، دانش و شناخت دقیق نسبت به مجموعه و مخاطبان آن است تا از وجین اقلام مفید و باارزش جلوگیری شود (Harry Willems, ۲۰۰۲: p. ۱۹). مواردی چون احاطه نداشتن بر موضوع، ناآگاهی از ارزش های ثانوی ّة یک اثر (مثلاً ارزش های هنری، چاپ، یا تصاویر منحصربه فرد یک اثر، یا ملاحظات تاریخی و نظایر آن) و دخالت دادن سلائق شخصی، چه بسا سبب از دست دادن بخش ارزشمندی از یک مجموعه گردد. چنین عواملی لازم می آورند که وجین، مطابق با خط مشی و سیاستی مدون و مشخص، توسط کارکنان حرفه ای کتابخانه و با نظارت یا مشورت متخصصان موضوعی صورت پذیرد.

همچنین، باید هوشیار بود که وجین دستاویزی برای حذف و سانسور موادی که مخالف عقاید شخصی یا گرایش های اجتماعی و سیاسی خاص ّی در جامعه باشند قرار نگیرد. این امر (بویژه در حوزه های دین و سیاست) به همان میزان که در مرحلة گزینش و انتخاب مهم است در هنگام وجین و در مورد موجودی کتابخانه نیز دارای اهمیت است. نیز ممکن است آثاری در حوزه ای خاص و دورانی خاص، با اقبال عمومی روبرو گردند و به همان سرعت نیز از سوی مخاطبان، طرد و به فراموشی سپرده شوند. کتابخانه ها که برای اقناع مخاطبان خود ناچار به تهیة این گونه آثار هستند باید آمادگی لازم برای وجین این گونه آثار را داشته باشند؛ ضمن آن که نسبت به ارزش های تاریخی و آرشیوی این گونه مواد باید دقت شود. [۳]

وجود کاستی هایی در دیگر بخش های کتابخانه نیز می تواند به طور غیرمستقیم بر فرآیند وجین اثر بگذارد. مواردی چون فهرستنویسی و رده بندی نادرست، جای دهی و قفسه بندی نامناسب و فقدان اطلاع رسانی مناسب در شناساندن و معرفی مجموعه به مخاطبان، موجبات وجین ناخواستة مواد را فراهم می آورد. مثلاً جالب است توجه شود «جولی بنکس» در مطالعة خود بر روی مجموعة علوم سیاسی کتابخانة «کنت» دریافت عناوینی که از جا گیری مناسبی در قفسه ها برخوردار نبودند (یعنی در بالاترین و پایین ترین ردیف قفسه ها قرار داشتند) بسیار کمتر از عناوینی که در طبقات میانی جای گرفته بودند مورد استفاده قرار گرفته اند .(Banks, ۲۰۰۲)

توجیه مخاطبان یا مسئولانی که کارکنان کتابخانه باید در مقابل آن ها پاسخگو باشند نیز از جمله مشکلات وجین عنوان شده؛ چرا که ممکن است از سوی برخی، این کار نوعی حیف ومیل اموال عمومی تلقی شود. به این منظور «کارن کلاپ فر» کتابدار کتابخانة منطقه ای ماساچوست غربی، پیشنهاد می کند: نمایشگاهی از آثار وجین شده تشکیل گردد، سیاست ها و استانداردهای کتابخانه در زمینه وجین تشریح شود، بر جنبه های مثبت وجین تأکید گردد و آمادگی لازم برای پاسخگویی کتابداران به انتقادات و سؤالات احتمالی کسب شود (Klopfer, ۲۰۰۳).

● وجین: چشم انداز آینده

در قسمت پیشین به برخی از مشکلات و دشواری های وجین اشاره گردید. روشن است که رویکرد ما به عنوان کتابدار یا اداره کنندگان کتابخانه، در این امر تعیین کننده است. آیا باید به وجین به منزلة گناهی اجتناب ناپذیر نگریست، یا فعالیتی دلپذیر که کتابخانه را از آرشیو محلی متمایز می سازد و پویایی و روزآمدی را برای کتابخانه، و رضایت خاطر را برای مخاطبان آن به ارمغان می آورد؟ همان گونه که «دیلوکو» و «گوتلیب» در پایان مقالة خود خاطرنشان می سازند، وجین را باید وظیفه ای حرفه ای دانست که نیاز به بالاترین درجة روشن بینی دارد، و بنابراین باید در مرکز مسئولیت های حرفه ای کتابدار قرار گیرد (Dilerko and Gottlieb, ۲۰۰۳).

بی گمان، زمانی که «گاردنر» در دو دهه پیش نقش شبکه ها را در دسترسی و سهیم شدن در منابع اطلاعاتی خاطرنشان می ساخت، نقش شبکة جهانی در تسهیل دسترسی به اطلاعات به این سان ملموس و پررنگ نبود. این امر موجب می شود تا کتابخانه ها با فراغ خاطر بیشتر و بدون نگرانی از تقاضای استفادة احتمالی از عنوانی خاص در آینده، نسبت به کنارگذاشتن مواد کم مصرف مجموعة خویش اقدام نمایند.

همان گونه که اشاره شد، یکی از عمده ترین دلایل وجین در کتابخانه ها مشکلات ناشی از کمبود فضا، افزایش حجم انتشارات، و چگونگی ذخیره سازی مواد بوده است. بیشتر آنچه تاکنون گفته شد نیز بر اجرای وجین در مورد آثار چاپی تأکید دارند، اما امروزه و با وجود قالب های جدید ذخیره و بازیابی اطلاعات، جایگاه وجین در روند فعالیت های کتابخانه ای چه می تواند باشد؟ یافته های «بنکس» نشان داد که وجین مجموعة مورد مطالعة وی تأثیری در افزایش استفاده از مواد باقی مانده نداشته است. او علت این امر را افزایش استفادة دانشجویان از منابع الکترونیکی، به موازات کاهش استفاده از منابع چاپی می داند (Banks, ۲۰۰۲). با این حال، در بارة جایگاه و چگونگی وجین در منابع الکترونیکی و محیط شبکه ای پژوهش کمتری صورت پذیرفته. آنچه به اجمال در این باب می توان ذکر کرد این که هرچند ممکن است کمبود فضا در شمار نگرانی های اساسی کتابخانه های آینده قلمداد نگردد، اما بی گمان مسئلة افزایش حجم انتشارات به قو ّت خود باقی است و شتابی مضاعف نیز خواهد یافت. به واقع در عصری که از سوی بسیاری، عصر «انفجار و آلودگی اطلاعات» خوانده شده، دستیابی به منابعی که روزآمدترین، معتبرترین و سازمان یافته ترین اطلاعات را به مخاطبان خود ارائه دهند، همچنان نیاز اساسی کاربران امروز و فردا خواهد بود. در چنین محیطی وجین کردن، هرچه بیشتر با امر ارزیابی و توسعة مجموعه پیوند خواهد یافت و در این روند نقش اساسی خواهد داشت.
 
  مسعود بهمن آبادی
منابع
تامپسون، جیمز (۱۳۶۶) تاریخ اصول کتابداری. ترجمه محمود حقیقی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، ص ۵۴.
گاردنر، ریچارد ک. (۱۳۷۶) مجموعه سازی: پیدایش، گزینش و گسترش مواد کتابخانه ای. ترجمه اسدالله آزاد، مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش های اسلامی، ص ۳۱۳ـ۳۱۱.
موکهرجی، ا. ک. (۱۳۶۸) تاریخ و فلسفه کتابداری. ترجمه اسدالله آزاد، مشهد: معاونت فرهنگی آستان قدس رضوی، ص ۱۹۳.
Banks, Julie (۲۰۰۲) "Weeding book collection in the age of the Internet", Collection Building, Volume ۲۱ Number ۳ pp. ۱۱۳ ۱۱۹.
Bernholz, Charles D.(۱۹۹۷) "Weeding the Reference Collection: A Review of the Literature", Katharine Sharp Review, ISSN ۱۰۸۳ ۵۲۶۱, No. ۵.
Boon, Belinda (۱۹۹۵) Weeding the Library Collection: The REW Method of Weeding, Texas State Library. Available at:
http://www.shsu.edu/~lis_fwh/crew
Dilevko, Juris; Gottlieb, Lisa (۲۰۰۳) "Weed to achieve: a fundamental part of the public library mission?" Library collection, Acquisition, and Technical Services, Volume ۲۷, Issue, ۱, Pages ۷۳ ۹۶.
Engeldinger, E. A. (۱۹۸۶) "Wedding of academic library reference collection: a survey of current practice", RQ ۲۵:۳, pp.۳۶۶ ۳۷۱.
Ettelt, H. (۱۹۹۲) "Accountability in book acquisition and weeding", Reference Librarian, ۳۸, p. ۲۵۷ ۲۵۹.
Hardin, G. (April, ۱۹۴۷) "Doctrine of Sufferance in the Library", College and Research Libraries, ۸, p. ۱۲۰ ۱۲۴.
Kentucoky Depqrtment for Libraries & Archives (May/June ۲۰۰۱) Selection Notes Growing a Healthy Library, Volume ۶, Issue ۳.
Klopfer Karen (۲۰۰۳) Weed it for an attractive and useful collection Prepared by, Librarian, Berkshire Sub region. Available at:
http://www.wmrls.org/services/colldev/weed_it.Html
McKee, p. (۱۹۸۱) "Weeding the Forest Hill Branch of the Toronto Public Library by the Slote method: a test case", Library Research ۳, pp. ۲۸۳ ۳۰۱ (p. ۲۹۸).
Segal, J. P. (۱۹۸۰) Evaluating and weeding collection: Library weeding methods (۴th ed.), Libraries Unlimited, Englewood, CO, pp. ۴۹ ۵۰.
Trueswell, R. W. (۱۹۶۵) "A quantitative measure of user circulation requirements and its possible effect on stack thinning and multiple copy determination", American Documentation, ۱۶(۱), p. ۲۰ ۲۵.
Willems, Harry (Jan/ Feb ۲۰۰۲) "I Weed Flowers, NotBooks: Books I Hate to Weed", Library Talk, Vol. ۱۵ Issue ۱,p ۱۹.
پیوست ۱:
آیین نامه وجین کتاب
در سازمان کتابخانه ها، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی
مقدمه
اگر کتابخانه را به عنوان یک پیکرة زنده در نظر بگیریم که در آن سلول های مرده جای خود را به سلول های جدید می دهند و این فرآیند جریان حیات و طراوت را در این پیکره تضمین می نماید. به روشنی می توان دریافت که فرآیند مجموعه سازی نیز با بهره گیری از عوامل تعیین کننده بر طبق نیازهای جامعه استفاده کننده ـ به عنوان کانون فعالیت ها ـ باید به گونه ای باشد که کتاب های زاید و بی استفاده (سلول مرده) جای خود را به کتاب های جدید که با وسواس عمیق نیازسنجی انتخاب شده اند (سلول زنده) بدهند و «وجین» گردند.
پرواضح است که وجین جریان معکوس گزینش مواد است با همان ظرافت ها و حساسیت ها، بدان معنی که در گزینش مواد ما به دنبال فراهم آوری و تهی ّه منابعی هستیم که بر طبق سیاست های کتابخانه و دربرگیرندة نیازهای استفاده کنندگان می باشد و در وجین به دنبال منابع زاید و بدون استفاده بوده تا از مجموعه خارج و فضای لازم برای رشد مجموعه فراهم گردد.
به هر حال با توج ّه به اهمی ّت موضوع آیین نامه ذیل با بهره گیری از معیارهای عملی رایج به عنوان یک راهنما جهت وجین مجموعه کتابخانه مرکزی و کتابخانه وابسته به آستان قدس رضوی تهیه شده است.
مادة ۱. تعریف
وجین فرآیندی است که از طریق آن کتاب های زاید و یا بی استفاده از مجموعه خارج و به انبار منتقل می گردد.
مادة ۲. هدف
از آنجا که مجموعه کتابخانه یک ارگانیسم در حال رشد محسوب می گردد، لذا از طریق وجین از انباشته شدن کتاب های زاید و بی استفاده جلوگیری نموده، فضای لازم برای کتاب های جدید و رشد مجموعه فراهم می گردد.
مادة ۳. اهمیت
اگر مدام بر مجموعه اضافه شود و هیچ چیز از آن کم نشود ـ به استثنای آنچه ناپدید و یا ربوده شده است ـ زمانی می رسد که دیگر جایی برای اقلام (تازه) وجود نخواهد داشت. اما مهم تر از آن زمانی فرا خواهد رسید که دسترسی به مواد مجموعه چنان برای استفاده کنندگان دشوار می شود که نمی توانند آنچه را می خواهند بیابند و احتمال دارد روی هم رفته دست از بهره جویی از مجموعه بردارند.
ماده ۴. معیارها و ضوابط
۴ـ۱. وضع ظاهری: کتاب های مندرس با وضع و شرایط نامناسب را می توان از مجموعه خارج نمود، اما در صورتی که از کتاب های پرمراجعه می باشند باید با نسخه های جدید جایگزین گردند.
۴ـ۲. نسخه تکراری: این مورد مربوط به کتاب هایی است که بنا به شرایط و موقعیت زمانی از عناوین پرمراجعه بوده اند و بنابراین از آن ها نسخه های تکراری تهیه و در مجموعه قرار داده شده است، اما در شرایط فعلی اهمی ّت موضوعی خود را از دست داده اند و یک نسخه از آن نیز در مجموعه کفایت می نماید. لذا نسخه های تکراری باید از مجموعه وجین شوند به عنوان مثال عناوینی که مربوط به وقایع سیاسی که در زمان خود بحث داغ جامعه بوده اند و اکنون با گذشت زمان اهمیت خود را تا حد زیادی از دست داده اند.
تبصره: کتاب هایی که بدون دلیل بیش از حد لزوم نسخه های تکراری آن ها در مجموعه موجود است نیز شامل این مقوله می گردند.
۴ـ۳. ویرایش های کهنه تر و منسوخ: این معیار بیشتر در خصوص کتب علمی صدق می کند که ویرایش قدیمی با ورود ویرایش جدیدتر منسوخ می گردد، لازم است که ویرایش قدیمی از مجموعه وجین شود.
۴ـ۴. محتوای قدیمی و کم ارزش: بعضی از کتاب های علمی پس از مرور سال ها، اعتبار محتوایی خود را از دست می دهند و کم ارزش می گردند مثلاً در مورد زبآن های برنامه نویسی و علوم کامپیوتری عمر محتوایی و تاریخ مصرف کتاب ها به سرعت منقضی می گردد. به عنوان نمونه زبان برنامه نویسی cobol و کتاب های مربوط به نسل اول رایانه ها امروزه چندان مورداستفاده قرار نمی گیرند و باید از مجموعه وجین شوند.
تبصره: در بعضی از رشته های فنی و تخصصی نظر کارشناسان موضوعی در مورد کتاب های نامزد وجین بسیار ضروری است.
۴ـ۵. میزان استفاده: با بررسی تعداد دفعات استفاده و یا به امانت رفتن یک کتاب می توان دریافت که چه کتابهایی بسیار کم استفاده و یا بی استفاده بود و واجد شرایط وجین می باشند. در بخش گردش و امانت می توان از طریق بررسی برگه های امانت کتاب و در صورتی که از رایانه استفاده می شود از طریق خروجی های آماری به میزان استفادة منابع پی برد و کتاب هایی را که در طول سال به امانت نرفته اند از مجموعه وجین کرد.
در تالارهای مطالعه قفسه باز که کتاب ها به امانت نمی روند می توان از نشانه گذاری دفعات استفاده بر روی عطف کتاب یا برگه های خاصی که در داخل کتاب بر روی جلد نصب می شوند به تعداد دفعات استفادة کتاب در طول مد ّت خاصی پی برد و کتاب های بدون علامت را از مجموعه وجین نمود.
تبصره ۱: در کلی ّة حالات مادة ۴ کتاب های خط ّی و چاپ سنگی مستثنی می باشند.
تبصره ۲: در کلی ّة حالات مادة ۴ وجود حداقل دو نسخه از هر عنوان کتاب در مخزن مادر ضروریست.
مادة ۵. نیروی انسانی
به نظر می رسد کتابداران هر بخش بهترین افراد جهت انجام وجین باشند، زیرا اولاً بیشتر از سایرین با مجموعه خود آشنا هستند، ثانیاً بهتر از دیگران از نیازهای مراجعه کنندگان خود آگاه می باشند.
درخصوص اعمال اصلاحات نظیر حذف شماره های اموالی مربوط از کامپیوتر و اصلاح شماره ها در دفاتر ثبت و پشت کارت های مادر نیروهایی به صورت پروژه ای تحت نظارت ادارة خدمات کتابداری انجام وظیفه می نمایند.
مادة ۶. روش کار
هریک از بخش ها که مستقیماً با مراجعه کننده در تماس می باشند و تعطیلی بخش به مصلحت نمی باشد، مجموعه به ترتیب رده های موضوعی قرنطینه شده و کتاب ها مورد بررسی و وجین قرار می گیرند و در عین حال نباید از خدمات روزمره خود بازبمانند.
مادة ۷. پس از وجین
کتاب های وجین شده از اموال بخش مربوط خارج گردیده و تحویل انبار می گردد تا پس از ثبت در دفاتر انبار به صورت موضوعی طبقه بندی و با اولویت نیاز سایر بخشها و کتابخانه های وابسته آستان قدس رضوی و آیین نامة مصوب اهدای کتاب مورد بهره بردای قرار گیرند.
بدیهی است مراحل انتقال شماره های اموالی کتاب های وجین شده از دفاتر بخش های مبدأ به دفاتر بخش ها و کتابخانه های وابسته مقصد، توسط ادارة خدمات کتابداری صورت خواهد پذیرفت.
این آیین نامه در ۷ ماده و ۴ تبصره در تاریخ ۱۹/۷/۱۳۷۹ به تصویب هیئت مدیرة محترم کتابخانه مرکزی رسیده است.
پیوست ۲:
سازمان کتابخانه ها، موزه ها و مرکز اسناد
آستان قدس رضوی
«فرم وجین»
کتابخانه به عنوان یک نهاد فرهنگی ضروری است جهت پویایی، کارآیی و روزآمدبودن همواره منابع مجموعه خود را با کیفیت مطلوب حفظ نماید. وجین به عنوان بخشی از این فرآیند همیشه مدنظر کتابخانه ها می باشد. کمیته گزینش مواد سازمان به جهت هماهنگی و یکپارچگی امر وجین با در نظر داشتن معیارهای ذیل برابر آیین نامه مربوط اقدام به تدوین فرم وجین به شرح ذیل نموده است. بنابراین کتابداران با دست مایه قراردادن آیین نامه وجین و تکمیل این فرم جامعه استفاده کننده را در دستیابی به منابع و مواد جدید و استفاده از مجموعه یاری رسانند: ۱ کهنگی و منسوخ شدن محتوا به لحاظ دریافت ویرایش های جدیدتر، ارائه افکار و ایده های نو در حیطة آن علم
۲ نسخه های مکرر: وجود نسخه های تکراری و مازاد
۳ فرسودگی و نقصان: به لحاظ فیزیکی، غیرقابل صحافی و مرمت و نیز پارگی و مخدوش بودن بخش هایی از کتاب
۴ عدم استفاده: حداقل سه سال مورد استفاده قرار نگرفته باشد
۵ «مورددار» بودن: به لحاظ مسائل دینی، اخلاقی، سیاسی، تصاویر و...
تبصره: مورد اشکال با ذکر صفحه در خانه مربوطه مشخص شود. 
 
 
   بر گرفته از مقالات ارسالی به آفتاب 

      
     
 
 
 

 

گردش اطلاعات در دوران معاصر

نویسنده: آلبرت بورگمان
مترجم: مهبد ایرانی طلب
منبع: ماه نامه اطلاعات حکمت و معرفت ۱۳۸۸ شماره ۴۴، آبان

 فرهنگ تکنولوژی، به گونه ای کلی، از آرزوی همه گیر و بدیهی مصرف بیشتر و بهتر، جان می گیرد. اما اجرای این طرح، بیشتر به پیمودن مسیری پر پیچ و خم می ماند تا اجرای نقشه ای بزرگ. در مقاله حاضر، من به جای این که چرخش ها و گردش های فرآیند دگرگونی اطلاعات را پی بگیرم، مسیر مفهومی ای را در پیش خواهم گرفت که از اطلاعات درباره و برای واقعیت، به اطلاعات در مقام واقعیت می رسد.

نخستین نشانه های قراردادی در تاریخ انسان، یاد آورنده ها، یعنی چوب خط هایی روی استخوان یا ترکه، و مجموعة مهره ها یا صدف هایی برای به یاد سپردن اهلة قمر یا جانوران شکاری یا گوسفندان و بزها بوده است. مهره جای خود را به نشانه های گِلی۲ داد و نشانه های گلی به نوبة خود جای خود را به کنده کاری و شکل های ساخته بر قرص های گلی، و قرص های گلی جای خود را به نشانه های نوشتاری،۳ هجاها و حرف ها دادند. این نشانه ها برای ثبت خبرهایی دربارة گذشته ها به کار گرفته می شدند و برخی از آن ها، هنوز این کاربرد را دارند اما، همین نشانه ها می توانند خبر چیزهای دور دست، فرمان های شاهانه، گزارش فاجعه ها و خبرهای همیشگی زندگی هم باشند. بی گمان، خبر چیزهای گذشته یا رویدادهای دور، نمی تواند خود آن چیزها یا رویدادها را به این جا و اکنون برساند. گزارش ثبت شدة بار گندمی که تحویل انبار گندمی شده، خود آن بار گندم نیست. فرمان شاهانه هم، حضور شکوهمند پادشاه نیست. برای درک پیام از روی نشانه و فهم تأثیر پیام بر این جا و اکنون، باید توانایی فهمیدن داشت.

توانایی درک این یا آن پیام و ترکیب آن در جهان بی واسطة خود، جز در مورد زبان بومی هرکس، مهارتی است که به دشواری به دست می آید و همواره نا قص می ماند. اما هرگاه این توانایی، کم و بیش به دست آید، جهان را به گونه ای قیاس ناپذیر، درک کننده و درک شونده خواهد ساخت. دیگر، واقعیت به گونه ای شتابان در مه و غبار فاصله و گذشت زمان گم نخواهد شد، بلکه تا آن جا که در دسترس اطلاع و ادراک باشد، هرچه روشن تر خواهد شد.

در گذشته، اطلاعات از کنش سه عامل به وجود می آمد: پیام دهنده و پیام گیرنده و پیام. پل ریور۴ پیام دهنده بود، میهن پرستان پیام گیرنده بودند، و «انگلیسی ها دارند می آیند» پیام بود. کبوتری که برگ زیتون به منقار داشت پیام آورنده بود، نوح پیام گیرنده بود و پیام این بود: «آب ها در حال فروکشی هستند.» حتی امروز، دود پیام دهنده است، خلبان هواپیمای شناسایی، پیام گیرنده است و «در بخش ۳۶ آتش سوزی شده» پیام است. مُغاره ای با دیوارهای پوشیده از سنگ می تواند پیام دهنده باشد، مورخ می تواند پیام گیرنده باشد، و پیام این باشد: «این جا سردابة مزرعه ای متروک است.»

الگوی کلی همواره این است: الف به ب دربارة پ خبر می دهد. الف پیام دهنده است، اما می توانیم آن را نشان، نشانه، نماد یا حامل هم بخوانیم. ب گیرنده یا دریافت کننده یا تماشاگر یا شنونده یا خواننده یا بیننده یا ناظر یا پژوهنده است. و پ پیام یا اطلاع یا اخبار یا خبر یا معنا یا محتوایی است که از سوی پیام دهنده و از راه نشانه انتقال می یابد. این سه گانة بنیادی عامل ها، استحکام و روشنی الزام آوری [در خود] داشت و تمایزهایی را در بر می گرفت که دستمایة مناسبی برای فلسفه بافی های پیچیده بودند؛ اما در نظر مردم عادی، روشن و مفید می نمودند.

می توانیم همین را معنای بنیادی اطلاعات بخوانیم. [۱] این اطلاعات، اطلاعات دربارة واقعیت است. در ساده ترین شکل خود، پدیداری طبیعی است که دربارة جانوران به اندازة آدمیان صدق می کند. بویی که باد آن را با خود می آورد، به خرس خبر می دهد که لاشه ای پایین دره است. اطلاعات پدیداری است غامض، نه به سبب این که سرچشمة آن اسرارآمیز است، بلکه بدین سبب که در سراسر تاریخ انسان، با گام هایی کوچک از چیزی ساده و طبیعی به چیزی بسیار پیچیده و فنی بدل شده است.

اجاق سنگ چین شده ای که از خود در زمین تفرج گاه، اثری به جای می گذارد، به گونه ای طبیعی و ضمنی به تو می گوید که این جا جای مناسبی برای چادر زدن است. اما اگر بازگشت به آن و یافتن دوباره آن دشوار باشد و تو نخواهی که پس از مدتی سرگردانی دوباره پیدایش کنی. در آن جا که می خواهی به سوی دره سرازیر شوی، چند سنگ را روی هم می گذاری. ضمن آن که سنگ های نهاده بر دور حلقة زمین سوخته، نشانه ای ضمنی و تقریباً طبیعی را تشکیل می دهند، سنگ هایی که ردّ تو را مشخص می کنند، نشانه ای عمدی و قراردادی را تشکیل می دهند.

اما اطلاع، نه تنها می تواند آ نچه را که از جهت زمانی و مکانی دوردست است، روشن سازد، بلکه هم چنین می تواند هر آن چه را که از جهت مفهوم سازی و تخیل، دور از ذهن است و هر آن چه را که احتمالی بعید می نماید، بدون یاری نشانه های قرار دادی، روشن سازد. ترتیبات پیچیدة اجتماعی، ساختمان های بزرگ و شکوهمند، و قطعه های هنرمندانة موسیقی بدون اطلاعاتی که در متن عهدنامه ها،۵ نقشة کلیساهای جامع و متن نت ـ نوشتة کانتات ها ثبت شده، فهم شدنی نخواهد بود. این دیگر اطلاعات دربارة واقعیت نیست، بلکه اطلاعات برای واقعیت است؛ اطلاعات برای ساختن امتی از آدمیان یا ساختمان یا موسیقی است. اما در این جا، هم، باز گام هایی که فاصلة میان اطلاع درباره و برای واقعیت و بالعکس را می پیمایند، گام هایی کوچک اند. در مجموعة نقش های ویلار دو اُنکور،۶ که نقشه های کلیساهای موجود در لائون۷ را در بر می گیرد، نقشه های کلیساهایی وجود دارد که هرگز ساخته نشده اند. [۲] گرگوریو آلگری۸ آهنگی برای مس میزرر۹ ساخته که می بایست فقط در نمازخانة سیستین اجرا شود و به همین سبب، نت ـ نوشتة آن سرّی نگه داشته شده است. اما آنگاه که موتسارت چهارده ساله، یک بار اجرای آن را شنید و متن نت ـ نوشتة آن را به یاری حافظة خود به روی کاغذ آورد، این متن اطلاعات دربارة اجرای موسیقی بود نه اطلاعات برای اجرای آن.

در حالی که اطلاعات دربارة واقعیت، عمدتاً، نیازمند ادراک است و جهان را روشن تر می کند، اطلاعات برای واقعیت در پی تحقق است و هدف آن دنیایی، است مرفه تر. منظورم از واژة تحقق، فرآیند تبدیل اطلاعات به واقعیت است. تحقق بخشیدن به عهد، به معنای جان دادن به آن در کردار و آیین های نیایش است. تحقق بخشیدن به نقشه، یعنی ساختن ساختمانی مطابق آن و تحقق بخشیدن به نت ـ نوشتة موسیقی یعنی اجرای آن.

تحقق هم، به دست آوردن مهارت هایی را ایجاب می کند؛ مانند دانش های ویژة خاخام ها و پیشه وران و موسیقی دانان. در این جا هم، جهان با چیره دستی در این مهارت ها به گونه ای قیاس ناپذیر غنی تر می شود؛ به سنت های آیین وساختارهای مادی و رویدادهای موسیقایی آراسته می شود که ظرافت و شکوه آنها فراتر از آن حدی است که بدون اطلاع و توجه، قابل درک و اجرا باشد.

اطلاعات درباره و برای واقعیت برای میانجی گری میان انسان ها و واقعیت به کار گرفته می شد تا جهانی از گونه ای متمایز، پدید آید. ویژگی های اصلی این جهان، زمینة کانونی نزدیکی ای بود که روی پس زمینة قابل درکی از دوری و فاصله فهمیده می شد. اطلاعات دربارة واقعیت، حتی امروز، با ما از چیزها و رویدادهای دوردست سخن می گوید؛ اما آنها را نزد ما نمی آورد. آنها، باز دور دست هستند، با این حال از آن چه که حاضر است، خبر می دهند و آن را روشن می سازند. اگر در بعدازظهری گرم و پر باد، در ماه اوت در کوه های راکی باشی و در پشت دورترین قله و در افق، دودی را ببینی که بالا می آید، آن دود خبر آتش سوزی را به تو می رساند؛ اما خود آتش را به دنیای بی واسطه اطرافت نمی آورد. زمینة کانونی زندگی تو هنوز در امان است. آتش دور است، اما خطر آتش نزدیک است.

به همین ترتیب، آن گاه که روی سردابة ویران شده ای برای نگهداری ریشه های خوراکی که متعلق به آغاز این سده است، سکندری می خوری، از شکلی از زندگی آگاه می شوی که در آن، خوراکی های فاسدشدنی را به دست خنکی زمین می سپرده اند. این سردابه ها متعلق به گذشته اند. بخشی از پس زمینه ای هستند که شیوة زندگی تو را تعریف می کند، برای شیوه ای که بر اساس آن خوراکی در فریزر و یخچال نگهداری می شود، همین حکم صادق است دربارة نامه هایی که از دوستان و همکاران دور از خود دریافت می کنی؛ درباره یادداشت ها و خاطرات مزرعه داران گذشته؛ درباره ی کلبه های پوستی و سنگ چین های بازمانده از سرخپوستان سالیش و کوته نی۱۰ . اطلاعات دربارة واقعیت، دوری فضایی و زمانی متمایز از نزدیکی آن کسان و چیزهایی را حفظ می کند ـ یا حفظ می کرد ـ که زمینة کانونی زندگی ما را می سازند. با این همه، اطلاعات، دوری را قابل درک می سازد و پس زمینه ای روشنگر برای آنچه که اکنون و اینجا هست، فراهم می آورد.

در حالی که اطلاعات دربارة واقعیت، جهان ما را از جهت نزدیکی و دوری روشن می سازد، اطلاعات برای واقعیت، سرچشمه ای فرهنگی است که به گونه ای شاخص، در پی رفاه است. این رفاه، پیروی از انضباطی ویژه را ایجاب می کند. انضباط ضرورت دارد تا نخست، مهارت خواندن متون، درک نقشه ها و نواختن ساخته های موسیقی فرا گرفته شود؛ و دوم، از محتوای عهدنامه ای یا ویژگی های نقشه ای یا نُت های نت ـ نوشته ای پیروی شود. پاداش این انضباط سهیم شدن در فرهنگی شکوهمند است. اگر به تو فرهنگی داده شود، بدون این که انضباط لازمة آن را فرا گرفته باشی، آن فرهنگ در حقیقت از آن تو نیست. تو برای تحقق اطلاعات بنیانگذار آن فرهنگ، وابسته به دیگران هستی. اما، اگر مهارت داشته باشی، می توانی با آزادی و به گونه ای کامل، سهم الارث خود را از آن خود کنی.

دنیایی که بر بنیاد اطلاعات برای واقعیت بنا شده، افزون بر انضباط و شایستگی، احساس نیرومند تداوم، اشتراک و نزدیکی می آفریند. یهودیان آغاز امت خود را به حدود چهار هزار سال پیش می رسانند. سنّت ایشان به این حد بهت آور، متداوم و نیرومند نمی بود، اگر که نویسنده ای که امروز ج.۱۱خوانده می شود، داستان ابراهیم و ساره را چند صد سال پس از آن ننوشته بود. اما، برای تحقق وعده ای که خداوند به ابراهیم داد، داشتن پیوندی ناگسسته با رویداد بنیادی، کافی نیست، بلکه پیوند با جماعتی از مردم ضرورت دارد که همراه ایشان از سنت پیروی شود.

به همین ترتیب، موسیقی ای که باخ برای ما به جا نهاده، تنها نیازمند انضباط و شایستگی نیست، بلکه خوانندگان و نوازندگانی همراه و هم دل را هم، می طلبد. اما این هم باز، کافی نیست. از آن جا که اطلاعات برای واقعیت هرگز چیزی بیش از راهنمایی یا دستورالعمل نیست، ما باید دستمایه ها و اجزای تشکیل دهنده ای را که برای تحقق بخشیدن به نوشته یا نقشه یا نت ـ نوشته ای ضرورت دارد، از واقعیت اطراف خود گرد آوریم. برای تحقق بخشیدن به نت ـ نوشته، به آلات موسیقی نیاز داریم. برای تحقق بخشیدن به نقشه، به مصالح ساختمانی نیاز داریم. تحقق بخشیدن به متون، به ویژه متون شعر و داستان، از همه ظریف تر است. اما، همین هم ما را به استفاده از تجربه هایی که از جهان ملموس داریم فرا می خواند. در هر موردی برای تحقق بخشیدن به اطلاعات برای واقعیت، باید با شکل های دیده شدنی، شنیده شدنی و لمس شدنی جهان بی واسطة خود آشنا باشیم؛ باید با تارها، دهانی ها و کلیدهای آلات موسیقی؛ با سنگ ها و الوار ساختمانی و چهره ها و حالت های جسمانی ای که با خواندن شعر در خاطر مجسم می سازیم، آشنا باشیم.

اطلاعات در گذشته، اطلاعات درباره و برای واقعیت بوده است. اما، اطلاعات در رهگذر تحولات تکنولوژیک یک و نیم سدة گذشته، هر چند هنوز درباره و برای واقعیت بوده، اندک اندک، به رقابت با واقعیت برخاسته و خود واقعیتی شده است. فرهنگ تکنولوژی، به گونه ای کلی، از آرزوی همه گیر و بدیهی مصرف بیشتر و بهتر، جان می گیرد. اما اجرای این طرح، بیشتر به پیمودن مسیری پر پیچ و خم می ماند تا اجرای نقشه ای بزرگ. من به جای این که چرخش ها و گردش های فرآیند دگرگونی اطلاعات را پی بگیرم، مسیر مفهومی ای را در پیش خواهم گرفت که از اطلاعات درباره و برای واقعیت، به اطلاعات در مقام واقعیت می رسد.

با نقطه عطفی آغاز می کنم که بخش پر اهمیتی از این مسیر را تعریف کرده است، یعنی مقالة کلود شانون۱۲ در ۱۹۴۸، با عنوان نظریة ریاضی ارتباطات و اظهارنظرهای وارن ویور۱۳ در ۱۹۴۹. مقالة شانون دستاوردی دقیقاً فنی است، اما از همان آغاز، نقطه عطفی فرهنگی به شمار آمده است. هیجانی که این مقاله برانگیخت، در اظهارنظرهای ویور به چشم می خورد. کار شانون نقش شتاب دهنده ای را داشت که به واکنش عناصر فرهنگی ای که آمادة واکنش بودند، شتاب بخشید. واکنش ویور، به ویژه از جهت آن چه که دربارة ظهور نیروی فرهنگی اطلاعات گفته، واکنشی نمونه است.

ظهور این نیرو، همچون سیلی، ساختار جهان را که بر بنیاد اطلاعات دیرینه درباره و برای واقعیت استوار بود، در خود گرفت و فرسودن آن را آغاز کرد. آنگاه که ویور فاصلة میان نزدیکی و دوری را حذف کرد، خبر از تهدید این ویژگی اصلی، یعنی زمینه ای کانونی که با پس زمینة قابل تشخیصی از دوری احاطه شده، داد. مشخصة نزدیکی، حضور بی واسطة چیزها و اشخاصی است که در برابر دوری چیزها و اشخاص دوری، قرار گرفته است که از راه خبری که ما از آنها داریم، شناخته می شوند. اما، در نظر ویور، دسترسی ما به اشخاص، در هر صورتی، همواره از راه اطلاع صورت می گیرد؛ چه شخصی دور باشد، چه نزدیک.

ویور گفته است: «در گفت و گوی شفاهی، سرچشمة خبر، مغز است، و انتقال دهنده ساز و کار صدای انسانی است که فشارهای صوتی متغیری می سازد (نشانه) که از راه هوا (مجرا یا کانال) انتقال می یابد.»[۵] آیا ویور، تنها، اشاره ای فنی می کرد که به قول منتقدی، تضمین فنی نداشت؟ [۶] حدود نیم سده پس از آن، دبورا تانن۱۴ درباره همکار خود، رالف۱۵، می گوید:

ای میل، به دوستی من با رالف عمق بخشید. با این که دفتر او کنار دفتر من بود، به ندرت گفت و گوی طولانی با هم می کردیم، زیرا او آدمی کمروست. در حالت چهره به چهره، مِن مِن می کرد، به گونه ای که به سختی می توانست بفهمم چه می گوید. اما آنگاه که هر دوی ما صاحب ای میل شدیم، من پیام های مفصل و روشنی از او دریافت کردم؛ ما آن چه در دل داشتیم، به یکدیگر گفتیم. [۷]

تانن ای میل را، گفت و گوی تقویت شده می خواند. ظاهراً، ای میل آدمیان را بیش از گفت و گوی چهره به چهره به هم نزدیک می کند. تعارض میان نزدیکی و دوری از میان رفته است. این که دفترهای رالف و دبورا در یک طبقه قرار دارند، تأثیری دررابطه ی آنان ندارد. آنان می توانستند در دو قارة متفاوت باشند [و همین رابطة کنونی را داشته باشند].

دیدگاه زمینه این تصویر ویژه این است که آدمیان از راه اطلاعات و تنها از راه اطلاعات با جهان در ارتباطند. قلة کوه در آن سوی دره، اطلاع دیداری است؛ صدای وزیدن باد از میان درختان اطلاع شنیداری است؛ و نوازشی از سوی محبوب، اطلاع بسآوایی است. بدین معنا، هر آن چه که هست، تمامی واقعیت، همواره، اطالعات بوده است. [۸]

با این که این دیدگاه، گرایش نهفتة نیرومندی را در فرهنگ ما تشکیل می دهد، رابطة ویژه تری هم میان اطلاعات و واقعیت وجود دارد که ضمن آن، اطلاعات صرفاً در هیأت اطلاعات ظاهر نمی شود و مدّعی اطلاعات بودن نیست، بلکه هم چون رقیب یا مدعی تاج و تخت واقعیت دیرینه ظاهر می شود. ظهور این ادعای ویژه، ارتباط نزدیکی با تهدید انضباط و شایستگی ای دارد که جهان اطلاعات دیرینه ایجاب می کرد.

ویور درباره این مسأله نظر دیگری دارد. او هم مانند شانون، به تمایزی میان نشانه و پیام؛ میان حامل و محتوای اطلاعات قائل است. [۹] این به نظر معقول می رسد، زیرا این دو از دیر باز از هم متمایز بوده اند. ستون باریکی از دود که از کوه های راکی در بعدازظهر روزی پُر نسیم در ماه اوت بر می خیزد، در ذات خود، نشانه ای کوچک و بی زیان است. اما پیامی که انتقال می دهد، پیامی دهشتناک است: تا چند ساعت دیگر ممکن است آتش سوزی بزرگی به پا شود.

پیام هایی که با نشان یا نشانه های قراردادی انتقال داده می شوند، از همین گونه اند. تفاوت عظیمی هست میان چند ستونی که گزارش آتش سوزی جنگل در روزنامه ای اشغال می کند با هکتارها علف سوخته و درختان ذغال شده ای که آن گزارش خبر آن را به ما می دهد. همان گونه که ای میل نشان می دهد، نشانه های کوچک الفبا می تواند پیام های سنگینی را، حتی امروز، حمل کند. تا زمانی که نشانه و پیام، یا حامل و محتوای خبر متفاوت باشند، ضرورت آموختن شیوة فهم پیام، از روی نشانه یا فهم محتوا از روی حامل و شایستة رسیدن به سهم الارث فرهنگی خود شدن، به جای خود خواهد بود. اما این انضباط دیرینه در مخاطره است.

تفاوت نشانه و پیام شباهت بسیاری به تفاوت چندی و چونی۱۶ دارد. پیام و کیفیت، ذهنی و مبهم اند، در حالی که نشانه و کمیّت، عینی و قابل اندازه گیری اند. [۱۰] برخی از مردم عقیده دارند که زندگی روح از اساس، فراسوی کمیّت پذیری و عینیت پذیری جای دارد و برای همیشه چنین خواهد بود. اما دیدگاه تهاجمی تر و به خود مطمئن تری نسبت به این موضوع وجود دارد که می گوید کیفیت، چیزی نیست جز کمیت تحلیل نشده؛ و تمامی کیفیت ها اگر تا حد رسیدن به بنیادی ترین اجزای خود تحلیل شوند، کمیت هایی عینی و قابل اندازه گیری از آب در خواهند آمد.

سهم اصلی شانون در فرهنگ تکنولوژیک، همانا تأکید او بر این بود که اطلاعات کمیّتی است قابل اندازه گیری بر حسب بیت۱۷ [یا ذره]، از راه اثبات این که واحد بنیادی اطلاعات را می توان برای نشان دادن نظریه های شایان توجهی دربارة رمزبندی و انتقال اطلاعات به کار گرفت. به نظر ویور تفاوت های موجود در کمیت اطلاعات، امری سطحی و در نهایت نامؤثر است؛ و این اهمیتی ندارد که «چه نمادهایی مورد توجه قرار گیرند ـ حرف ها یا واژه های مکتوب، یا نت های موسیقی، یا واژه های شفاهی، یا موسیقی سمفونیک، یا تصاویر.» [۱۱] به همین ترتیب، ویور توانست موضوع حذف تفاوت میان پیام و نشانه، یا میان محتوا و حامل اطلاعات را از راه تحلیل پیام یا محتوا و تجزیة آنها به شماری بیت خبر [یا اطلاع] به میان آورد. مانند این که انگشتانه ای به کسی بدهیم تا به آن آب استخری را خالی کند [و حساب کند که آب استخر چند انگشتانه شده است]. تکنولوژی موجود در آن زمان نمی توانست شماری کافی از بیت خبر را تحت فرمان یا نظارت آورد.

به من اجازه دهید که مسأله و راه حلی را که بعدها برای آن پیدا شد، در این جا تفصیل دهم. فرض کنیم من به شما بگویم که کنسرت باروک۱۸ ، امشب برنامه خواهد داشت و شما بپرسید: نخستین قطعة برنامه چسیت؟ و من پاسخ دهم: کانتات شماره ۱۰ باخ. نمادهایی که برای دادن این پاسخ کنار هم ردیف کرده ام حدود ۱۷۵ بیت خبر را در بر می گیرد، و اگر به جای سخن گفتن، عنوان چاپ شدة نخستین قطعة برنامه را به شما نشان می دادم، دیده می شد که حروف به کار رفته در چاپ، همین تعداد بیت خبر را تشکیل می دهد. «کانتانت شماره ۱۰ باخ» نشانه یا حامل است. اما این نشانه یا حامل، چه چیزی را انتقال می دهد؟ به معنایی، چیزی که انتقال می دهد از این قرار است: کانتاتی کامل که بیست و پنج صفحه نُت ـ نوشته دارد و حدود بیست دقیقه اجرای آن به درازا می کشد و کانتاتی کلیسایی است که برای چهار تک خوان۱۹، گروه همسرایان، ترومپت، دو ابوآ، باس کنتی نو و سازهای زهی نوشته شده است. اما چند نفر می توانند با شنیدن عبارت «کانتات شماره۱۰ باخ» موسیقی باخ را با تمامی جزییات آن به خاطر آورند؟ شاید بیش از چند ده نفری از میان پنج میلیارد انسان زندة امروزی، این توانایی را نداشته باشند. بی گمان، در مسألة یاد آوری موسیقی، درجه بندی و تقسیم بندی میزان شایستگی به میان می آید. تعیین این که «کانتات شماره ۱۰ باخ» چه چیزی را باید به یاد ذهنی فرهیخته بیاورد، کار دشوار و بحث برانگیزی است. اِ . د. هرش۲۰ یوهان سباستیان باخ را یکی از چیزهایی می داند که هر آمریکایی باسوادی باید بشناسد، اما کانتات چنین نیست. [۱۲] به هر حال، «کانتات شماره ۱۰ باخ» نمونه ای است که از ناهمسانی بزرگی که می توان میان نشانه و پیام، میان حاملی بسیار خرد با ۱۷۵ بیت خبر و محتوایی بسیار غنی از موسیقی باروک وجود داشته باشد؛ و هم چنین نمونه ای است از نسبت معکوسی که میان اندازة یک نشانه و اندازة شایستگی لازم برای درک کامل پیام، می تواند وجود داشته باشد.

اکنون فرض کنیم که من به جای اشاره به یکی از اقلام برنامه، نَُت ـ نوشته و متن کانتات را به شما می دادم که خودتان آنها را مرور کنید. این اطلاعات حدود ۰۰۰/۱۶۴ بیت است، یعنی حاملی که حدود یک هزار برابر از نام اثر، در برنامه بزرگ تر است. فاصلة میان نشانه و پیام کاهش یافته است، هم چنین میزان شایستگی لازم برای درک محتوا از روی حامل. در این جا، چیزی که [برای فهم پیام] لازم است، سواد موسیقایی و دانستن زبان آلمانی است. اما در فرهنگ معاصر، این چیزها، هنوز شرایط ناممکنی است و در نتیجه، نشانه و پیام با ورطه ای محاسبه ناپذیر از هم جدا شده اند.

گذشته از اینها، تفاوت شایان توجهی میان نُت ـ نوشته و متن [از سویی] و حضور کانتات در اجرایی بالفعل [از سوی دیگر] در نظر خواننده ای دارای شایستگی وجود دارد. جای بسیاری از چیزها برای اجرا در متن و نُت ـ نوشتة اثر خالی است که باید تکلیف آنها در اجرا روشن شود؛ مانند ضرب آهنگ، تقطیع، ارتفاع صوت، انتخاب سازها و خوانندگان و چیزهای دیگر. تعیین همه چیز تا آخرین جزییات چند بیت خبر ایجاب می کند؟ به گونه ای تقریبی اما روشنگر، می توان پاسخ داد: حدود ۲/۱ میلیارد بیت، یعنی نشانه ای حدود هفت میلیون برابر نام اثر در برنامه، و هفت هزار برابر نُت ـ نوشته و متن اثر. [۱۳]

می توان این چند میلیارد و اندی خبر را به صورت ضبط شدة دوتایی۲۱ روی سی دی به دست آورد. کسانی خواهند گفت که در این سطح از غنا، نشانه به میزانی از برابری با پیام رسیده و شاید، حتی، از آن فزونی گرفته است. آن چه که ما روی سی دی داریم، خود موسیقی است. هرچند فاصلة میان حامل و محتوا به صفر نرسیده، میزان شایستگی لازم برای جان بخشیدن به موسیقی قطعاً به صفر رسیده است. کمتر از یک دقیقه طول می کشد تا کسی راه به کارگیری دستگاه پخش سی دی را یاد بگیرد.

سی دی ها نه تنها به ما خاطر نشان می کنند که در فرهنگ معاصر مرز میان اطلاعات و واقعیت، به آن گونه ای که ویور گفته بود، نامعین شده، بلکه این سخن صریح ویور را به اثبات می رسانند که همه اطلاعات در بنیان خود یکسانند. سی دی می تواند حاوی هرگونه اطلاعاتی باشد. صرف نظر از این که این اطلاعات به قول ویور «حرف ها و واژه های مکتوب باشد، نُت های موسیقی، واژه های شفاهی، موسیقی سمفونیک یا تصویر باشد.»۲۲ اما این روایت، هنوز، ما را در برابر تصویری مبهم از اطلاعات در مقام واقعیت قرار می دهد. مگر نه این است که صدای ضبط شده بیش از یکصد سال است که وجود دارد؟ این که صدا به صورت دیجیتال ضبط شده یا آنالوگ، آیا صرفاً مسأله ای تکنولوژیک نیست؟ مسألة تعیین کننده این است که اطلاعات در حالت [ضبط] آنالوگ، مانند عکس، فیلم یا صفحة موسیقی، به راستی از واقعیت رها نشده و مانند ماهواره ای است که در مداری کم ارتفاع قرار گرفته و همواره در معرض سقوط به واقعیت قرار دارد. گذاشتن اطلاعات آنالوگ در رسانه یا حامل۲۳ یا برداشتن از روی آن، فرآیندهایی نسبتاً کُند را تشکیل می دهد و [کیفیت آن] با گذشت زمان، به تأثیر ساز و کارهای گرته برداری۲۴ به گونه ای جبران ناپذیر، رو به تباهی می گذارد. ساختار درونی آن مانند عسل، غلیظ است و نگهداری و کار کردن با آن دشوار است.

بی گمان، نوشتن و چاپ سنتی، شیوه ای دیجیتال و به همین سبب قابل حمل و بادوام و دقیق است؛ در حالی که اطلاعات آنالوگ، بی دوام و فساد پذیر و مبهم است. اما نوشتن حامل بسیار ساده ای برای اطلاعات است. در هم آمیختگی تکنولوژی باینری دیجیتال با الکترونیک بود که سرانجام، وحدت چیرگی بر اطلاعات و فراوانی اطلاعات را به وجود آورد.

ضبط دیجیتالی یک کانتات، برداشت و تعبیر غنی تری را از موسیقی به دست می دهد تا ضبط آنالوگ، اما فراتر از این، اطلاعات الکترونیکی دیجیتالی شده، می تواند با سرعت جریان برق یا نور حرکت کند. در گرته برداری، نزدیکی خود را به اصل۲۵ با کمالی دگرگونی ناپذیر حفظ می کند؛ و چون ساختار درونی بسیار دقیقی دارد. می تواند به آسانی و سرعت، تحلیل و ذخیره و به هر صورتی دگرگون شود. اطلاعات الکترونیکی دیجیتالی خود را از فقر اطلاعات دیجیتال قدیمی، و از سنگینی و تباه سازی واقعیت، رها کرده است. بدین ترتیب، همچون واقعیت مجازی همه جا حاضری که چیزی از دیده اش پنهان نمی ماند، برفراز واقعیت کُند و خستة بالفعل، پرپر می زند.

تأثیر فرهنگی این گونة تازه از اطلاعات چه بوده است؟ در اینجا هم، ویور تسلیم موج فزایندة هیجان شده است. او بر پدیداری تأکید کرده که در همه اطلاعات نهفته است، اما تا زمانی که مسألة مقدار اطلاعات طرح نشده و با بیت پاسخ داده نشده بود، به روشنی درک نمی شد. به معنایی، نشانه های اطلاعاتی رفتاری هم چون هر حامل یا قالب عادی دارند. اگر دو سطل داشته باشی، خواهی تواست دو برابر مقداری که با یک سطل می توانی، آب حمل کنی، در دو صفحه می توانی دو برابر یک صفحه چیز بنویسی. اما حامل ها یا قالب های اطلاعات، این ویژگی غریب را دارند که با دو برابر شدن ظرفیت مقداری شان، ظرفیت گوناگون آنها به توان دو افزایش می یابد. بدین ترتیب اگر تو بتوانی در یک صفحه، هزار چیز گوناگون بگویی، خواهی توانست در دو صفحه، نه دو برابر هزار ـ یعنی دو هزار چیز گوناگون ـ بلکه هزار هزار ـ یعنی یک میلیون چیز گوناگون ـ بگویی. ویور دسترسی به این گوناگونی را، آزادی انتخاب می خواند و به نظر او افزایش مداوم حامل های اطلاعات، به رشد انفجاری آزادی انتخاب می انجامد. [۱۴] شاید همه ی آدم های عصر اطلاعات از این نکته ظریف نظریه اطلاعات آگاه نباشند. اما همه می دانند که رشد اطلاعات، افزایش ناگهانی امکان ها را به همراه دارد. بی گمان، این تحول، به سادگی، به سود اطلاعات درباره و برای واقعیت تمام شده است.

اینترنت می تواند نمونة بهبود دیجیتالی و الکترونیکی اطلاعات دربارة واقعیت باشد. امروز این را همه می دانند که اینترنت، اطلاعاتی درباره ی آدمیان و چیزهایی به ما می دهد که به دست آوردن آنها بدون این شبکه دشوار است. افزون بر این، اینترنت به مبادلة جمعی اطلاعات از راه خبرنامه ها، فهرست ها، و کنفرانس ها و چیزهای دیگری امکان بروز می دهد، که بدون اینترنت ممکن نمی بودند. به گونه ای کلی تر، کامپیوترها و پایگاه های اطلاعاتی،۲۶ اطلاعاتی در اختیار می گذارند که بدون آنها، حتی فکر این را هم نمی کردی که در جست و جوی آن اطلاعات باشی، مثلاً اطلاعاتی دربارة این که نسبت به آن دانشجویی که بیش از دیگران در رشته ات از او نام برده می شود، چه رتبه ای داری؟

اطلاعات با اهمیت تری هم به دستت می رسد که تنها می تواند از کامپیوتر به دست آید. مثلاً اطلاعات دقیقی دربارة این موضوع به دست می آوری که جریان هوا، چگونه نیروی مقاومت هوا را بر گرد دینام موتور جت، که دینام زیر بال یا جلوتر از بال قرار می گیرد، یا موقعی که گرد و گلابی شکل است، پدید می آورد. چنین اطلاعاتی دربارة جریان هوا، طبعاً بخشی بنیادی را در کار طراحی هواپیما تشکیل می دهد. [۱۵]

بوئینگ ۷۷۷ می تواند نمونه ای از نیروی واقعی اطلاعات الکترونیکی دیجیتال، در واقعیت باشد. سوپر کامپیوترها نقش مؤثری در این تحول دارند. اطلاعات کامپیوتری شده به گونه ای گسترده، جای نقشه ها و مدل های آزمایشی را گرفته اند و بر هیأت نهایی خود شیء، پرتو افکنده اند.۷۷۷ دیگر با اهرم ها نیوتونی هدایت نمی شود، بلکه با اطلاعاتی که از سوی خلبان یا کامپیوتر به سرومکانیسم۲۷ آن می رسد، هدایت می شود.

چنین دستاوردهایی بی گمان، از جهت چیره دستی ای که صرف طراحی و ساخت تکنولوژی اطلاعات شده، تحسین برانگیز است. و از جهت هدفی که این تکنولوژی در خدمت آن قرار گرفته، شایست سپاسگزاری است. اما از جهت تأثیر کلی فرهنگی آن، این نتیجه در حدّی میانه، سطحی و دردسرساز قرار می گیرد.

با اینترنت آغاز کنیم که آن چه در آن جریان دارد، تا آنجا که من می توانم بگویم، به گونه ای قاطعانه، سطحی و بی دوام است. انبوهی از خودنمایی ها و نقادی های غیر صمیمانه و سخنان بدون فکر و ذکر و تحصیل حاصل و اثبات بدیهیات و رهنمودها و افاضات کم سوادان به بی سوادان.۲۸ لحن کلام متداول در آن، از یک سو، تحسین های چاپلوسانه و از سوی دیگر، توهین های بی ادبانه است، همراه با بی مزگی ها و ملال آفرینی های فراوان. بزرگ ترین بخش اینترنت چیزی نیست جز یک زباله دانی برای دور انداختن وقت تلف شده.

بی گمان، تلف کردن وقت، پدیدة ویژة پایان سد بیستم نیست. آیا تکنولوژی اطلاعات الکترونیکی، تأثیر ویژه ای بر فرهنگ دارد؟ تأثیر ویژه ای دارد و این تأثیر، اطلاعات در مقام واقعیت، تا اطلاعات درباره و برای واقعیت را در بر می گیرد. اطلاعات در مقام واقعیت مجازی، میراث خوار انعطاف پذیری بی کران و کمال خارق العادة اطلاعات الکترونیکی دیجیتال است. قاعدة انعطاف پذیری و کمالی که با واقعیت مجازی پوشانده شده، سایه ای بر اطلاعات درباره و برای واقعیت افکنده است و بدین ترتیب اشخاص را نامشخص تر و واقعیت را غیرواقعی تر کرده است. به مثال همکار دبورا تانن باز گردیم؛ کمرویی رالف به واقع، درمان نشده و دبورا هم به واقع، نیآموخته است که چگونه یخ ارتباط را بشکند. هر دوی آنها، اینترنت را برای آن به کارگرفته اند که نسخه هایی از خود بسازند و فضیلت هایی را به این نسخه ها نسبت دهند که در واقعیت امر، دارا نیستند و دیگر، دلیلی هم برای به دست آوردن آنها ندارند. ما قصه هایی دربارة آغازهایی مجازی می شنویم که عملاً پایان خوش دارند. اما کهنه کاران واقعیت مجازی، همان گونه که دیوید بنائوم۲۹ به درستی گفته: « بیمناکند. آنان بارها در آتش دوستی هایی شبکه ای سوخته اند که با وارد شدن زندگی واقعی از هم پاشیده است.» [۱۷]

اما در قضیة تأثیری که قاعدة انعطاف پذیری و کمال بر اطلاعات و برای شکل دادن به واقعیت داشته، بار دیگر به موضوع بوینگ ۷۷۷ توجه کنیم. آنچه که در نگاه به دورنمای تاریخی، تکان دهنده است، کاهش نیرو برای شکل دادن به چیزها۳۰ در سی یا چهل سال اخیر است. در نظر شخص غیر متخصص، تفاوت آشکاری میان ۷۷۷ و ۷۰۷ که متعلق به یک نسل پیش است، وجود ندارد. همین حکم دربارة ساختمان ها، شاهراه ها و خودروها صادق است. دگرگونی های بنیادی نه در شکل، بلکه در پیشرفتگی و پیچیدگی صورت گرفته است.

همین پیشرفتگی و پیچیدگی، بی گمان، در حدّ خود، حیرت آور و تحسین برانگیز است و گذشته از هرچیزی، برای انسان ها و محیط زیست هم سودمند است. نتیجة نهایی ۷۷۷، پروازهایی ارزان تر و بی صداتر و راحت تر خواهد بود. اما به تأثیر نهایی این نتیجه توجه کنیم. احساس سفر از جایی به جای دیگر و هم چنین تمایز میان نزدیکی و دوری بیش از پیش کاهش خواهد یافت. اطلاعات در مقام واقعیت مجازی، تأثیرهای ویژه و بی واسطه ای بر فرهنگ خواهد داشت. در طراحی، تولید، پزشکی و علم مفید خواهد بود. اما در خدمت مصرف هم، خواهد بود و توانایی و آمادگی همگان را در روبه رو شدن با جهان بالفعل تحلیل خواهد برد. در بند طبقه یا تحصیلات نیست: برخی را با صفحه کلیدها و متن ها به دام خواهد انداخت؛ و دیگران را با دکمه ها و تصویرها.

خلاصة کلام دربار تکنولوژی اطلاعات، رک و بدون تعارف، این است که اطلاعات در پایان این سده، گرایش به ناتوان ساختن اشخاص و بی اثر کردن چیزها دارد. بی گمان، فن ستیزی۳۱ چارة کار نیست. نباید و نمی توان در آرزوی نبود اطلاعات بود. اما اطلاعات نیاز به تبادل دارد. باید بالفعل بودن آدمیان و نزدیکیٍ چیزها را باز به دست آوریم، و از اطلاعاتِ به جای واقعیت، روی گردان شویم و به اطلاعات و واقعیت [در کنار و مکمل یکدیگر] روی آوریم.
 
  پی نوشتهای مولف در کروشه [ ] قرار دارد.
پی نوشتها:
۱. Fred I.Dretske, Knowledge and the Flow of Information (Cambridge: MIT Press, ۱۹۸۱), ۴۱ ۴۷.
۲. The Sketchbook of Villard de Honnecourt, ed. By Theodore Bowie (Westport, CT: Greenwood, ۱۹۸۲), ۸۸ ۹۱, ۱۰۶ ۷.
۳. For background and a fanciful view of J see Harold Bloom, The Book of J (New York: Grove Weidenfeld, ۱۹۹۰).
۴. Claude E. Shannon and Warren Weaver, The Mathematical Theory of Communication (Urbana: University of Illinois Press, ۱۹۴۹).
۵. Ibid., ۹۸.
۶. David Ritchie, “Shannon and Weaver: Unraveling the Paradox of Information,” Communication Research ۱۳ (۱۹۸۶): ۲۸۳ ۷.
۷. Deborah Tennen, “Gender Gap in Cyberspace,” Newsweek (۱۶ May ۱۹۹۴): ۵۲.
۸. See Robert Wright, Three Scientists and Their Gods (New York: Harper, ۱۹۸۸), ۲۱ ۳۸.
۹. Shannon and Weaver, Mathematical Theory, ۳ and ۱۰۰. See also Seth Find and Donald F.Roberts, “Source, Destination, and Eutropy: Reassessing the Role of Information Theory in Communication Research,” Communication Research ۱۱ (۱۹۸۴): ۴۵۶.
۱۰. Donald M. Mackay, Information, Mechanism and Meaning (Cambridge: MIT Press, ۱۹۶۹), ۱۷.
۱۱. Shannon and Weaver, ۱۱۴.
۱۲. E.D.Hirsch, Cultural Literacy: What Every American Needs to Know (Boston: Houghton, ۱۹۸۷).
۱۳. راه قطعی و ساده برای اندازه گیری مقدار اطلاعات موجود در یک خبر، بر حسب بیت خبر وجود ندارد. برای آزمون الفبایی – عددی از ASCII پیروی کردم. برای نت نویسی موسیقایی باخ، ۱۲ بیت را به ازای هر نت فرض کرده ام. در مورد سی دی، ۵۴ میلیون بیت در ثانیه را فرض کرده ام.
۱۴. Shannon and Weaver, ۱۰۰ ۱.
۱۵. Albert M. Erisman and Kenneth W. Neves, “Advenced Computing for Manufacturing,” Scientific American (October ۱۹۸۷), ۱۶۳ ۶۴.
۱۶. See the April ۱۹۹۴ issue of American Week and Space Technology, Devoted to the Boeing ۷۷۷.
۱۷. David Bennahum, “Fly me to the MOO: Adventures in Textual Reality,” Lingua Franca (May/June ۱۹۹۴), ۲۶.
پی نوشتهای مترجم:
۱. Albert Borgmann
۲. Clay Tokens
۳. Logographs
۴. Paul Revere
۵. Covenant: منظور نویسنده در این نوشته از این واژه «تورات» و نوشته های دیگری مانند آن است. ـ م.
۶. Villard de Honnecourt
۷. Laon
۸. Gregorio Allegri
۹. Miserere
۱۰. Salish, Kootenai
۱۱. J.
۱۲. Claude Shannon.
۱۳. Warren Weaver.
۱۴. Deborah Tannen.
۱۵. Ralph.
۱۶. Quality , Quantity، که به ترکیب ، کمیت و کیفیت نیز گفته می شوند. ـ م.
۱۷. Bit
۱۸ . Baroque Consort، نام گروهی نوازنده و خواننده است. ـ م.
۱۹. Soloist
۲۰. E.D.Hirsch
۲۱. Binary
۲۲ . این نقل قول که دوبار در این متن آمده، در هر بار، اندکی متفاوت است. این تفاوت در ترجمه حفظ شده است ـ م.
۲۳. Media، جمع Medium است و در اینجا منظور آن، نور مغناطیسی، صفحه موسیقی و مانند اینهاست. ـ م.
۲۴. Copying.
۲۵. Fidelity.
۲۶. Databases
۲۷. Servomecanism، ساز و کار دو جانب خودکار.
۲۸. اینترنت از این جهت هیچ تفاوتی با جراید مکتوب، شفاهی و دیداری و شنیداری دیگر ندارد. ـ م.
۲۹. David Benahum
۳۰. منظور نویسنده، کاهش اختراع چیزهای تازه است که با تکمیل اختراع های موجود، تفاوت دارد. ـ م.
۳۱. Luddism
  
 
 
   باشگاه اندیشه ( www.bashgah.net

   بر گرفته از مقالات ارسالی به آفتاب 
 

شماره‌ 62 فصلنامه‌ تحقيقات اطلاع‌رساني و كتابخانه‌هاي عمومي

به گزارش نهاد کتابخانه های عمومی کشور در اين شماره مقاله هاي ذيل آمده است:

كتابخانه‌هاي عمومي و تحليل كاركردهاي اجتماعي آن به‌عنوان نهادي ارتباطي- رسانه‌اي /جلال غفاري قدير، مهدي شقاقي
نقش هوش هيجاني كتابداران در اتخاذ استراتژي‌هاي مديريت تعارض/ منوچهر انصاري، طاهر روشندل اربطاني، طيبه عليپور
ديدگاه جامعه كتابداري و اطلاع رساني در خصوص تغيير در محتوا، آموزش و عنوان رشته/ محمد حسن‌زاده، زينب غيوري
ميزان همكاري گروهي نويسندگان مقالات ارائه‌شده در همايش‌هاي تخصصي كتابداري و اطلاع‎رساني ايران در فاصله سال‌هاي 1383-1386 /اميرحسين عبدالمجيد، مريم صابري، مينا افشار                                    
بررسي ميزان استرس‌ شغلي‌كتابداران و مديران كتابخانه‌هاي عمومي وابسته به نهاد كتابخانه‌هاي عمومي كشور (مطالعه موردي شهر تهران)/ فهيمه باب‌الحوائجي، فاطمه پاشازاده
تحليل ميزان درك كاربران از نمادهاي تصويري محيط رابط گرافيكي نرم افزار سيمرغ/ محمدجواد هاشم زاده  معصومه يگانه فر
طراحي مدل مديريت تغيير در كتابخانه‌هاي دانشگاهي ايران: مطالعه دلفي/ غلامرضا فدائي،مريم ناخدا
بررسي ميزان رعايت معيارهاي ارزيابي رابط كاربر در صفحات وب فارسي كتابخانه‌هاي ديجيتالي خودساخته و خريداري شده در ايران/ يعقوب نوروزي 
فصلنامه «تحقيقات اطلاع رساني و كتابخانه ها عمومي»، در حوزه‏هاي كتابداري، اطلاع‏رساني، مأخذ شناسي، نسخه‏شناسي، آرشيو، مديريت اطلاعات و شبكه‏هاي اطلاعاتي، فناوري اطلاعات و ارتباطات، مباحث فلسفي، جامعه‏شناختي، روانشناختي، و تربيتي مربوط به حوزه‏هاي كتاب، كتابخانه، و كتابداري و اطلاع‏رساني، و ساير نگاه‏هاي مرتبط به اين حوزه مقاله مي پذيرد.

 

فراخوان مقاله برای کنگره جهانی ایفلا 2011

به گزارش لیزنا، در راستای شعار ایفلا 2011: «کتابخانه هایی فراتر از کتابخانه: یکپارچگی، نوآوری و اطلاعات برای همه»، «بخش کتابخانه های پزشکی و علوم زیستی(HBL)»  و «بخش خدمات کتابخانه ای برای افراد با نیازهای خاص(LSN)»،  کتابداران سراسر جهان را به نگارش مقالاتی حول محور موضوعی «فراتر از مرزها در دسترسی به اطلاعات پزشکی» فراخوانده اند.

  • چگونگی غلبه بر موانع زبانی (نظیر دسترسی چند زبانه، نشریات و سایر منابع اطلاعاتی به زبان محلی، انتقال اطلاعات به زبان مادری)،
  • فایق آمدن بر چالش های روحی و جسمی (برای مثال، چگونگی ترویج اطلاعات مرتبط با بهداشت روان میان افراد معلول)،
  • انتقال اطلاعات پزشکی به افرادی کم سواد ( مهارت های سواد آموزی شامل مهارتهای سواد پایه، سواد پزشکی و بهداشتی، سواد فناوری اطلاعات و ...)،
  • فراهم نمودن اطلاعات پزشکی در فرهنگ هایی که دسترسی باز به اطلاعات (نظیر بروشورهای در درسترس عموم) را تائید نمی کنند،
  • نقش کتابخانه های عمومی در پشتیبانی از طرح های اطلاعات پزشکی،
  • و چگونگی همکاری کتابخانه ها با سایر نهادها در ترویج اطلاعات پزشکی و بهداشتی،

از جمله حوزه های موضوعی مورد توجه در این فراخوان اعلام شده است.

گفتنی است آخرین فرصت برای ارسال چکیده مقالات اول فوریه 2011 ( سه شنبه 12 بهمن 1389) بوده، و لازم است متن کامل مقالات نیز  تا تاریخ اول می 2011 (یکشنبه 11 اردیبهشت 1390) در شکل و قالب تعیین شده در فراخوان ارسال گردد.

علاقه مندان می توانند برای مشاهده متن کامل فراخوان به این نشانی مراجعه نمایند.

نمایه سازی همارا: پیش همارا و پس همارا (1)

 نما مجله الکترونیکی پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران

 شیدا نجفی نیا
دانشجوی کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاه الزهرا

● چکیده:

به علت حجم فراوان مدارک و فشردگی محتوای اطلاعاتی آنها دسترسی فوری به مندرجات آنها احساس گردید، تا بدین وسیله مطالب آنها حتی المقدور ساده تر و خلاصه تر در اختیار محققین قرار گیرد، بنابراین نمایه سازی انجام این امر را هموار ساخت.

در این پژوهش قصد بر آن است که پس از شرحی بر نمایه و نمایه سازی، به بسط یکی از انواع آن، یعنی نمایه سازی همارا (پیش همارا و پس همارا) پرداخته شود. در واقع منظور از همارایی،ترکیب واژه ها در زمان نمایه سازی ( نمایه سازی پیش همارا ) و نیز ترکیب واژه ها برای بازیابی در زمان جستجو (نمایه سازی پس همارا) می باشد.

● مقدمه

افزایش سریع حجم مدارک در توسعه رشته های علمی موجب پیدایش روشهای گوناگونی برای ضبط محتوای اطلاعاتی آنها شده است. برای محققانی که در زمینه های گوناگون علمی دست درکار پژوهش هستند، مطالعه کلیه مدارکی که در زمینه تخصص آن ها منتشر شده است، امکان پذیر نیست. حتی در بسیاری از تحقیقاتی که در نقاط مختلف جهان بعمل آمده و نشانه ای از آنها در دست نیست. با توجه به موارد فوق و به منظور جلوگیری از دوباره کاری و ایجاد سرعت و دقت درفعالیتهای پژوهشی، صاحبنظران دانش اطلاع رسانی برآن شدند تا با استفاده از وسائل متعدد از هر مدرک علمی، نشانی به دست دهند. در واقع، از هر مدرک علمی می توان به طریق گوناگون نشانه هایی به دست داد که مؤلف، عنوان سازمان تحقیقاتی یا ناشر، چکیده راهنما و یا چکیده تمام نماو ... از آن جمله اند.

به علت حجم فراوان این قبیل مدارک و فشردگی محتوای اطلاعاتی آنها از طرفی و لزوم دسترسی فوری به مندرجات آن از طرف دیگر، باید نشانه هائی را که در بالا به آن اشاره کردیم، حتی المقدور ساده تر و خلاصه تر در اختیار محققین قرار گیرد. (۱۲)

● تاریخچه

تا چند قرن پیش، مجموعه دانشهای ثبت شده، بسیار کم بود. تعداد کمی کتاب نوشته شده بود که هر کدام در یک یا دو موضوع از مجموعه دانشهای بشری کشف شده قابل گنجانیدن بود.

همانطور که می دانیم، قرن هیجدهم برای دنیا تغییرات زیادی را همراه داشت که قسمت مهمی از آن پیدایش مفهوم رده بندی در طبیعت بوده است. فهرست نویسی و رده بندی یکی از هدفهای مهم و با اهمیت علوم شد و امید به آنکه روزی تمام دانشهای لازم برای شناخت جهان مادی کامل شده و بتواند در سیستم های رده بندی طبیعی و ساخت بشر جای گیرند، یکی از رویاهای قرن شد. در واقع، نمایه سازی سنتی با شکلی ساده، اساسی ترین کلمات متن را جمع آوری می کند، آنها را برحسب حروف الفبا مرتب می نماید و با هرکلمه شماره صفحه یا صفحات حاوی اطلاعات موردنظر را مشخص می سازد. در حقیقت، این ساده ترین سطح نمایه سازی است که صرفاً به جمع آوری کلمات می پردازد و خواننده را به صفحات مورد نظر ارجاع می دهد. در صورتی که از این سطح فراتر رویم و جنبه های علمی نمایه سازی را مورد توجه قرار دهیم، آنگاه نمایه سازی را می توانیم به شکل زیر تعبیر کنیم:

«استخراج محتوای اطلاعاتی، ثبت محتوای اطلاعاتی ، کاربرد روشهای گوناگون ذخیره وبازیابی اطلاعات و ایجاد یک بایگانی متناسب». (۱۲)

● تعریف نمایه

طبق استاندارد نمایه سازی بریتانیا « نمایه»، سیاهه نظام یافته مدخل هایی است که به منظور کمک به استفاده کنندگان در جایابی اطلاعات یک مدرک ساخته می شود. در زبان فارسی امروز واژه «نمایه» توسط فرهنگستان زبان و ادب پارسی از معنای واژه انگلیسی «Index » انتخاب شده است و واژه «Index » در اصل از واژه لاتینی «Indicate » به معنای نشان دادن و خاطرنشان کردن، مشتق شده است. (۱۳) ، (۱۴)

● نمایه سازی

قسمت اول : جنبه های نظری نمایه سازی

۱) تعریف نمایه سازی:

از نمایه سازی تعاریف متعددی شده است که با تلفیق و ترکیب آنها می توان یک تعریف جامع و مانع از نمایه سازی دست داد. نمایه سازی عبارتست از« ثبت و ضبط محتوای اطلاعاتی مدارک با استفاده از روشهای گوناگون به منظور سازمان دادن اطلاعات به قصد سهولت بازیابی»، بنابراین این تعریف شامل چندین فعالیت گوناگون است:

«ثبت و ضبط اطلاعات، سازمان دادن و بازیابی».

۲) دلایل تهیه نمایه:

ایجاد مراکز گوناگون علمی و پژوهشی موجب گسترش فعالیت های علمی شده است و توسعه مراکز آموزشی و تخصصی، این قبیل فعالیت ها را در مسیر افزایش دائمی قرار داده است. نتایج تحقیقات و بررسی های این گروه عظیم پژوهنده موجب شده است که دائماً بر مجموعه اطلاعات علمی افزوده شود وانعکاس آن به شکل گزارشها، مقاله ها، تک نگاری ها و انواع دیگر در سطوح گوناگون عرضه گردد، از طرف دیگر در هر پژوهش علمی باید در وهله اول مطمئن شد که چنین فعالیتی در گذشته در زمینه موردنظر انجام نگرفته و در وهله دوم از کلیه فعالیت هایی که می تواند در همین زمینه موثر واقع شود، استفاده گردد. بنابراین اطلاع از وجود مدارک علمی در زمینه های گوناگون و آگاهی ازمحتوای اطلاعاتی آنها را می توان یکی از عوامل مهم پیشرفت های پژوهشی دانست. این فعالیت تا حدود زیادی در قلمرو نمایه سازی قرار می گیرد، بطوری که تعریف نمایه سازی نیز در تأیید همین مطلب می باشد.

۳) مراحل تهیه نمایه:

▪ مرحله اول: آشنایی

▪ مرحله دوم: تحلیل

▪ مرحل سوم: ارزیابی

▪ مرحله چهارم: توصیف

▪ قسمت دوم: جنبه های عقلی نمایه سازی

با توجه به قسمت اول این بحث، برای تهیه نمایه از یک مدرک علمی، به شرح زیر عمل می شود:

۱) ابتدا اطلاعات کتابشناختی مدرک بر روی برگه مخصوص نمایه سازی یادداشت می شود.

۲) مدرک باتوجه به عنوان اصلی و سایر عناوین فرعی آن و همچنین چکیده، نتیجه و بررسی های مندرج در آن مطالعه می گردد.

۳) اساسی ترین مفاهیم مدرک بدون توجه به عناوین اصلی و فرعی آن بر روی برگه های مخصوص نمایه سازی یادداشت می گردد.

۴) برای مفاهیم استخراج شده از متن کلید واژه تهیه می شود. تعداد این واژه ها برای هر مدرک بطور معمول بین ۵ تا ۱۰ واژه است.

● جامعیت و مانعیت

▪ جامعیت

نمایه ساز باید قادر به تشخیص همه مفاهیم یک مدرک که برای استفاده کننده ارزش بالقوه دارد، باشد. نکته مهم آن است که در نمایه سازی نباید موضوع مدرک اصلی خیلی محدود تعبیر شود، گرچه گاهی نمایه سازی برای یک گروه استفاده کننده خاص انجام می شود، اما غالباً این نمایه ها برای سایر گروههای استفاده کننده نیز مـورد مراجعه قــرار می گیرد، خصوصاً با ایجاد ارتباطات بین رشته ای از یک سو و رشد شبکه های اطلاع رسانی از سوی دیگر، باید استفاده کنندگان بالقوه و به دنبال آن محتوای مدرک را از هر جنبه در نظر گرفت. در انتخاب هر مفهوم، بایستی ارزش بالقوه آن به عنوان یک عامل مهم در بازیابی مدارک در نظر گرفته شود. نمایه ساز باید سوال هایی را که ممکن است مطرح شود، در نظر داشته باشد و مفاهیم به عنوان کلیدهای بازیابی مورد استفاده قرار گیرند و در مورد تعداد اصطلاحات یا توصیفگرهای معرف محتوای یک مدرک نیز لازم نیست محدودیتی قائل شد، زیرا هر نوع محدودیت ما را از هدف نمایه سازی دور می کند و جامعیت بازیابی را به خطر می اندازد، بنابراین منظور از جامعیت «بازیابی مدارک مفید » می باشد.

▪ مانعیت

به عنوان یک قاعده، مفاهیم باید هر قدر که ممکن است بطور اخص تهیه شوند. درجه خاص بودن یک مفهوم ناشی از اهمیتی است که نویسنده برای آن مفهوم قائل شده است، به عبارت دیگر میزان اطلاعاتی که درباره آن مفهوم ارائه گشته است. چنانچه نمایه ساز تشخیص دهد که یک ایده کاملاً پرورانده نشده و یا بصورت تصادفی یا گذرا به آن اشاره شده است، باید بطور اخص به آن بپردازد تا به خوبی پرورانده شود، در غیر اینصورت بهتر است آن را انتخاب ننماید، بنابراین منظور از مانعیت «پرهیز از بازیابی مدارک غیر مفید» می باشد.

● انواع نظام های همارایی در نمایه سازی همارا Co orinate Indexing

قبلاً باید متذکر شد که نظام های نمایه سازی، رویه و روش های (ماشینی و غیر ماشینی) برای تهیه نمایه نامه ها یا سایر ابزار جستجو هستند، به عبارت روشن تر نظام نمایه سازی، همان طور که قبلاً هم شرح آن رفت، عبارت است از «مجموعه ای از روش های از پیش تعیین شده برای سازماندهی، بازیابی و اشاعه اطلاعات». نظام های نمایه سازی را برحسب روشی که در نمایه کردنِ موضوع دارند، به دو گروه مستقل پیش همارا و پس همارا تقسیم می کنند.

بطور کلی، در گروه اول، واژه ها و مفاهیم واصطلاحات در موقع نمایه سازی با یکدیگر ترکیب می شوند (درون داد) و در گروه دوم، این کار در موقع بازیابی صورت می گیرد (برون داد)، که به تفسیر هر یک بطور مفصل می پردازیم.(۲)

نمایه سازی پیش همارا Pre Co ordinate indexing تعریف ـ نمایه سازی پیش همارا نظامی است که در آن واژه ها در زمان نمایه سازی مدرک با هم ترکیب می شوند و این ترکیب در سر عنوان ها نشان داده می شود.

در عین حال، در رده بندی شناخته شده « فهرست سرعنوان های موضوعی کتابخانه کنگره آمریکا » و « نظام نمایه سازی پرسی»(Precis:Preserved Context Index System) که در کتابشناسی ملی انگلیس از آن استفاده می شود، آخرین شکل در سلسله نمایه های پیش همارا هستند.(۱۵) در واقع پیش همارایی در نظام همارا به شیوه ای اطلاق می شود که در آن، گاهی واژه ها و اصطلاحات در موقع نمایه سازی با هم ترکیب می شوند: صادرات نفت به جای صادرات / نفت. (۲)

▪ سیستم های نمایه سازی پیش همارا

نمایه های پیش همارا از نظر فرمت فیزیکی به مشخصه بخصوصی احتیاج ندارد. اکثر نمایه هائی که اصول نمایه سازی پیش همارا را منعکس می سازد، نمایه های چاپی می باشند. بعضی از این نمایه ها کاملاً مستقل از رایانه بوده، اما بعضی دیگر از توانائیهای رایانه در شکل دهی و نمایش مدخل ها استفاده می کنند. اصول نمایه سازی پیش همارا تا حدی در سیستم های بازیابی اطلاعات رایانه ای آن ـ لاین Online (پیوسته)و آف لاین Offline(نا پیوسته) (جستجوی گروهی) نیز بکار می رود.

در تمام نمایه های پیش همارا دو مسأله وجود دارد:

نخستین مسأله با توصیف یکدست موضوع ها سروکار دارد. با در نظر گرفتن سر عنوان ها یا شناسه های بی شمار، یکدستی را باید هم در اصطلاحات و هم در نظم و ترتیب آنها بکار برد. قبل از آن که بتوان به یک روش یکدست استنادی ( اطلاعات کتابشناختی) دست یافت، باید بعضی از اصول مربوط به این روش را ایجاد و بر سر آن توافق نمود. در هر مورد ممکن است به سادگی درباره روش هر موضوعی که مطرح می شود، تصمیم گیری کرد و سپس آن را مراعات نمود یا برای ترتیب اصطلاحات یا مفاهیم ممکن است بعضی قواعد را به وجود آورد. پایه نظری برای روش استنادی باید یک سیستم بسیار ساخت یافته ای ایجاد کند که هدف آن رسیدن به روش استنادی یکدست میان موضوعات شبیه به هم باشد. در صورتی که بعضی دلایل اساسی و منطقی برای سبک و روش تعیین شده باشد، توصیف یک موضوع به وسیله سرعنوان مختلف با اصطلاحات و روش استنادی متفاوت، احتمال کمتری دارد که نادیده گرفته شود. با این حال، سیستم های نمایه سازی بسیاری در طول قرن گذشته بوجود آمده، و اصول خود را در زمانی پایه گذاری کرده اند که ذکر مشخصات مفصل موضوعات غیر ضروری بود. نمایه هایی که مبتنی بر فهرست سرعنوان های موضوعی معمول و متدوال می باشند، از یک روش استنادی کم ساخت یافته ای استفاده می کنند، چرا که از یک طرف، نیازی به این نیست که روش های استنادی میان موضوع ها شبیه به هم بوده، و از طرف دیگر هیچ مجموعه کاملی از اصولی که روش استنادی را مشخص نماید، وجود ندارد. با این وجود، این نمایه ها بعضی از قواعد مربوط به ساختار سرعنوان ها را مورد توجه قرار می دهند.

مسأله دوم که باید مورد توجه نمایه سازان باشد، تأمین نیازهای دستیابی استفاده کنندگان به موضوع هایی است که از طریق یکی از مفاهیم «ثانویه» صورت می پذیرد. در روش استنادی مقرر، فقط یک اصطلاح می تواند در محل اصلی قرار گیرد. روش استنادی مرجّح باید روشی باشد که با رهیافت بسیاری از استفاده کنندگانی که انتظار می رود اطلاعات مربوط به موضوع را بازیابی کنند، مطابقت داشته باشد. هر روش استنادی هر قدر هم به خوبی پایه گذارده شده باشد، برای هر جستجوگری مناسب نخواهد بود. ارجاعات و معرفهای اضافی باید مکمل سرعنوان اولی یا معّرف اصلی باشد و دستیابی را از جهات دیگر نیز امکان پذیر سازد. حداقل، یک ارجاع یا معّرف اضافی معمولاً از هریک از مفاهیم «ثانویه»، در روش مرجّح ضروری می باشد. به همان طریقی که روش های استنادی ممکن است از پایه های تئوریکی کمتر یا بیشتری برخوردار باشد، بطور یکسان، تولید ارجاع ممکن است از یک الگوی از پیش تعیین شده ای پیروی کند، یا ارجاع یا معّرفهای اضافی موردنظر ممکن است براساس یک روش خاصی برنامه ریزی شود. بعضی الگوها وجود دارند که معمولاً از آنها برای تولید ارجاعات اضافی استفاده می شود تا تعداد ارجاعات کمکی در یک سطح قابل قبول حفظ شود. همچنین اگر الگوریتم ساده ای را بتوان برای تولید مدخل های نمایه معین کرد، آنگاه مدخل ها و ارجاعات اضافی را با استفاده از رشته نمایه اصلی به عنوان داده های ورودی، می توان بوسیله رایانه چاپ نمود. در واقع، مسائل دوگانه مطرح شده به این علت رخ می دهند که سیستم های پیش همارا اساساً سیستم های تک ـ موردی(One Place system) هستند. سیستم های تک موردی در موقعیت هائی مناسب هستند که بخواهیم برای هر مدرکی فقط یک معّرف اصلی داشته باشیم. این سیستم ها ممکن است برای جستجوگر مزایائی نیز داشته باشد. تعدادی از جستجوها را با ردیابی مدخل ها ذیل سر عنوان های مشابه می توان به طور همزمان انجام داد. همچنین در جائی که فقط پالایش یاتغییرات جزئی در واژه های موضوعی مقتضی می باشد، استراتژی جستجو را نسبتاً می توان به آسانی تغییر داد. (۳)
 
 
   فهرست منابع:
۱ آرتاندی، سوزان. «نمایه سازی همارا». ترجمه فیروزان زهادی. نشریه فنی مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران. دوره هفتم. شماره ۲ . (وب سایت)
۲ آقابخشی، علی (۱۳۷۹ ). نمایه سازی همارا. تهران : مرکز اطلاعات ومدرک علمی ایران.
۳. پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران. مروری بر سه ده فعالیت اطلاع رسانی: فعالیت های اجرایی. (http://www.irandoc.ac.ir/about/EXecut Act.htm)
۴ راولی، جنیفر (۱۳۷۴ ). نمایه سازی و چکیده نویسی. ترجمه جعفر مهرداد. تهران: سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی.
۵ سلطانی، پوری؛ راستین، فرودین (۱۳۷۹ ). دانشنامه کتابداری و اطلاع رسانی. تهران: فرهنگ معاصر.
۶ سن ویل، دوینیک ( ۲۵۳۶ ش= ۱۳۵۶ &#۶۴۴۲۸;.ش. ). راهنمای نمایه سازی مدارک و گسترش اصطلاحات توسعه فرهنگی در کشورهای آسیایی. ترجمه عبدالحسین آذرنگ. تهران: مرکز اسناد فرهنگی آسیا.
۷ سینایی، علی؛ میرزاده، احمد؛ هوسپیان، آنوش. «راهنمای نمایه سازی». نشریه فنی مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران. دوره سوم، شماره های ۱ و ۲ ،بهار و تابستان ۱۳۵۳. (http://www.irandoc.ac.ir/etela art/JiSold/۳ ۱&۲ ۱.htm)
۸ سینایی، علی. «نمایه سازی همارا». نشریه فنی مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران. دوره اول، شماره ۲، دی ۱۳۵۱. (http://www.irandoc.ac.ir/etela art/JiSold/۱ ۲ ۲.htm)
۹ فاگمر، پیتر (۱۳۷۴ ). تحلیل موضوعی و نمایه سازی: مبانی نظری و توصیه های علمی. تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
۱۰ لنکستر، فردریک (۱۳۸۴). نمایه سازی و چکیده نویسی: مبانی نظری و علمی . ترجمه عباس گیلوری. تهران: چاپار.
۱۱ مولاپرست، فیروزه. «اصطلاشناسی و کاربرد آن در فعالیت های اطلاع رسانی». نشریه فنی مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران. دوره دوم. شماره های ۲ و ۳ . (وب سایت)
۱۲ میرزاده، احمد. «نمایه و نمایه سازی » . نشریه فنی مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران. دوره دوم، شماره های ۲ و ۳ .(http://www.irandoc.ac.ir/ETELA ART/JiSold/۲&۳ ۲ ۲.htm)
۱۳ نوروزی، علیرضا (۱۳۸۰). نمایه سازی کتاب. تهران: چاپار.
۱۴ ویکی پدیا، دانشنامه آزاد. نمایه سازی. (http://www.wikipedia.com)
۱۵ نمایه سازی همارا. (http://www.wikipedia.com
 
 
   نما مجله الکترونیکی پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران 

   بر گرفته از مقالات ارسالی به آفتاب 
 

 

نمایه سازی همارا: پیش همارا و پس همارا (2)

  نما مجله الکترونیکی پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران 
 
 شیدا نجفی نیا
دانشجوی کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاه الزهرا

 ● نمایه سازی پس همارا Post co ordinate indexing

روش ویژه ای در نمایه سازی مدارک وجود دارد که در آن، هنگام بازیابی در مراحل بعد، از ترکیب یا در واقع از همارایی اصطلاحات از پیش تخصیص یافته استفاده می شود و عمدتاً بر نظریه مجموعه ها و منطق بول که ذکر آن خواهد رفت، قراردارد. در این صورت نام اصلی این روش، نمایه سازی پس همارا است.

▪ تعریف نمایه سازی پس همارا

ا شیوه ای از نمایه سازی برای منابع و مدارک کتابخانه ای است که در آن نمایه ساز، سرشناسه ها را از مفاهیم بسیار ساده انتخاب می کند و تعدادی شناسه نیز زیر هر یک اضافه می نماید و در پی آن، تدابیری برای پیوستن آنها با یکدیگر به دست می دهد تا به وسیله آنها، جوینده بتواند موضوع مرکب مورد نظر خود را بیابد. قابل ذکر است که «پیکابو»(Peek –a boo) و «نمایه سازی تکواژه ای »(Uniterm Indexing ) از این نوع نمایه سازی می باشند. (۱۵)

در واقع، در نظام های پس همارا، همارایی در مرحله جستجو صورت می پذیرد، بدین معنی که هنگام نمایه سازی، موضوع های ترکیبی و پیچیده به مفاهیم ساده تر تجزیه می شوند و به هنگام جستجو موضوع های پیچیده از طریق همارایی مفاهیم ساده بدست می آیند. این روش به خاطر امکان عرضه ترکیب های متعددی از واژه ها، به نظام انعطاف می بخشد.

▪ تاریخچه و اصول

در دوران پس از جنگ جهانی دوم حجم انتشارات، خصوصاً انتشارات علمی و تخصصی به طور فوق العاده افزایش یافته است. در هر موضوع صدها کتاب، مجله و گزارش انتشار می یابد و پدیده ای را به وجود آورد که گاه «انفجار انتشارات» و گاه «انفجار اطلاعات » نامیده می شود، در واقع، دیگر تنها نوشته، برای ثبت اطلاعات و انتقال آن کافی نیست بلکه انواع وسایل چون فیلم ، میکروفیلم، صفحه، نوار، ... برای ثبت و انتقال اطلاعات به کار گرفته می شود. یکی از نتایج این امر آن است که روش های قراردادی طبقه بندی، بطور عمده به کار تنظیم کتاب در قفسه کمک می کند و سرعنوان های موضوعی نیز بطور کلی برای کتاب مناسب است. این روش ها در مورد فهرست کردن موضوعات بسیار ریز و جزئی با محدودیت های روبرو است که مانع نمایه سازی دقیق مدارکی که غیر از کتاب هستند، می شود.

از مشکلات دیگر به کار بردن روش های قراردادی طبقه بندی و سرعنوان های موضوعی، رشد سریع حجم فهرست است که در نتیجه آن یک سلسله مسائل چه از نظر نگهداری و چه از نظر جستجو در آن به وجود می آید. رج کردن برگه های تازه در فهرست و مراجعه به آن، الفبایی کردن، تقسیمات فرعی، سرعنوان های چند پاره و نیز لزوم داشتن برگه های راهنما، همه مسائلی است که استفاده ازفهرست قراردادی جستجو در آن را، مشکل می سازد.

بدین ترتیب، نیاز به یک نوع نمایه سازی که بتواند پژوهندگان را به عمق محتوای مدارک رهنمون باشد، در سال های بعد از جنگ، سبب پیدایش روش جدیدی شد که آن را نمایه سازی همارا «Coordinate Indexing » نام گذاشته اند. (۳) با توجه به آنچه گفته شد، نمایه سازی پس همارا این گونه شکل گرفت که اوایل دهه ۱۹۵۰ (حدوداً بین سالهای ۱۹۵۳ ۱۹۵۰ ) شخصی به نام مارتیمرتاب «Mortimer Taube » که تصدی مقامی را در مرکز اسناد وزارت دفاع آمریکا برعهده داشت، روش نمایه سازی همارا را برای بررسی گزارشهای نظامی و مدارک دیگر ابداع کرد. تاب دریافت که اگر دگرگونی جدیدی در تجزیه و تحلیل مدارک ایجاد کند به بعد تازه ای دست می یابد و آن، جایگزین کردن مفهوم حقیقی هر مدرک در جای قالب موضوعی است که بر مفهوم حقیقی مدرک تحلیل شده است. وی در سیستم خود از تکواژه یا واژه هایی که بیانگر یک مفهوم بودند، استفاده کرد. بنابراین از نظر سابقه تاریخی، معرفی نمایه سازی همارا تا حدود زیادی مدیون «مارتیمرتاب» است، هرچند قبل از وی عده دیگری هم بودند که در نمایه سازی از این شیوه استفاده می کردند، از جمله «باتن» در انگلستان و «کوردوینه» در فرانسه.

در واقع، اوایل دهه ۱۹۵۰، وقتی «تاب» برای اولین بار از این روش برای تنظیم یک دسته از مدارک ASTIA (مرکز اطلاعات فنی نیروی مسلح) استفاده کرد، واژگان محدود بکار برد که از اصطلاحات یک کلمه ای به نام «تکواژه» تشکیل شده بود. تکواژه ها از متن خود مدارک گرفته می شدند و هیچ نوع کنترل واژگانی صورت نمی گرفت. در واقع فرض بر این بود که محتوای مدرک را می توان در قالب چند مفهوم اصلی ریخت و مفاهیم بدست آمده را به کمک تکواژه ها بیان کرد. مدارک رسیده به جای آنکه بر پایه یک فهرست از پیش ساخته و مرکب از سرعنوان های موضوعی، تجزیه و تحلیل شوند و با مفاهیم واقعی مدارک در قالب داده های موضوعی از پیش ساخته بیان شود، بر اساس شناخت نمایه ساز یا متخصص موضوعی دیگری که مفاهیم مدارک را تجزیه و تحلیل می کند، استوار می شود. از این روی، نیاز به فهرست های از پیش ساخته نیست، بلکه قالب های مفاهیم به تدریج ساخته می شوند و زمینه ای قرار می گیرند برای انتخاب و وضع اصطلاحات دیگر.

مطابق این سیستم مدارکی که باید نمایه شود، به ترتیب خاصی شماره گذاری می شوند و آنگاه مورد بررسی قرار می گیرند و موضوع آنها، بطور متوسط با حدود ۷ تا ۱۵ تکواژه توصیف می شود، سپس زیر هر تکواژه شماره ثبت مدرک قید می گردد. کسی که بخواهد موضوعی چند واژه ای را جستجو نماید باید تمام تکواژه های مربوط به موضوعش را پیدا کند و شماره های ثبت مدارک را با هم منطبق نماید، یعنی مدارکی که شماره آنها زیر تمام تکواژه ها ثبت شده باشد، لذا مرحله انطباق با همارایی تکواژه ها در مرحله جستجو صورت می گیرد. وجه تسمیه این روش نمایه سازی هم ظاهراً در همین خاصیت همارایی است. در نهایت می توان نتیجه گرفت که نمایه سازی پس همارا یا در واقع نمایه سازی همارا (همان طور که قبلاً هم متذکر شدیم) روش ویژه ای در نمایه سازی مدارک است که در آن، به هنگام بازیابی در مراحل بعد، از ترکیب یا در واقع از همارایی اصطلاحات از پیش تخصیص یافته استفاده می شود و عمدتاً بر مبنای نظریه مجموعه ها و منطق بول به وجود آمده است، اما برخلاف این شیوه (نمایه سازی پس همارا) که در آن «مارتیمرتاب» عقیده داشت که تمام توصیفگرها باید در مرحله بازیابی اطلاعات همارا شوند، در پیش همارایی همان طور که قبلاً هم شرح آن رفت، توصیفگرها اجزای تشکیل دهنده یک مفهوم، قبل از بازیابی با یکدیگر ترکیب می شوند تا از ابهام و نارسائی در هنگام پس همارایی جلوگیری شود، مثلاً در مورد واژه های «فلسفه» و «تاریخ» اگر منظور «فلسفه تاریخ» است که از همان آغاز، واژه «فلسفه تاریخ» را به عنوان توصیفگر می پذیریم تا از بازیابی بعدی به صورت «فلسفه تاریخ» یا «تاریخ فلسفه» جلوگیری شود یا به جای دادن دو توصیفگر «ریشه کنی» و «مالاریا»، در موقع نمایه سازی آن را بصورت «ریشه کنی مالاریا» انتخاب می کنیم. پیش همارایی اگرچه برای کم کردن ریزش کاذب موثر است ولی از خاصیت بعد همارایی که مزیت نمایه سازی همارا است، کم می کند. مثال دیگری از پیش همارایی «مدیریت کتابخانه دانشگاهی» است که نمایه پس همارای آن می شود: مدیریت /کتابخانه / دانشگاه، بدین معنی که در نظام پس همارا، کل مدارک را باید دید تا مشخص شود هر سه واژه دانشگاه / کتابخانه / مدیریت با هم به چه مدارکی اختصاص یافته است. در واقع، بسیاری از زبان های نمایه ای اصطلاحنامه ای که اصطلاحات مورد نیاز نظام پس همارا را فراهم می کنند، دارای اصطلاحات ترکیبی هستند و لذا باید آنها را پیش هماراسته تلقی کرد. (۲)

بنابراین همارایی به مفهوم تمام کلمه، یعنی ترکیب دو یا چند واژه برای به وجود آوردن یک رده موضوعی که با دیگر رده های موضوعی که با همان واژه ها اما بطور منفرد نشان داده شده باشند، یا حاصل نوع دیگری از ترکیب واژه های مزبور باشند، تفاوت داشته باشد. در واقع در این نظام، واژه های نمایه غالباً از ترکیب دو واژه یا بیشتر جهت توصیف موضوع های خاص بدست می آید. این واژه های پیش هماراسته، در همان شکل که نمایه ساز به آنها اختصاص داده است و بدون دستکاری اضافی به عنوان واژه های جستجونیز بکار می روند. (۳)

▪ منطق جستجوی بولی در نظام همارائی (نمایه سازی پس همارا)

در واقع، نظام های نمایه سازی همارای امروزی به تدریج از مفهوم اولیه خود (روش مارتیمرتاب) نشأت گرفتند. این نظام ها، دیگر منحصراً بر اصطلاحات تکواژه ای مبتنی نیستند و از واژه هایی که حاصل ترکیب دو کلمه یا بیشتر باشد هم آزادانه استفاده می شود. این کلمه های مرکب را می توان واژه های پیش هماراسته دانست که در حین جستجو به روش همارا با هم ترکیب می شوند. واژگان آزاد به تدریج جای خود را به واژگان های کنترل شده ای می دهند که در اصطلاحنامه ها طبقه بندی شده و ساخت زبان نمایه را نشان می دهند.

انواع زبان های نمایه که در نظام های نمایه سازی همارا بکار می رود، اغلب شامل ارتباطهای پیچیده اصطلاحات است و از این رو جستجوهای تخصصی بغرنج را میسر می کند. جستجوهای تخصصی بغرنج با ظهور نظام های رایانه ای هم میسر شد، در حالی که نظام های نمایه سازی همارای دستی، از جمله «پیکابو» تا حد زیادی محدود به استفاده از ضرب منطقی هستند و این اساساً حاصل محدودیت هایی است که در روش های آنها موجود است.

منطق جستجو که در اکثر نمایه های پس همارا به کار می رود، بر اساس منطق ریاضی جرج بول ریاضیدان انگلیسی قرار دارد. البته جای بحث منطق بول در منطق ریاضی و ریاضیات جدید است. در واقع، اصطلاح بولی کردن در نمایه سازی به معنی منطقی کردن کار موردنظر و به کار بردن روابط منطقی بین رده های موضوعی یا اعمال این روابط برای ایجاد رده ها و یا مفاهیم ترکیبی جدید است. با منطق بولی، بستگی های مفاهیم مندرج در پرسشها نشان داده می شوند، مثلاً گاهی لازم است که چندین مفهوم جستجو با هم ارتباط داده شوند. ادات منطقی بول عبارت اند از: و (and ) ، یا (or ) و علامت نفی (نا،نه) not . شکل های مطرح شده در صفحات بعد، کاربرد و معنی این ادات را نشان می دهد، این شکل ها به نمودارهای ون Vann diagrams معروف است. بنابراین برای درک بیشتر، اصطلاحات (مثل ضرب، جمع و تفریق منطقی) در زیر تنظیم شده است:

مثلاً اگر یک مجموعه ازمدارک درباره «نمایه سازی ماشینی» باشد (مجموعه A ) و مجموعه دیگر درباره «مجلات شیمی» (مجموعه B )، در این صورت، ضرب منطقی این دو (A×B ) جستجوی آن دسته از مدارک نظام را که «A » و «B» توصیفگر آنهاست، یعنی مدارک مربوط به «نمایه سازی ماشینی مجلات شیمی» را مشخص می کند. قسمت هاشورزده نشانه مجموعه مدارکی است که هر دو توصیفگر A و B به آنها داده شده است. (A/A×B وB )

تفریق منطقی این دو (B A ) مدارکی را تعیین می کند که «A» توصیفگر آنهاست اما «B» نیست و این یعنی مدارکی که موضوع آنها « نمایه سازی ماشینی» است، به جز مدارکی که در آنها از «نمایه سازی ماشینی مجلات شیمی» بحث می شود. قسمت هاشورزده، نشانه مجموعه مدارکی است که توصیفگر A به آنها اختصاص یافته ولی توصیفگر B را ندارد. (A منهای A/B نه B )

جمع منطقی این دو که بیانگر شمول است (A+B )، مدارکی را نشان می دهد که «A »یا «B » و یا هر دو توصیفگر را شامل می شود، یا به عبارت دیگر مدارکی را نشان می دهد که به موضوع «نمایه سازی ماشینی» یا موضوع «مجلات شیمی» و یا «نمایه سازی ماشینی مجلات شیمی » پرداخته اند.

قسمت های هاشورزده، نشانه مجموعه مدارکی است که توصیفگر «A » یا توصیفگر «B » (یا هر دوی آنها) به آنها اختصاص دارد. (A/A+B یا B )

از منطق بول هم در برگه های جدول (ده ستونی) و برگه های انطباق پذیر نوری (که شرح آنها بطور مفصل در صفحات بعد داده خواهد شد) و هم در رایانه ، می توان استفاده کرد. در واقع، می توان گفت که کاربرد اصلی منطق بول در نظام های رایانه ذخیره و بازیابی اطلاعات است. در این نظام ها، پرسشهایی که از رایانه می شود، همه در قالب عبارت هایی است که شامل عملکردها و علامت های منطق بولند. (۴)
 
 
     فهرست منابع:
۱ آرتاندی، سوزان. «نمایه سازی همارا». ترجمه فیروزان زهادی. نشریه فنی مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران. دوره هفتم. شماره ۲ . (وب سایت)
۲ آقابخشی، علی (۱۳۷۹ ). نمایه سازی همارا. تهران : مرکز اطلاعات ومدرک علمی ایران.
۳. پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران. مروری بر سه ده فعالیت اطلاع رسانی: فعالیت های اجرایی. (http://www.irandoc.ac.ir/about/EXecut Act.htm)
۴ راولی، جنیفر (۱۳۷۴ ). نمایه سازی و چکیده نویسی. ترجمه جعفر مهرداد. تهران: سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی.
۵ سلطانی، پوری؛ راستین، فرودین (۱۳۷۹ ). دانشنامه کتابداری و اطلاع رسانی. تهران: فرهنگ معاصر.
۶ سن ویل، دوینیک ( ۲۵۳۶ ش= ۱۳۵۶ &#۶۴۴۲۸;.ش. ). راهنمای نمایه سازی مدارک و گسترش اصطلاحات توسعه فرهنگی در کشورهای آسیایی. ترجمه عبدالحسین آذرنگ. تهران: مرکز اسناد فرهنگی آسیا.
۷ سینایی، علی؛ میرزاده، احمد؛ هوسپیان، آنوش. «راهنمای نمایه سازی». نشریه فنی مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران. دوره سوم، شماره های ۱ و ۲ ،بهار و تابستان ۱۳۵۳. (http://www.irandoc.ac.ir/etela art/JiSold/۳ ۱&۲ ۱.htm)
۸ سینایی، علی. «نمایه سازی همارا». نشریه فنی مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران. دوره اول، شماره ۲، دی ۱۳۵۱. (http://www.irandoc.ac.ir/etela art/JiSold/۱ ۲ ۲.htm)
۹ فاگمر، پیتر (۱۳۷۴ ). تحلیل موضوعی و نمایه سازی: مبانی نظری و توصیه های علمی. تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
۱۰ لنکستر، فردریک (۱۳۸۴). نمایه سازی و چکیده نویسی: مبانی نظری و علمی . ترجمه عباس گیلوری. تهران: چاپار.
۱۱ مولاپرست، فیروزه. «اصطلاشناسی و کاربرد آن در فعالیت های اطلاع رسانی». نشریه فنی مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران. دوره دوم. شماره های ۲ و ۳ . (وب سایت)
۱۲ میرزاده، احمد. «نمایه و نمایه سازی » . نشریه فنی مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران. دوره دوم، شماره های ۲ و ۳ .(http://www.irandoc.ac.ir/ETELA ART/JiSold/۲&۳ ۲ ۲.htm)
۱۳ نوروزی، علیرضا (۱۳۸۰). نمایه سازی کتاب. تهران: چاپار.
۱۴ ویکی پدیا، دانشنامه آزاد. نمایه سازی. (http://www.wikipedia.com)
۱۵ نمایه سازی همارا. (http://www.wikipedia.com
 
 
   نما مجله الکترونیکی پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران 

   بر گرفته از مقالات ارسالی به آفتاب 

نمایه سازی همارا: پیش همارا و پس همارا (3)

  نما مجله الکترونیکی پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران 

شیدا نجفی نیا
دانشجوی کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاه الزهرا
   
 

 ▪ ریزش کاذب(False drop)

بازیابی ناخواسته در اصطلاح نمایه سازی همارا، «ریزش کاذب» خوانده می شود، این امر به ویژه در نمایه سازی پس همارا مشکلاتی را ایجاد می نماید، مثلاً مدرکی با سه توصیفگر فعالیت گرایی/ دانش آموزان/ معلمان، نمایه شده است. مدرک درباره «فعالیت گرایی دانش آموزان» بحث کرده، ولی به دنبال یک جستجو، ممکن است« فعالیت گرایی معلمان» نیز بازیابی شود و این چیزی نیست مگر ریزش کاذب، یا واژه های «فلسفه» و «تاریخ»، هم به صورت «فلسفه تاریخ» و هم «تاریخ فلسفه» ممکن است بازیابی شود. بدین ترتیب به مرور که نظام های نمایه سازی همارا بیشتر شناخته شدند و بطور گسترده مورد استفاده واقع شدند، بعضی محدودیت ها که خاص پس همارایی نمایه ها بود، خودشان را نشان دادند. امکان ترکیب نامحدود توصیفگرها که گمان می رفت، امتیاز نظام همارا باشد، ثابت کرد که در خیلی از موارد زیان آور است. در مراکز اسناد، کوشش همواره بر این بوده که با استفاده از روش های گوناگون حداکثر استفاده از بازیابی با حداقل صرف وقت و هزینه صورت گیرد. یکی از راههای کم کردن ریزش کاذب، پیش همارایی توصیفگرهایی است که ممکن است در مرحله بازیابی دچار این مشکل شوند. چنانکه قبلاً هم ذکر شد، پیش همارایی، اگر چه ریزش کاذب را کم می کند ولی به ویژگی بعد همارایی نمایه سازی لطمه می زند. هرگاه میانگین جستجو در بانک اطلاعاتی منتج به دسترسی به حدود ۱۰ مدرک باشد، حتی اگر درصد ریزش کاذب زیاد باشد، باز هم می شود گفت که مشکل اساسی وجود ندارد، زیرا حذف چند مدرک ناخواسته از مجموع حدود ۱۰ مدرک وقت زیادی نمی گیرد. مع هذا، اگر ریزش کاذب مشکل اساسی باشد، می توان راههای دیگری را نیز امتحان کرد که شاخص ها یا نشانه های نقش (Role ) و رابط (Link )از آن جمله اند، بدین معنی که برای جلوگیری از همارائیهای ناخواسته، «رابطها» به کار می روند، و برای نشان دادن عمل یا کارکرد یک واژه معین در یک توصیف نمایه ای، «نقشها» به کار می روند، به عبارت دیگر «رابط» نشانه یانمادی قراردادی است که به منظور پیوند دادن موضوع ها و مفاهیم توصیفگرهای یک مدرک بخصوص به کار می رود، «نقش»نیز نشانه ای است که کاربرد یک توصیفگر را در یک مدرک بخصوص مشخص می سازد. بنابراین قابل ذکرخواهد بود که رابطها و نقشها، همراه با توصیفگرها و شماره های مدارک مربوط به آن توصیفگرها می آیند تا ریزش کاذب را کم کنند، مثالی در مورد رابطها:

اگر مدرکی درباره «آگهی تلویزیونی وسایل دید و شنودی» و«آگهی مطبوعاتی وسایل آموزشی» بحث نماید، نشانه های رابط به ترتیب زیر، در کنار شماره مدرک هر برگه ظاهر می شوند:

توصیفگرها/ شماره/ مدرک /رابط

آگهی/ تلویزیونی / ۲۵ / الف

آگهی /مطبوعاتی / ۲۵ / ب

وسایل/دید و شنودی/ ۲۵ / الف

وسایل/ آموزشی /۲۵ / ب

با این تدبیر، اگر جستجویی در مورد «آگهی تلویزیونی وسایل آموزشی» صورت گیرد، ارتباط کاذب به وجود نمی آید، زیرا ارتباط بین مفاهیم این مدرک روشن شده است، اما علی رغم اینکه رابطها می توانند از اختلال در امر بازیابی جلوگیری کنند، شاید مانع بعضی از همارائیهای بالقوه سودمند هم بشوند و این مورد را می توان با مثال مارتیمرتاب نشان داد و آن مدرکی است که موضوع آن، «پوشش سربی برای لوله های مسی» است. برای جلوگیری از همارایی کاذب بین «سرب» و «لوله ها» می توان به ترتیب از رابط بین «سرب» و «پوشش» از یک طرف و «مس» و«لوله ها» از طرف دیگر استفاده کرد. هرچند که این کار، احتمال ریزش یا همارایی کاذب را از میان می برد، ولی از همارایی بلالقوه مفیدی ، جلوگیری می کند و آن، ترکیب دو توصیفگر «پوشش» و «لوله ها» است که پاسخ مناسب به جستجو احتمالی در مورد «پوشش» و «لوله ها» خواهد بود. (۲)

از طرفی، با تمام این اوصاف، موضع یک اصطلاح در همه موضوعات یکسان نیست، یک کلمه در یک جا موضع «الف» و در یک جا موضع «ب» دارد و این مشکل ترین چیزی است که برای ماشین به وجود می آید، بنابراین در این میان، راه میانبر آن است که از این همارایی تکواژه ای عدول کرده و بصورت پیش همارا بعضی از واژها را استفاده نماییم.

سیستم های نمایه سازی پس همارا

پایگاه های اطلاعاتی رایانه ای و سیستم برگه ای

نخستین سیستم های نمایه سازی همارا مبتنی بر انواع مختلف برگه ها و دیگر سیاهه ها بود. این سیستم ها اکنون بطور کلی بوسیله نمایه ها و سیستم های بازیابی همراه پایگاههای اطلاعاتی رایانه ای کنار گذاشته شده اند. تسهیلات بازیابی ارائه شده در این محیط بستگی به ماهیت پایگاه اطلاعاتی (برای مثال، واژه های موضوعی و فیلدها) و نیز بستگی به نرم افزاری دارد که برای ایجاد، نگهداری و بازیابی اطلاعات از پایگاه اطلاعاتی به کار می رود. سیستم های رایانه ای طیف وسیعی از استراتژی های جستجو را عرضه می کنند، همچنین سیستم های رایانه ای استراتژی های جستجو را که در سیستم های برگه ای لیکن خسته کننده می باشد، آسان و بسیار موثر ارائه می دهند. سیستم های رایانه ای برای جستجوی موضوعات اخص و عنوان هایی که از نظر توصیف به یک رشته از اصطلاحات مرکب احتیاج دارند، دارای گزینه های بسیار است.

چرا پایگاه های اطلاعاتی رایانه ای جایگزین سیستم های برگه ای می شود؟

بسیاری از سیستم های برگه ای توانائی محدودی دارند، در واقع، یا برحسب تعداد مدارکی که بوسیله سیستم نمایه سازی می شود، یا برحسب تعداد واژه های موضوعی که بوسیله سیستم پذیرفته می شوند، می باشند.این توانایی محدود، بدان معنی است که سیستم های برگه ای مناسب شرایطی می باشند که در آن نمایه فقط برای یک رشته موضوعی به خصوصی یا برای مجموعه کوچکی از مدارک یا اطلاعات مورد استفاده قرار می گیرد. بدین ترتیب، نمایه های پس همارای برگه ای اساساً در کتابخانه های اختصاصی از جمله کتابخانه های صنعتی، کتابخانه های هنری، و کتابخانه های تحقیقاتی و دولتی، و در مجموعه های خاص کتابخانه های بزرگتر کاربرد دارند، همچنین فرمت فیزیکی نمایه های پس همارای برگه ای، استفاده از آنها را در بخشهایی که در آن کتابداران و کارشناسان اطلاع رسانی به عنوان واسط میان نمایه و استفاده کنندگان از آن عمل می کنند، محدود می سازد. نمایه های پس همارای برگه ای برای استفاده کنندگانی که با سیستم آشنائی ندارند و ممکن است در اثر کمی تجربه و مهارت سازمان برگه ها را بهم بریزند، وسیله کارآمدی نمی باشد. سیستم های رایانه ای با مقیاس وسیعتری جایگزین سیستم های برگه ای شده اند. هرچه میکرومینی رایانه ها و نرم افزارهای بازیابی اطلاعات ارزان تر و استفاده از آن آسان تر شود، گرایش به سوی سیستم های محلی بازیابی اطلاعات رایانه ای، تقویت می گردد. علاوه بر آن، برخی از این سیستم ها در موقع خود، به سیستم ها و شبکه های بزرگ آن ـ لاین (پیوسته) وصل می شوند. سیستم های بازیابی اطلاعات رایانه ای که از بعضی از اصول نمایه سازی پس همارا استفاده می کنند، نه تنها در مجموعه ها و نمایه های خاص بلکه در سیستم های جستجو آن ـ لاین ( پیوسته) تجاری نیز کاربرد فراوان دارند. سیستم هایی مانند Dialog ، Irs ،Orbit ،Blaise ممکن است به وسیله کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی در دسترس باشند.

▪ نمایه های مبتنی بر برگه

بررسی مفصل سیستم های نمایه سازی پس همارا را با شرح مختصری از بعضی از نمایه های برگه ای شروع می کنیم . این شرح ارزش تاریخی دارد، اما از نظر ارائه مفاهیم مربوط به نمایه سازی پس همارا وسیله موثری نیز به حساب می آید. نمایه های برگه ای (در واقع نوع سنّتی سیستم های نمایه سازی پس همارا) را می توان به دو صورت یعنی نمایه های Item Record و نمایه های Term Record تقسیم کرد.

یک فایل Item Record فایلی است که درآن رکوردها به طور سریال بوسیله شناسه (Identifier) یا شماره مدرک مرتب می شود. هر مدخل یا رکورد، تمام اطلاعات مربوط به یک مدرک را، از قبیل رفرانس و واژه های موضوعی که در سیستم موجود می باشد، ذخیره می کند، برعکس یک فایل Term Record فایلی است که برحسب واژه های موضوعی مرتب گردیده و با هر مدخل یک واژه موضوعی واطلاعات مدرک همراه با آن اصطلاح نوشته می شود.

یک نمایه پس همارای Item Record ممکن است چندین فرم فیزیکی داشته باشد. فرم فیزیکی محدودیت هایی را بر نوع اطلاعات یا داده ها که ممکن است ذخیره سازی شوند و بر شیوه ای که نمایه را می توان جستجو کرد، اعمال می کند:

۱) فهرستی از اصطلاحات :

روی جلد یا صفحه اول مدرک، ساده ترین فرم نمایه Item Record راتشکیل می دهد. آشکارا، این یک نوع نمایه کاملاً رضایت بخش نیست، زیرا برای اینکه نمایه را مورد جستجو قرار داد، تمام فهرست واژه های موضوعی که به هریک از مدارک تخصیص داده شده است، باید به خاطر بازیابی آن مدارک با گروهی از واژه های موضوعی دلخواه مورد بررسی و مرور قرار گیرد.

۲) برگه های فهرست :

که با هر برگه یک مدرک، اصطلاحات واطلاعات کتابشناختی آن ارائه می شود و پیشرفت اندکی نسبت به گزینه اول دارد.

۳) برگه های لبه منگنه(Edge Notch Cards):

احتمالاً معمول ترین نمایه غیر ماشینی Item Record می باشد. هر برگه به عنوان نماینده یا جانشینی برای یک مدرک عمل می کنند و واژه های موضوعی مدرک دورلبه برگه کد گذاری می شود. برگه های لبه منگنه یک رشته سوراخ در پیرامون خود دارد و تکه برگه میان سوراخ و لبه برگه را ممکن است با استفاده از یک منگنه، برای تشکیل یک بریدگی، برداشت. نقش بریدگیها و سوراخها در امتداد لبه یک برگه، ذخیره سازی واژه های موضوعی است که به مدرک تخصیص یافته است. عمل جستجو با داخل کردن یک سوزن در محل سوراخ یا سوراخهای یک دسته از برگه ها که نشان دهنده اصطلاح مورد جستجو است، انجام می گیرد. برگه های دندانه دار که مدارک مربوط را نشان می دهد، از سوراخ افتاده و از دسته برگه ها جدا می شوند. اصطلاح ریزش کاذب که در دیگر جنبه های بازیابی اطلاعات روی می دهد، می تواند اصل واساس خود را در برگه های لبه منگنه پیدا کند. ریزش کاذب به برگه هایی اطلاق می شود که به واقع مدراک مربوط به موضوع جستجو را نشان نداده و از سوزن پائین نمی افتند. در ارتباط با داخل کردن سوراخ در دسته برگه ها فرض کنید که در یک نمایه شامل «آموزش و پرورش» لازم است تمام مدارک نمایه سازی شده ذیل اصطلاح «مدارس متوسطه» را تعیین کنیم. اگر «مدارس متوسطه» در زبان نمایه سازیِ بکار رفته در نمایه، اصطلاح باشد، ممکن است کدگذاری شده و بوسیله یک سوراخ که شماره ۸ به آن داده شده است، نشان داده شود، وقتی سوزن را در محل ۸ قرار دهیم تمام برگه ها دسته با سوراخ ۸ از سوزن خواهد افتاد. بدین ترتیب، تمام برگه های مربوط به مدارکی که حاوی مطالبی درباره «مدارس متوسطه» است از دسته برگه ها برداشته می شوند.

۴) برگه های روزنه دار(Aperture Cards):

نوع خاصی از برگه است که ذخیره سازی تمام مدرک را در مرکز برگه امکان پذیر می سازد. یک میکروفرم افزوده که حاوی متن کامل مدرک نمایه سازی شده است به برگه الصاق می شود. نمایه ای که از برگه های روزنه دار استفاده می کند، بیش از یک نمایه می باشد. این نمایه مجموعه کامل مدارک است و برگه ها برای خواندن مدارک باید برداشته شوند. درواقع، با این عمل می خواهیم خواننده خود درباره امتیازات نسبی چنین فرمتی اندیشه کند. برای ذخیره سازی نقشه های، فنی، فرم استانداری به حساب می آید و در ارتباط با ثبت نامه ها نیز بکار می رود. مدارک ممکن است بوسیله کدگذاری پیرامون لبه برگه بازیابی شوند و جدا از میکروفیش افزوده، شبیه به سایر برگه های لبه منگنه می باشد.
 
 
   فهرست منابع:
۱ آرتاندی، سوزان. «نمایه سازی همارا». ترجمه فیروزان زهادی. نشریه فنی مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران. دوره هفتم. شماره ۲ . (وب سایت)
۲ آقابخشی، علی (۱۳۷۹ ). نمایه سازی همارا. تهران : مرکز اطلاعات ومدرک علمی ایران.
۳. پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران. مروری بر سه ده فعالیت اطلاع رسانی: فعالیت های اجرایی. (http://www.irandoc.ac.ir/about/EXecut Act.htm)
۴ راولی، جنیفر (۱۳۷۴ ). نمایه سازی و چکیده نویسی. ترجمه جعفر مهرداد. تهران: سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی.
۵ سلطانی، پوری؛ راستین، فرودین (۱۳۷۹ ). دانشنامه کتابداری و اطلاع رسانی. تهران: فرهنگ معاصر.
۶ سن ویل، دوینیک ( ۲۵۳۶ ش= ۱۳۵۶ &#۶۴۴۲۸;.ش. ). راهنمای نمایه سازی مدارک و گسترش اصطلاحات توسعه فرهنگی در کشورهای آسیایی. ترجمه عبدالحسین آذرنگ. تهران: مرکز اسناد فرهنگی آسیا.
۷ سینایی، علی؛ میرزاده، احمد؛ هوسپیان، آنوش. «راهنمای نمایه سازی». نشریه فنی مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران. دوره سوم، شماره های ۱ و ۲ ،بهار و تابستان ۱۳۵۳. (http://www.irandoc.ac.ir/etela art/JiSold/۳ ۱&۲ ۱.htm)
۸ سینایی، علی. «نمایه سازی همارا». نشریه فنی مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران. دوره اول، شماره ۲، دی ۱۳۵۱. (http://www.irandoc.ac.ir/etela art/JiSold/۱ ۲ ۲.htm)
۹ فاگمر، پیتر (۱۳۷۴ ). تحلیل موضوعی و نمایه سازی: مبانی نظری و توصیه های علمی. تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
۱۰ لنکستر، فردریک (۱۳۸۴). نمایه سازی و چکیده نویسی: مبانی نظری و علمی . ترجمه عباس گیلوری. تهران: چاپار.
۱۱ مولاپرست، فیروزه. «اصطلاشناسی و کاربرد آن در فعالیت های اطلاع رسانی». نشریه فنی مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران. دوره دوم. شماره های ۲ و ۳ . (وب سایت)
۱۲ میرزاده، احمد. «نمایه و نمایه سازی » . نشریه فنی مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران. دوره دوم، شماره های ۲ و ۳ .(http://www.irandoc.ac.ir/ETELA ART/JiSold/۲&۳ ۲ ۲.htm)
۱۳ نوروزی، علیرضا (۱۳۸۰). نمایه سازی کتاب. تهران: چاپار.
۱۴ ویکی پدیا، دانشنامه آزاد. نمایه سازی. (http://www.wikipedia.com)
۱۵ نمایه سازی همارا. (http://www.wikipedia.com
 
 
   نما مجله الکترونیکی پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران  

   بر گرفته از مقالات ارسالی به آفتاب  

نمایه سازی همارا: پیش همارا و پس همارا (4)

 نما مجله الکترونیکی پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران

   شیدا نجفی نیا
دانشجوی کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاه الزهرا

 

نمایه های برگه ای Term Record نیز فرم های فیزیکی مختلفی دارد:

۱) برگه اصطلاح (Term Card):

ساده ترین فرمتی است که در یک نمایه Term Record مورد استفاده قرار می گیرد. نمایه ای که بر اساس برگه اصطلاحات ایجاد می شود و بطور سطحی، کمی متفاوت از یک نمایه برگه ای معمولی می باشد. اگر چه در جستجوی آن باید دانست که این نمایه در واقع یک نمایه پس همارا می باشد. در این نمایه، هر واژه موضوعی یک برگه به خود اختصاص می دهد، و بر روی آن برگه، شماره های مدرک یا رفرانسهای بسیار مختصری از مدارکی که برای آن واژه موضوعی به خصوص اختصاص یافته است، نشان داده می شود.

۲) برگه های جدولی یا ده ستونی (Terminal Digit Cards):

نوع به خصوصی از برگه اصطلاح است . برگه ده ستونی که گاهی به نام برگه اصطلاح خوانده می شود، شماره های مدرک را بر روی هر برگه وارد کرده و به ترتیبی تنظیم می شود، که مرور و مقایسه لیست شماره را آسان می سازد. شماره مدرک در ستونی از برگه بر حسب آخرین شماره وارد می شود، بدین ترتیب هر برگه ده ستونی عمودی به ترتیب از ۰ تا ۹ تقسیم می شود. به دلیل کاربرد فراوان این نوع از برگه ها، در این پژوهش بطور مفصل راجع به آنها و چگونگی نحوه بازیابی شان بحث می شود. (۳)

▪ بازیابی اطلاعات در نمایه سازی پس همارا (از طریق برگه های جدولی یا ده ستونی )

اطلاعات شناسنامه هر مدرک روی کارتی ترجیحاً به اندازه ۲۴×۱۵ ثبت می گردد. شماره ترتیب قرار گرفتن مدرک در قفسه که همان شماره بازیابی است، روی کارت نوشته می شود.

اگر برگه بزرگ باشد، قسمت فهرست تحلیلی را در پایین برگه و در غیراینصورت در پشت برگه یادداشت می کنیم. (اخیراً فهرست تحلیلی را در پشت آن می نویسند و در بخش پایین آن در صورت وجود جا، چکیده را می نویسند). به هر حال، این بخش همیشه در یک محل مشخص باید نوشته شود. به این برگه، برگه مادر می گویند که بر اساس شماره بازیابی (ثبت) مرتب می گردند. در مرحله بعد به تعداد موضوع هایی که در قسمت تحلیلی یادداشت است (چه این موضوع ها از سرعنوان موضوعی استخراج شده باشد، چه از یک تزاروس ( اصطلاحنامه) و بصورت کلیدواژه)، از روی کارت اصلی یا برگه مادر، تکثیر می شود. بعد هر کدام از موضوع ها در بالای کارت های تکثیر شده، با فاصله در ردیف شماره بازیابی نوشته می شود. لازم به ذکر است که در گذشته به دلیل کمبود وجود تزاروس از سرعنوان های موضوعی نیز برای تعیین موضوع استفاده می شد، اما امروزه تنها از تزاروس استفاده می شود.

این برگه ها در برگه دان موضوعی به ترتیب الفبایی بایگانی می شوند. چنانچه چند برگه دارای موضوع واحد بودند به ترتیب شماره از کوچک به بزرگ مرتب می شوند، ولی همان طور که قبلاً هم گفته شد برگه های مادر، در برگه دان دیگر به ترتیب شماره بازیابی (ثبت) مرتب می شوند. حال چنانچه مراجعه کننده ای در پی تحقیق در مورد «برنامه های درسی» باشد، برگه دان موضوعی در محل الفبایی «برنامه های درسی» تعداد مدارکی که با این موضوع در آرشیو وجود دارند، نشان می دهد. شماره های سمت راست بالای کارت نیز محل قرار گرفتن مدرک در ققسه ها را نشان می دهد. این روش برای آرشیو کوچک مناسب است و اگر تعداد مدارک زیاد شود، حجم برگه دادن ها سریع اشغال شده و تعداد برگه دان ما زیاد می شود که در این صورت هم جاگیر و هم جستجو گیج کننده می شود. برگه های ۰ تا ۹ این مشکل را تا حد زیادی حل می کنند. این برگه ها در اندازه ۵/۱۲ × ۵/۷ و ۲۴× ۱۵ تهیه می شوند.

برای استفاده از این برگه ها، به این ترتیب عمل می کنیم که پس از آماده شدن برگه مادر، به تعداد موضوع های در نظر گرفته شده برای هر مدرک که در برگه مادر ثبت شده است، برگه ۰ تا ۹ تهیه می کنیم. موضوع را در قسمت بالای برگه می نویسیم و بعد شماره مدرک، بر اساس آخرین رقم سمت راست در ستون مربوط به آن رقم نوشته می شود.

چنانچه هر کدام از این موضوع ها قبلاً در مدرک دیگری وجود داشت وبرای آن موضوع برگه ۰ تا ۹ تهیه شده بود، حال برگه دیگری تحت همان موضوع تهیه نمی شد، فقط کافی بود که شماره ۶۷ در ستون ۷ همان برگه قبلی ثبت شود. در مورد مدارک بعدی نیز به همین ترتیب عمل می شود. چنانچه برای موضوع های در نظر گرفته شده برگه ای وجود داشته باشد، شماره مدرک جدید را در ستون مربوطه وارد می کنیم وچنانچه برگه ۰ تا ۹ تحت موضوع مربوطه وجود نداشته باشد، برگه جدیدی برای آن موضوع تهیه می شود. برگه های ۰ تا ۹ به ترتیب الفبایی در برگه دان مرتب می شوند، بنابراین داریم:

آموزش و پرورش

برنامه های درسی

مدارس ابتدایی

نظام جدید آموزش و پرورش

بنابراین برگه های ۰ تا ۹ موضوعی طبق نظام الفبایی فوق مرتب می گردند. درضمن یادآوری می شود که در برگه ۰ تا ۹ حداقل ۱۰۰ مدرک را می توان ثبت کرد.

▪ تعیین موضوع

مراحل تعیین موضوع عبارت است از:

۱) تشخیص محتوای مدرک یا به عبارت دیگر هدف نویسنده یا تهیه کننده

۲) تعیین و تشخیص مفاهیمی که این منظور و محتوا را نشان دهد، یعنی پس از بررسی مدرک، نمایه ساز به شکلی منطقی به انتخاب مفاهیمی که موضوع را بیان می کند، می پردازد. برای انتخاب درست مفاهیم بهتر است از اصطلاحنامه های موضوعی استفاده نمائیم و نیز باز هم بهتر است برای هر موضوع، از اصطلاحنامه مخصوص آن حوزه استفاده نمود، مثلاً برای مدرک پزشکی از اصطلاحنامه پزشکی ویا برای متون کتابداری از اصطلاحنامه کتابداری.

۳) انتخاب مفاهیم، یعنی اینکه ضرروتاً نمایه ساز همه مفاهیمی را که در بررسی مدرک بدست آورده است بکار نمی برد، بلکه انتخاب مفاهیمی که باید پذیرفته یا رد شود، بستگی به هدف نمایه سازی دارد، مثلاً آیا هدف، تهیه نمایه الفبایی چاپی است یا هدف، ذخیره عناصر نمایه سازی برای بازیابی رایانه ای (ماشینی) یا گونه ای دیگر است.

▪ تعیین نوع مدرک

برای اینکه نوع مدرک مشخص شود، از دو روش می توان استفاده کرد:

۱) رنگ:

به این ترتیب که برای هر نوع مدرک یک رنگ در نظر گرفته شود، سپس مدرک بر روی برگه مادر و همچنین برگه های ۰ تا ۹ ، با رنگ در نظر گرفته شده، نوشته می شود.

۲) نام مدرک:

در زیر شماره مدرک، بر روی برگه مادر و برگه های ۰ تا ۹ ، نام مدرک یا علامت خاصی که به جای نام مدرک در نظر گرفته شده است، یادداشت می شود. به این ترتیب، با دیدن شماره های مربوطه به یک موضوع می توان متوجه شد که در آن موضوع چند مدرک و از چه نوع وجود دارد.

۳) برگه های تطابق نوری( Optical Coincidence Cards) :

مشهورترین فرم فیزیکی برای نمایه سازی پس همارا است. این برگه به نام های «پیکابو» و «باتن»(Batten) که ذکر آن گذشت نیز خوانده می شود. تمام برگه ها در بالا محلی برای کلید واژه دارند و نمایه بر حسب «الفبایی» کلید واژه ها مرتب می شود. سطح هر برگه از خانه های شطرنـجی که بسیاری از قسمت های برگه را می پوشاند تشکیل شده وبدین طریق کد گذاری شماره های مدارک انجام می گیرد. وقتی که شماره مدرکی مربوط به یک واژه موضوعی موردنظر برروی برگه ذخیره می شود، سوراخی در محلی که نشان دهنده آن شماره می باشد، منگنه می شود. جستجو نه تنها مستلزم خواندن کدی است که با محل سوارخها برابری می کند، بلکه مقایسه سوراخهائی را نیز که در بیش از برگه تکرار می شود، بوسیله تطابق نوری ایجاب می نماید. برگه ها به دقت یکی بر روی دیگری در یک ردیف قرار می گیرند. بررسی و رسیدگی، محلهائی را بر روی برگه ها نشان می دهد که نور از آنها عبور می کند. این کار به کمک یک جعبه نور انجام می گیرد. این محلها برابر با مدارکی است که ذیل هر یک از واژه های موضوعی نمایه سازی شده و از نمایه انتخاب گردیده است. برگه های تطابق نوری معمولاً در یک خانه که واژه های موضوعی را در بالای هر برگه نشان می دهد نگهداری می شوند، بطوری که ترتیب الفبائی را به آسانی می توان دنبال نموده و برگه های مورد نظر را به سادگی انتخاب کرد. برگه های تطابق نوری یکی از معمول ترین فرمت هائی است که در نمایه سازی پس همارا از آن استفاده می شود، زیرا این برگه ها از ظرفیت ذخیره سازی تعداد زیادی از مدارک برخوردار می باشند، بنابراین برگه های بزرگتر دارای ۹۹۹۹ محل کد گذاری بوده و بدین ترتیب می تواند ۹۹۹۹ شماره مدرک را ذخیره کند. نمونه ای از این برگه ها در صفحه بعد قابل مشاهده است.

۴) برگه های لبه منگنه:

این برگه ها را پیش از این رابطه با نمایه های Item Record بررسی کردیم. این برگه ها ممکن است در نمایه های Term Record نیز مورد استفاده قرار گیرند. در این کاربرد، هر برگه حاوی تمام داده های مربوط به یک واژه موضوعیِ مورد نظر است. محل هایی که لازم است کدگذاری شود،پیرامون منگنه می شود تا شماره مدارکی را که ذیل یک واژه موضوعی به خصوصی نمایه سازی شده است، نشان دهد.

● مشکلات نمایه سازی همارا در زبان فارسی

۱) کمبود متون و دستورالعمل های نمایه سازی

۲) کمبود فرهنگهای کاملاً دقیق و اصطلاحنامه های فارسی که در نتیجه از برقراری یکدستی در نمایه ها جلوگیری می کند.

۳) روشن نبودن دامنه معنایی بسیاری از واژه ها در زبان فارسی بطوری که گاهی انتخاب واژه ها و اصطلاحات علمی خارجی معقولتر است. این مشکل مثلاً در مورد واژه های فنی، پزشکی و علوم وابسته پزشکی محسوس است.

۴) در اختیار نبودن اصطلاحنامه های متعدد چاپ خارج

۵) کمبود متخصصان نمایه ساز

۶) مساله واژه های مترادف و هم معنی (که البته محدود به زبان فارسی نیست )

۷) احتیاج به برقراری رابطه ها ونقش ها (که این مورد نیز محدود به زبان فارسی نیست)

۸) آشنا نبودن غیر متخصصان با این شیوه اطلاع رسانی و در نتیجه محدود شدن کارایی آن

۹) مشکل زبان ترجمه ها که با توجه به میزان آثار خارجی، به شکل اصلی انتخاب معادل های فارسی در برابر واژه های خارجی پی برده می شود.

روی هم رفته می توان گفت که مشکل اساسی این شیوه یافتن یک اصطلاح مناسب برای تکواژه است و این امر به خصوص هنگامی دشوارتر می شود که اصطلاح برگزیده شده، از یک کلمه بیشتر باشد. ضمناً تکواژه ها بیشتر برای موضوع های کاملاً اختصاصی مناسب اند تا برای موضوع های کلی. (۲)

● نمایه سازی در ایران

حال با توجه به آنچه از نمایه سازی همارا دریافتیم، لازم به ذکر است که در ایران، مراکز مدارک علمی معمولاً انجام امر نمایه سازی را برعهده دارند و با در اختیار داشتن مجموعه کاملی از مدارک،پژوهشگران را در انجام کارهای تحقیقاتی یاری می دهند.

در انجام چنین کار خطیری، «مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران » از سال ۱۳۵۰، کار نمایه سازی مقالات فارسی را در زمینه های علوم و علوم اجتماعی آغاز کرد و ضمن مطالعه و بررسی و آزمایش روش های مختلف نمایه سازی، روش نمایه سازی همارا که پایه آن تجزیه و تحلیل محتوای اطلاعاتی مدارک در قالب مفاهیم بود، انتخاب کرد. ضوابط نمایه سازی بطور اعم همان بود که در مراکز اطلاع رسانی و دکومانتاسیون دنیا به کار می رفت. ضوابط و ویژگیهای خاص این نظام در ارتباط با زبان فارسی در جلسات مختلفی که با حضور نمایه سازان تشکیل می شد، بحث بررسی و احتمالا به تصویب و تأیید رسید و برای طبقه بندی مفاهیم، نظام رده بندی دهدهی جهانی (یو.دی.سی Universal Decimal Classification: UDC) به کار گرفته شد.

بدین ترتیب در سال ۱۳۵۰، دو سال پیش از آنکه بخش نمایه سازی ایجاد شود، گروهی از همکاران «مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران» در یک دوره فشرده چهارهفته ای با اصول کلی نمایه سازان آشنا شدند و در سال ۱۳۵۲ نیز همکاران دیگری در کلاسی که دوباره دکومانتسیون تشکیل شده بود و مسائلی از نمایه سازی را هم در بر گرفت، شرکت کردند. بعد از مدتی، به دلیل نارسایی مفاهیم موجود در رده بندی دهدی جهانی (یو.دی.سی) و عدم شمول آن به کلیه مسائل و موضوع های جدید، به ویژه مسائل مربوطه به ایران، مفاهیم در قالب توصیفگر درآمد و ذخیره و بازیابی اطلاعات نیز براساس توصیفگرها صورت گرفت. در آغاز، ذخیره و بازیابی اطلاعات براساس برگه های جدول (۰ تا ۹) یا ده ستونی انجام می گرفت، پس از مدتی به علت زیاد شدن تعداد مدارک و عدم کشش برگه های ده ستونی، برگه های میان منگنه (برگه های انطباق پذیر یا تطابق نوری) که شرح آنها قبلاً رفت، مورد استفاده قرار گرفت، که می توان گفت ظرفیت تا ۱۴۰۰۰ شماره را داشتند. از سال ۱۳۶۷ با رواج رایانه سیستم برگه های میان منگنه، که با نام تجاری سلکتور در مرکز مورد استفاده بود، کنار گذاشته شد و کار ذخیره و بازیابی اطلاعات و مدارک رایانه ای شد. لازم به ذکر است که استفاده از کارتهای سلکتور موجب خواهد شد تا هنگام پاسخ به سئوالات، با شکستن سوال به چند واژه کلید، کارت های مربوط به این واژه را از مجموعه کارتهای سلکتور استخراج کرد و با انطباق آنها برهم به سرعت شماره های مشترک را مشخص نمود و با مراجعه به کارتهای اطلاعاتی، مدارک لازم را در اختیار مراجعه کننده قرارداد.

بخش نمایه سازی «مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران» ( که اینک در گروه مدیریت اسناد و اطلاعات ادغام شده است) تا سال ۱۳۵۸ عملاً نمایه سازی پایان نامه های دانشجویان ایرانی، فارغ التحصیلان از دانشگاههای ایران و خارج، و نیز نمایه سازی نشریات سازمان های دولتی و غیردولتی ایران را بر موارد دیگر برنامه خود، یعنی نمایه نشریات و تهیه و تنظیم اصطلاحنامه های موضوعی اولویت داده بود. آمار نمایه سازی مدارک ظرف این سال ها به حدود ۳۵۰۰ مدرک رسید. مسایل و مشکلات واحد برای نمایه سازی شامل:

۱) فقدان ضوابط برای نمایه سازی

۲) فقدان ضوابط برای ارزشیابی مدرک

۳) نارسایی های تهیه مدرک مثل نفرستادن یا دیر فرستادن مدارک به مرکز

۴) ناهماهنگی با نیاز مراجعان چه از نظر جنبه فنی و چه از نظر عدم بار اطلاعاتی لازم مدرک

۵) عدم آشنایی کامل نمایه سازان با نظام واقعی نمایه سازی و نبودن آموزش مستمر

۶) نداشتن تخصص های لازم در نمایه سازی مدارک حوزه علوم، زیرا مدارک مربوط به علوم اجتماعی، در بیشتر موارد، نمایه ساز متخصص را داشته است.

در این جا باید یادآور شد که شیوه کار مرکز در مورد انتشارات سازمان های مختلف ایران اعم از دولتی و غیر دولتی از سال ۱۳۴۸ تا سال ۱۳۵۲ که در آن سال بخش نمایه سازی به وجود آمد، بدین ترتیب بود که این انتشارات پس از گردآ
 
 فهرست منابع:
۱ آرتاندی، سوزان. «نمایه سازی همارا». ترجمه فیروزان زهادی. نشریه فنی مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران. دوره هفتم. شماره ۲ . (وب سایت)
۲ آقابخشی، علی (۱۳۷۹ ). نمایه سازی همارا. تهران : مرکز اطلاعات ومدرک علمی ایران.
۳. پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران. مروری بر سه ده فعالیت اطلاع رسانی: فعالیت های اجرایی. (http://www.irandoc.ac.ir/about/EXecut Act.htm)
۴ راولی، جنیفر (۱۳۷۴ ). نمایه سازی و چکیده نویسی. ترجمه جعفر مهرداد. تهران: سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی.
۵ سلطانی، پوری؛ راستین، فرودین (۱۳۷۹ ). دانشنامه کتابداری و اطلاع رسانی. تهران: فرهنگ معاصر.
۶ سن ویل، دوینیک ( ۲۵۳۶ ش= ۱۳۵۶ &#۶۴۴۲۸;.ش. ). راهنمای نمایه سازی مدارک و گسترش اصطلاحات توسعه فرهنگی در کشورهای آسیایی. ترجمه عبدالحسین آذرنگ. تهران: مرکز اسناد فرهنگی آسیا.
۷ سینایی، علی؛ میرزاده، احمد؛ هوسپیان، آنوش. «راهنمای نمایه سازی». نشریه فنی مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران. دوره سوم، شماره های ۱ و ۲ ،بهار و تابستان ۱۳۵۳. (http://www.irandoc.ac.ir/etela art/JiSold/۳ ۱&۲ ۱.htm)
۸ سینایی، علی. «نمایه سازی همارا». نشریه فنی مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران. دوره اول، شماره ۲، دی ۱۳۵۱. (http://www.irandoc.ac.ir/etela art/JiSold/۱ ۲ ۲.htm)
۹ فاگمر، پیتر (۱۳۷۴ ). تحلیل موضوعی و نمایه سازی: مبانی نظری و توصیه های علمی. تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
۱۰ لنکستر، فردریک (۱۳۸۴). نمایه سازی و چکیده نویسی: مبانی نظری و علمی . ترجمه عباس گیلوری. تهران: چاپار.
۱۱ مولاپرست، فیروزه. «اصطلاشناسی و کاربرد آن در فعالیت های اطلاع رسانی». نشریه فنی مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران. دوره دوم. شماره های ۲ و ۳ . (وب سایت)
۱۲ میرزاده، احمد. «نمایه و نمایه سازی » . نشریه فنی مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران. دوره دوم، شماره های ۲ و ۳ .(http://www.irandoc.ac.ir/ETELA ART/JiSold/۲&۳ ۲ ۲.htm)
۱۳ نوروزی، علیرضا (۱۳۸۰). نمایه سازی کتاب. تهران: چاپار.
۱۴ ویکی پدیا، دانشنامه آزاد. نمایه سازی. (http://www.wikipedia.com)
۱۵ نمایه سازی همارا. (http://www.wikipedia.com
 
 
   نما مجله الکترونیکی پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران 

   بر گرفته از مقالات ارسالی به آفتاب 
 

نمایه سازی همارا: پیش همارا و پس همارا (5)

   نما مجله الکترونیکی پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران 
شیدا نجفی نیا
دانشجوی کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاه الزهرا

● نمایه سازی در ایران

حال با توجه به آنچه از نمایه سازی همارا دریافتیم، لازم به ذکر است که در ایران، مراکز مدارک علمی معمولاً انجام امر نمایه سازی را برعهده دارند و با در اختیار داشتن مجموعه کاملی از مدارک،پژوهشگران را در انجام کارهای تحقیقاتی یاری می دهند.

در انجام چنین کار خطیری، «مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران » از سال ۱۳۵۰، کار نمایه سازی مقالات فارسی را در زمینه های علوم و علوم اجتماعی آغاز کرد و ضمن مطالعه و بررسی و آزمایش روش های مختلف نمایه سازی، روش نمایه سازی همارا که پایه آن تجزیه و تحلیل محتوای اطلاعاتی مدارک در قالب مفاهیم بود، انتخاب کرد. ضوابط نمایه سازی بطور اعم همان بود که در مراکز اطلاع رسانی و دکومانتاسیون دنیا به کار می رفت. ضوابط و ویژگیهای خاص این نظام در ارتباط با زبان فارسی در جلسات مختلفی که با حضور نمایه سازان تشکیل می شد، بحث بررسی و احتمالا به تصویب و تأیید رسید و برای طبقه بندی مفاهیم، نظام رده بندی دهدهی جهانی (یو.دی.سی Universal Decimal Classification: UDC) به کار گرفته شد.

بدین ترتیب در سال ۱۳۵۰، دو سال پیش از آنکه بخش نمایه سازی ایجاد شود، گروهی از همکاران «مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران» در یک دوره فشرده چهارهفته ای با اصول کلی نمایه سازان آشنا شدند و در سال ۱۳۵۲ نیز همکاران دیگری در کلاسی که دوباره دکومانتسیون تشکیل شده بود و مسائلی از نمایه سازی را هم در بر گرفت، شرکت کردند. بعد از مدتی، به دلیل نارسایی مفاهیم موجود در رده بندی دهدی جهانی (یو.دی.سی) و عدم شمول آن به کلیه مسائل و موضوع های جدید، به ویژه مسائل مربوطه به ایران، مفاهیم در قالب توصیفگر درآمد و ذخیره و بازیابی اطلاعات نیز براساس توصیفگرها صورت گرفت. در آغاز، ذخیره و بازیابی اطلاعات براساس برگه های جدول (۰ تا ۹) یا ده ستونی انجام می گرفت، پس از مدتی به علت زیاد شدن تعداد مدارک و عدم کشش برگه های ده ستونی، برگه های میان منگنه (برگه های انطباق پذیر یا تطابق نوری) که شرح آنها قبلاً رفت، مورد استفاده قرار گرفت، که می توان گفت ظرفیت تا ۱۴۰۰۰ شماره را داشتند. از سال ۱۳۶۷ با رواج رایانه سیستم برگه های میان منگنه، که با نام تجاری سلکتور در مرکز مورد استفاده بود، کنار گذاشته شد و کار ذخیره و بازیابی اطلاعات و مدارک رایانه ای شد. لازم به ذکر است که استفاده از کارتهای سلکتور موجب خواهد شد تا هنگام پاسخ به سئوالات، با شکستن سوال به چند واژه کلید، کارت های مربوط به این واژه را از مجموعه کارتهای سلکتور استخراج کرد و با انطباق آنها برهم به سرعت شماره های مشترک را مشخص نمود و با مراجعه به کارتهای اطلاعاتی، مدارک لازم را در اختیار مراجعه کننده قرارداد.

بخش نمایه سازی «مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران» ( که اینک در گروه مدیریت اسناد و اطلاعات ادغام شده است) تا سال ۱۳۵۸ عملاً نمایه سازی پایان نامه های دانشجویان ایرانی، فارغ التحصیلان از دانشگاههای ایران و خارج، و نیز نمایه سازی نشریات سازمان های دولتی و غیردولتی ایران را بر موارد دیگر برنامه خود، یعنی نمایه نشریات و تهیه و تنظیم اصطلاحنامه های موضوعی اولویت داده بود. آمار نمایه سازی مدارک ظرف این سال ها به حدود ۳۵۰۰ مدرک رسید. مسایل و مشکلات واحد برای نمایه سازی شامل:

۱) فقدان ضوابط برای نمایه سازی

۲) فقدان ضوابط برای ارزشیابی مدرک

۳) نارسایی های تهیه مدرک مثل نفرستادن یا دیر فرستادن مدارک به مرکز

۴) ناهماهنگی با نیاز مراجعان چه از نظر جنبه فنی و چه از نظر عدم بار اطلاعاتی لازم مدرک

۵) عدم آشنایی کامل نمایه سازان با نظام واقعی نمایه سازی و نبودن آموزش مستمر

۶) نداشتن تخصص های لازم در نمایه سازی مدارک حوزه علوم، زیرا مدارک مربوط به علوم اجتماعی، در بیشتر موارد، نمایه ساز متخصص را داشته است.

در این جا باید یادآور شد که شیوه کار مرکز در مورد انتشارات سازمان های مختلف ایران اعم از دولتی و غیر دولتی از سال ۱۳۴۸ تا سال ۱۳۵۲ که در آن سال بخش نمایه سازی به وجود آمد، بدین ترتیب بود که این انتشارات پس از گردآوری در برگه های فروست، ثبت شده و آنگاه به کتابخانه ارسال می شدند، سپس در کتابخانه برحسب سازمان متبوع و شماره انتشار در قفسه جای می گرفتند. غیر از این کار و انتشار یک فهرست الفبایی از این نشریات، کار دیگری بر روی این نشریات انجام نمی گرفت. پایان نامه ها نیز بر اساس جدول کلی نظام رده بندی دهدهی جهانی (یو.دی.سی) دسته بندی و ردیف بندی شدند. طبقه بندی این مدارک در سطح جدول دوم این رده بندی بود که اصولاً محتوای اطلاعاتی مدارک را تجزیه و تحلیل نمی کرد. بعداً فهرست الفبایی موضوعی در دو جلد جداگانه در زمینه های علوم اجتماعی، پزشکی و داورسازی از این پایان نامه ها تنظیم و منتشر شد. در حال حاضر روش نمایه سازی در «مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران» بر اساس دو روش پیش همارا و پس همارا (نمایه سازی همارا ) و با کنترل اصطلاحنامه ها انجام می شود. توصیفگرهای جدید در شواری استاندارد مطرح نشده و از نمایه سازان نظر خواهی به عمل می آید، پس از نمایه سازی، مدارک، به واحد نمونه خوانی جهت پانچ مندرجات کاربرگه ها، تهیه نسخه کپی از فایل اطلاعات پانچ شده، ثبت مشخصات کاربرگه های پانچ شده و فایل اطلاعات در فرم مخصوص ارسال می شود. در پایان لازم به ذکر است که واحد نمایه سازی مرکز در حال حاضر فاقد مجموعه توصیفگرهای کنترل شده است. (۱۹ )

● نتیجه گیری

همان طور که از پژوهش حاضر بر می آید، این تحقیق به بحث راجع به همارائی نمایه ها می پردازد. طبق گفته ها، معلوم شد که نظام های نمایه سازی را بر حسب روشی که در نمایه کردن موضوع ها دارند، به دو گروه مستقل پیش همارا و پس همارا تقسیم می کنند، که در روش اول، واژه و مفاهیم و اصطلاحات در موقع نمایه سازی با یکدیگر ترکیب می شوند. (درون داد یا نمایه سازی پیش همارا) و در روش دوم، این کار در موقع بازیابی صورت می گیرد (برون داد یا نمایه سازی پس همارا) که مجموع دو گروه درون داد (نمایه سازی پیش همارا) و برون داد (نمایه سازی پس همارا) روی هم نظام همارائی را در نمایه سازی به نام «نمایه سازی همارا» مطرح می سازد.

بین نظام های پیش همارا و پس همارا تمایز قائل شدیم، به این نتیجه می رسیم که یک نظام بازیابی اطلاعات نوین احتمالاً هم ویژگی های پیش همارا و هم قابلیت های پس همارا در بر دارد. احتمالاً در واژگان مورد استفاده در نمایه سازی نوعی پیش همارائی وجود دارد، مثلاً توصیفگر «رشد جمعیت» که از یک اصطلاحات اخذ شده است، نوعی پیش همارایی را برای اصطلاحنامه مشخصی به عنوان تقسیم فرعی استفاده نماید، بنابراین ممکن است سرعنوان زیر را تولید کند:

● رشد جمعیت /آمارها

عاقبت کاوشگر می تواند آزادانه و در یک رابطه منطقی، اصطلاحات را با یکدیگر ترکیب کند، مثل «مدارکی که زیر سرعنوان «رشد جمعیت /آمارها» و نیز زیر توصیفگر « امریکای جنوبی» قرار دارند».

بنابراین، نوعی همارایی ( در مفاهیم یا اصطلاحاتی که توصیفگرها را ارائه می کنند) در ویژگی های واژگان ایجاد گشته و نیز ممکن است همارایی بیشتری در هنگام نمایه سازی حاصل آید. این همارایی را می توان نوعی پیش همارایی قلمداد کرد که رکوردهای ورودی به پایگاه را همارایی می کند و آخرین سطح همارایی در واقع آن است که از طریق دستکاری اصطلاحات در هنگام کاوش (یعنی پس همارایی) حاصل می آید. (۸)

در واقع در این نوع نمایه سازی به گونه ای ترجیح بر استفاده از زبان طبیعی است، اما در صورت نیاز می توان از اصطلاحنامه (تزارروس) برای ایجاد زبان مصنوعی استفاده نمود. در اصل، نمایه سازی پیش همارا به ساختار سرعنوان های موضوعی نزدیک بوده و بیشتر از زبان های مصنوعی (واژه های موجود در اصطلاحنامه) بهره می برد، حال آنکه نمایه سازی پس همارا کاملاً وابسته به زبان طبیعی است و از آن جا که منظور از نمایه سازی همارا بازیابی واژه ها در هنگام جستجو (نمایه سازی پس همارا) می باشد، بنابراین استفاده از زبان طبیعی در این جا کاملاً مشهود است، چه بسا که استفاده از زبان طبیعی نیز در این نوع نمایه سازی خود موجبات بروز مشکلاتی از جمله ریزش کاذب را فراهم می سازد.
 
 
   فهرست منابع:
۱ آرتاندی، سوزان. «نمایه سازی همارا». ترجمه فیروزان زهادی. نشریه فنی مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران. دوره هفتم. شماره ۲ . (وب سایت)
۲ آقابخشی، علی (۱۳۷۹ ). نمایه سازی همارا. تهران : مرکز اطلاعات ومدرک علمی ایران.
۳. پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران. مروری بر سه ده فعالیت اطلاع رسانی: فعالیت های اجرایی. (http://www.irandoc.ac.ir/about/EXecut Act.htm)
۴ راولی، جنیفر (۱۳۷۴ ). نمایه سازی و چکیده نویسی. ترجمه جعفر مهرداد. تهران: سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی.
۵ سلطانی، پوری؛ راستین، فرودین (۱۳۷۹ ). دانشنامه کتابداری و اطلاع رسانی. تهران: فرهنگ معاصر.
۶ سن ویل، دوینیک ( ۲۵۳۶ ش= ۱۳۵۶ &#۶۴۴۲۸;.ش. ). راهنمای نمایه سازی مدارک و گسترش اصطلاحات توسعه فرهنگی در کشورهای آسیایی. ترجمه عبدالحسین آذرنگ. تهران: مرکز اسناد فرهنگی آسیا.
۷ سینایی، علی؛ میرزاده، احمد؛ هوسپیان، آنوش. «راهنمای نمایه سازی». نشریه فنی مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران. دوره سوم، شماره های ۱ و ۲ ،بهار و تابستان ۱۳۵۳. (http://www.irandoc.ac.ir/etela art/JiSold/۳ ۱&۲ ۱.htm)
۸ سینایی، علی. «نمایه سازی همارا». نشریه فنی مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران. دوره اول، شماره ۲، دی ۱۳۵۱. (http://www.irandoc.ac.ir/etela art/JiSold/۱ ۲ ۲.htm)
۹ فاگمر، پیتر (۱۳۷۴ ). تحلیل موضوعی و نمایه سازی: مبانی نظری و توصیه های علمی. تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
۱۰ لنکستر، فردریک (۱۳۸۴). نمایه سازی و چکیده نویسی: مبانی نظری و علمی . ترجمه عباس گیلوری. تهران: چاپار.
۱۱ مولاپرست، فیروزه. «اصطلاشناسی و کاربرد آن در فعالیت های اطلاع رسانی». نشریه فنی مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران. دوره دوم. شماره های ۲ و ۳ . (وب سایت)
۱۲ میرزاده، احمد. «نمایه و نمایه سازی » . نشریه فنی مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران. دوره دوم، شماره های ۲ و ۳ .(http://www.irandoc.ac.ir/ETELA ART/JiSold/۲&۳ ۲ ۲.htm)
۱۳ نوروزی، علیرضا (۱۳۸۰). نمایه سازی کتاب. تهران: چاپار.
۱۴ ویکی پدیا، دانشنامه آزاد. نمایه سازی. (http://www.wikipedia.com)
۱۵ نمایه سازی همارا. (http://www.wikipedia.com
 
 
   نما مجله الکترونیکی پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران 

بر گرفته از مقالات ارسالی به آفتاب 
 

چهارمین همایش سراسری ادکا فراخوان داد

به گزارش لیزنا، اتحادیه انجمن های علمی دانشجویی کتابداری و اطلاع رسانی ایران (ادکا) در ادامه برگزاری همایش های سراسری خود، چهارمین همایش سراسری را با عنوان «مسائل مجموعه سازی در کتابخانه های ایران» در مهرماه 1390 برگزار می کند.
•خط مشی مجموعه سازی در کتابخانه ها
•تامین مالی برای مجموعه در کتابخانه های دانشگاهی
•کارنامه ارزیابی مجموعه در کتابخانه ها
•همکاری بین کتابخانه ای در مجموعه سازی
•کارنامه کنسرسیوم تامین منابع آنلاین در کتابخانه ها
•نیروی انسانی در مجموعه سازی در کتابخانه های دانشگاهی و تخصصی
•مسائل سفارش خرید اینترنتی منابع در کتابخانه ها
•مجموعه سازی د رکتابخانه ملی
•مجموعه سازی د رکتابخانه های عمومی
•چالش های اخلاق حرفه ای در مجموعه سازی در کتابخانه ها
•نمایشگاه های کتاب و مجموعه سازی در کتابخانه های دانشگاهی
از جمله محورهای موضوعی ذکر شده در فراخوان مقاله است.

علاقه مندان تا 15 اسفند 1389 فرصت دارند چکیده مقاله خود را به نشانی پست الکترونیکی adka.seminar4@yahoo.com ارسال نمایند.

نتایج داوری چكيده مقالات ارسالی اول اردیبهشت ۱۳۹۰ اعلام خواهد شد. همچنین مهلت ارسال متن كامل مقاله و اعلام نتایج داوری مقالات به ترتیب ۱۵ خرداد ۱۳۹۰و ۳۰ تیر ۱۳۹۰ اعلام شده است.

ضروری است، تمامی نویسندگان مقالات خود را طبق ساختار مشخص شده به همراه موارد درخواستی از جمله نامه و مشخصات فردی مقاله دهندگان مندرج در وبلاگ ادکا به نشانی http://www.adka.blogfa.com/ به دبیرخانه همایش ارسال نمایند، در غیر این صورت مقالات به مرحله داوری راه پیدا نخواهند کرد.
 

همايش بين المللي مباني نظري و فلسفي كتابداري و اطلاع‌رساني در آبان سال 90


همايش بين‌المللي مباني نظري و فلسفي كتابداري و اطلاع‌رساني سال آينده از سوي دانشكده‌ كتابداري و اطلاع‌رساني و با حمايت سازمان اسناد و كتابخانه‌ي ملي و انجمن كتابداري و اطلاع‌رساني برگزار مي‌شود.

به گزارش روابط عمومي نهاد كتابخانه­هاي عمومي كشور به نقل از اداره كل پژوهش و نوآوري تاريخ برگزاري اين همايش از تاريخ ارديبهشت ماه سال 1390 به آبان ماه سال 1390 تغيبر يافته است.

در اين همايش استادان و پژوهشگران فلسفه اطلاعات، فلسفه و مباني علوم كتابداري و اطلاع‌رساني  خارج از كشور حضور خواهند داشت.              

 
 
 
تأثیر فناوری اطلاعات بر فهرستگانها (1)

مسعود بهمن آبادی
سیروس علیدوستی[۱]
نادیا حاجی عزیزی[۲]



کتابخانه ها به دلایل گوناگونی نمی توانند با اتکا به منابع خود به نیاز کاربرانشان پاسخ گویند. به همین دلیل، از سالها پیش به اشتراک منابع و همکاری متقابل روی آورده اند تا بتوانند از منابع یکدیگر برای پاسخ به نیاز مراجعان خود استفاده کنند. بدین ترتیب، نیاز به فهرستگانها نیز به عنوان ابزاری برای آگاهی از محل منابع شکل گرفت، زیرا کاربران برای دسترسی مؤثر به اطلاعات در ابتدا باید از محل نگهداری منابع آن آگاهی یابند. با وجود این، با کاربردهای وسیع فناوری اطلاعات در کتابخانه ها، نیاز به ابزارهایی مانند فهرستگانها مورد تردید قرار گرفت. به همین دلیل، در این مقاله، ضرورت وجود فهرستگانها در دنیای کنونی بررسی می شود. بدین منظور، ابتدا به اجمال به تأثیر فناوری اطلاعات بر کتابخانه ها اشاره و لزوم تداوم اشتراک منابع بررسی می شود. در ادامه، تاریخچهٔ فهرستگانها بیان و انواع فهرستگانها مورد بحث و بررسی قرار می گیرند. در پایان نیز تأثیر فناوری اطلاعات بر فهرستگانها و تحولات آنها تبیین و نمونه هایی از فهرستگانها در عصر اطلاعات معرفی می شوند. روند توسعهٔ فهرستگانها نشان می دهد هنوز هم نیاز مبرم طرحهای اشتراک منابع محسوب می شوند و در میان مدت کارآیی خود را حفظ خواهند کرد.

● مقدمه

مأموریت اصلی کتابخانه ها، فراهم کردن امکان دسترسی به اطلاعات سازمان یافته برای توسعهٔ دانش است. با وجود این ، کاهش توان آنها در پاسخگویی به نیازهای اطلاعاتی کاربران از جمله پیامدهای بارز واقعیتهایی مانند تداوم پدیده انفجار اطلاعات، کمبود منابع مالی، و محدودیت فضای نگهداری منابع اطلاعات است (Anderson ۱۹۹۶; Erens ۱۹۹۶; Palmer ۱۹۹۶; Russell ۱۹۹۸). چنین عواملی باعث شده اند کتابخانه ها نتوانند سیاست خوداتکایی و مالکیت منابع موردنیاز کاربران خود را به طور کامل دنبال کنند و به همین دلیل از حدود یک قرن پیش به راهکارهایی روی آورده اند که در چارچوب توافقها و برنامه هایی بتوانند از منابع یکدیگر برای پاسخ به نیاز مراجعان خود استفاده کنند (Dowler ۱۹۹۵; Pors ۲۰۰۳). چنین رویکردی که به عنوان اشتراک منابع یا همکاری بین کتابخانه ها شناخته شده است، به هرگونه فعالیتی اطلاق می شود که بین دو کتابخانه یا بیشتر برای تسهیل، بهبود، و توسعه عملیات کتابخانه و استفادهٔ متقاضیان اطلاعات از منابع یا خدمات کتابخانه انجام می گیرد (Bouazza ۱۹۸۶). با شکل گیری اشتراک منابع به عنوان راه حلی برای فراهم کردن امکان دسترسی بیشتر به اطلاعات، نیاز به فهرستگانها نیز به عنوان ابزاری برای آگاهی از محل منابع شکل گرفت، زیرا کاربران برای دسترسی مؤثر به اطلاعات، نخست ابتدا باید از محل نگهداری آن آگاهی یابند (Lynch۱۹۹۷).

با وجود این ، تبدیل روزافزون محیط اطلاعاتی به یک محیط الکترونیکی (Scammell ۱۹۹۷, ۳) و گسترش چشمگیر فناوری اطلاعات و ارتباطات در حوزهٔ اطلاع رسانی و کتابداری (Abdoulaye and Majid ۲۰۰۰; Bardley ۱۹۹۷, ۱۶ ۱۷; Kaku ۱۹۹۸, ۴۹ ۵۰; McMurdo ۱۹۹۷) شکل جدیدی از کتابخانه ها را با نام «کتابخانه های الکترونیکی» یا «مجازی»[۳] مطرح کرده است که تمامی مجموعهٔ آنها به صورت الکترونیکی یا ماشین خوان است. این کتابخانه ها با اتصال کامل به شبکه های ارتباط از راه دور، دسترسی کاربران را به منابع اطلاعات، بدون محدودیت زمانی و مکانی تأمین می کنند (Oppenheim ۱۹۹۷; Foster ۲۰۰۰). بدین ترتیب، این پرسش مطرح می شود که با کاربردهای وسیع فناوری اطلاعات در کتابخانه ها و تبدیل مواد و منابع سنتی به دیجیتالی، آیا برای اشتراک منابع و همکاری بین کتابخانه ها به طور اعم و فهرستگانها به طور اخص، نیازی باقی خواهد ماند.

● فناوری اطلاعات و اشتراک منابع

کتابخانه ها در عمر طولانی خود از فناوریهای جدید در هر زمان استفاده کرده اند تا جایی که می توان گفت کتابخانه ها از پیشگامان استفاده از فناوریهای نوین برای بهبود خدمات خود هستند (زوارقی۱۳۸۳). اما تأثیر فناوری اطلاعات بر کتابخانه ها، حکایت دیگری دارد؛ چنان که «سامیوئل» در سال ۱۹۶۴ پیش بینی کرده بود تا سال ۱۹۸۴ (یعنی بیست سال پس از آن زمان) از کتابخانه های کاغذی[۴] به جز در موزه ها اثری باقی نخواهد ماند (Samuel ۱۹۶۴). تأثیرهای این فناوری بر کتابخانه به گونه ای بوده که امروزه کتابخانه های دیجیتالی یا کتابخانه های مبتنی بر محیط شبکه، موضوع روز هستند. این تأثیرها تا بدانجا گسترش یافته که گروهی همچنان به نابودی کتابخانه های سنتی باور دارند (Brophy ۲۰۰۰). این گروه تصور می کنند با دیجیتالی شدن اطلاعات، هر کس در هر جا و در هر وقت آزادانه می تواند به آن دسترسی داشته باشد و دیگر نیازی به امانت بین کتابخانه ها و دیگر شکلهای اشتراک منابع، نخواهد بود. اما چنین آینده ای دور از انتظار است و اشتراک منابع نیاز امروز و فردای کتابخانه هاست (Crawford ۲۰۰۰).

شواهد نشان می دهند که در میان مدت، کتابخانه ها هر دو گونه منابع سنتی و الکترونیکی را پشتیبانی خواهند کرد. چنین کتابخانه هایی به نام کتابخانه های ترکیبی[۵] شناخته می شوند. این کتابخانه ها الزامهای هر دو محیط چاپی و الکترونیکی را پاسخ می گویند (Brophy ۲۰۰۰; Chowdhury and Chowdhury ۲۰۰۳, ۶ ۷)؛ زیرا که کتابخانه ها چیزی بیشتر از مجموعه ای از اطلاعات هستند و به همین سبب نمی توان انتظار داشت که با الکترونیکی شدن اطلاعات، کارکردهای دیگر کتابخانه ها از میان برود (Akeroyd ۲۰۰۱). از این گذشته، منابع الکترونیکی بیشتر به عنوان مکمل منابع چاپی شناخته می شوند تا جایگزین آنها (Chen ۲۰۰۳) و پیش بینی می شود که تا دهها سال آینده همچنان مورد توجه و خواست مردم باشند (Bruijnzeels ۲۰۰۲). بدین ترتیب در میان مدت، اشتراک منابع و همکاری بین کتابخانه ها در بسیاری از موارد به شکل پیشین خود ادامه خواهد یافت. «کافمن» در پاره ای از پیش بینیهای خود دربارهٔ تأثیر فناوریهای نوین اطلاعات بر کتابخانه ها هنگامی که به اشتراک منابع و همکاری بین کتابخانه ها می رسد، اعتقاد دارد که در آینده کنسرسیومهای کتابخانه ای کمتری وجود خواهند داشت، اما اندازه، دامنه، و همچنین اقتدار آنها بیشتر از امروز خواهد بود. انواع فعالیتهای همکارانه و مشارکتهای بیشتری نیز پدید می آیند که دسترسی کاربران را به منابع کتابخانه ها گسترش خواهند داد (Kaufman ۲۰۰۱, ۱۳).

به عنوان یک نمونه، پاره ای از نویسندگان اظهار داشته اند که با پیدایی مجله های الکترونیکی، میزان درخواست امانت بین کتابخانه ها کاهش خواهد یافت، در حالی که «جکسون» در پژوهشی که برای بررسی همین موضوع انجام داد، دریافت که میانگین درخواستهای امانت و درخواستهای تصویر از مجله های چاپی در سال ۲۰۰۳ نسبت به سال ۱۹۹۶ افزایش چشمگیری داشته است. او احتمالهایی را ذکر می کند که دلیل این افزایش را با توجه به دسترسی فزاینده به مجله های الکترونیکی نشان می دهند (Jackson ۲۰۰۴):

ـ پیدا کردن استنادهای آثار چاپی از طریق جستجو در گوگل، پایگاههای استنادی برخط، یا به روشهای سنتی

ـ فعال تر شدن واحدهای امانت بین کتابخانه ها در ارائهٔ به موقع خدمات

ـ پیچیدگی فرایند اطلاع یافتن کاربران از منابع الکترونیکی

ـ کاهش مدت زمان گردش منابع.

بدین ترتیب، اگر نگوییم جایگزینی کامل اشتراک منابع در حوزهٔ مجله ها با گونهٔ الکترونیکی آنها دور از انتظار است، دست کم زمان زیادی را می طلبد و نیاز به اشتراک منابع و همکاری بین کتابخانه ها در تمامی حوزه ها در میان مدت و در بسیاری از موارد به شکل پیشین خود ادامه خواهد یافت. یکی از این حوزه ها سازماندهی نام دارد (علیدوستی ۱۳۸۰، ۶۷) که تغییرات پدید آمده در آن از جمله در کتابشناسیها، فهرستها، و فهرستگانها به عنوان ابزارهای سازماندهی، نشان می دهد که این حوزه هم مانند سایر حوزه ها در کتابخانه از فناوری اطلاعات تأثیرهای بسیاری پذیرفته است. در ادامه، یکی از این ابزارها یعنی فهرستگان و سیر تحولات آن با توجه به تأثیرهای فناوری اطلاعات، بررسی می شود.

● تأثیر فناوری اطلاعات بر فهرستگانها

▪ تعریف

اولین کاربرد واژهٔ «فهرستگان»[۶] دقیقا ً مشخص نیست، اما تا اوایل قرن بیستم برای طرحهای بزرگی چون فهرستگان کتابخانه کنگره به کار برده می شد. البته اصطلاحهای دیگری همچون «فهرست جهانی»[۷]، «فهرست بین المللی»[۸]، «فهرست مشترک»[۹]، «فهرست تعاونی»[۱۰]، «یا فهرست بین کتابخانه ها»[۱۱] با مفهوم مشابه به کار رفته اند. فهرستگان، به فهرست واحدی اشاره دارد که موجودی یک کتابخانه مرکزی و شعبه های آن را در بر دارد. گاهی هم مانند فهرستگان کتابخانهٔ کنگره، این اصطلاح به فهرستهایی اطلاق می شود که موجودی چندین کتابخانهٔ مستقل را در حوزه ای خاص شامل می شوند. اصطلاحهای «فهرست مخزن»[۱۲] و «فهرست برگهٔ مشترک»[۱۳]در آمریکا بیشتر به فهرستگانی محدود گفته می شد که در یک کتابخانه نگهداری و برگه های آن از کتابخانهٔ کنگره یا مجموعهٔ واسپاری دیگری تأمین می گردید. در اولین اجلاس از مجموعه کنفرانسهای انجمن کتابخانه های آمریکا، فهرستگان به عنوان فهرستی مرکزی در درون یک «سیستم کتابخانهٔ عمومی »[۱۴] به کار گرفته شد. سپس این اصطلاح به «فعالیتی همکارانه»[۱۵] گفته شد که سیاههٔ کتاب شناختیِ الفباییِ واحدی را فراهم می کرد که تمام یا قسمتی از موجودی دو یا چند کتابخانه ای را دربر داشت که از لحاظ سازمانی به یکدیگر وابسته نبودند. فهرستگانها اغلب به طور الفبایی بر حسب سر شناسه، موضوع یا ترکیبی از هر دو مرتب می شوند (Hanson ۱۹۸۱, ۳۹۱ ۴۳۰).

فهرستگان، مجموعه ای هماهنگ از موجودی چندین کتابخانه است که در پاسخ به نیاز کاربران، به جز کارکردهای معمول فهرست یک مجموعهٔ واحد، آثار مربوط به یک موضوع یا یک نویسنده را در کنار هم نشان می دهد. به علاوه، برای ایجاد امکان جستجوی کاربران در پایگاه داده ها، چندین مورد از یک اثر را در کنار هم می آورد که شاید مؤسسه های گوناگون آن را به شیوه های گوناگونی نیز توصیف کرده باشند. فهرستگانها به کاربران امکان می دهند تا جستجویی منسجم و یکپارچه را در میان رکوردهای چندین مؤسسه انجام دهند (Lynch ۱۹۹۷). با استفاده از فهرستگانها، همه افراد ـ اعم از مراجعه کننده یا کتابدار ـ از محل همه یا بخشی از مدارک موجود در کتابخانه ها ـ اعم از چاپی، خطی، دیداری و شنیداری، فیلم، میکروفیلم، نقشه، نرم افزار، و ... ـ اطلاع حاصل می کنند (قنبری پور، ۱۳۷۸).

▪ انواع فهرستگانها

فهرستگانها انواع گوناگونی دارند و می توان آنها را بر اساس معیارهای گوناگونی بازشناخت (Hanson ۱۹۸۱, ۳۹۱ ۴۲۱). پوشش جغرافیایی یکی از این معیارهاست که بر اساس آن فهرستگانها می توانند منطقه ای، ملی، و بین المللی باشند. شکل، ماهیت، و منشأ مواد فهرست شده، از دیگر معیارهای دسته بندی انواع فهرستگانهاست. بر این اساس، فهرستگانهایی مانند تک نگاشتها، ادواریها، دست نوشته ها، مواد موسیقایی، اسناد دولتی، و دست نامه ها بازشناخته می شوند. برای نمونه، فهرستگان نشریات ادواری، اغلب برای توصیف چند فهرست محلی از پیایندها به کار می رود. بررسی یونسکو در سال ۱۹۵۲ نشان داد که به دلیل قیمت روزافزون تک نگاشتها و نشریه های خارجی، بخصوص در مورد نشریه های ادواری، طراحان فهرستگانها علاقهٔ زیادی به ایجاد فهرستگانهای این گونه مواد دارند. فهرستگانهای تخصصی از دیگر انواع فهرستگانها هستند که شکلی از فهرستهای خاص و اختصاصی ترین گونهٔ آنها محسوب می شوند و مدخلهای آنها محدود به موضوع یا شاخه ای خاص از دانش است که در کتابخانه های نقاط گوناگون قرار دارند. معیار زمان نیز از دیگر معیارهای دسته بندی فهرستگانهاست. به عنوان نمونه، فهرستگان کتابهای اولیه[۱۶] بر اساس زمان انتشار شکل گرفته است.

فهرستگان ممکن است به مجموعهٔ مواد چندین کتابخانه در حوزه ای خاص اختصاص داشته باشد که در آن صورت آن را فهرستگان ویژه می نامند و موضوع فهرستگان باید به آن اضافه شود؛ مانند فهرستگان مواد دیداری و شنیداری (قنبری پور ۱۳۷۷).

فهرستگانها از لحاظ موضوع می توانند به دو حوزهٔ عمومی و تخصصی تقسیم شوند. ارزش موضوعی یک فهرست عمومی، به موجودی کتابخانه های شرکت کننده و توانایی آن فهرست در بازیابی منابع برحسب موضوع بستگی دارد. با وجود این، کتابشناسیهای خاص یا فهرستگانهای تخصصی بهترین شیوهٔ دسترسی موضوعی به منابع هستند. فهرستگانهای تخصصی به دلیل محدود بودن به موضوع یا رشته ای خاص، از ابزارهای لازم در همهٔ دانشها محسوب می شوند. نیاز به چنین فهرستی در کشورهایی بیشتر است که کتابخانه هایی با مجموعه های متجانس دارند (Hanson ۱۹۸۱, ۴۲۸).

با شکوفایی فناوری اطلاعات و ارتباطات از راه دور در دههٔ هفتاد و تأثیر آنها بر کتابخانه ها، فهرستهای خودکار و امکان بازیابی برخط اطلاعات نیز معرفی شد. این فناوری چندان گسترش یافته که با وجود قدرت پردازش اطلاعات، استانداردها، و قابلیتهای ارتباطی، امکان ایجاد موفقیت آمیز فهرستگانهای خودکار را پدید آورده است (Smith ۲۰۰۱). با پیدایش این نوع فهرستگانها، نیاز به فهرستی کامل از فهرستگانهای موجود پدیدار شد که نه تنها شناسایی مواد مرتبط با حوزه های جغرافیایی یا موضوعی خاص را آسان تر می سازد، بلکه به حفظ فهرستهای موجود و جلوگیری از دوباره کاری در ایجاد فهرستهای جدید کمک می کند. این کار اخیراً با ایجاد راهنمای جهانی ایفلا برای فهرستگانهای ملی[۱۷] انجام شده است که نقش فهرستگانِ فهرستگانها را دارد. هدف این فهرستگان، فهرست کردن تمامی فهرستگانهای ملی و بین المللی است و نقطهٔ آغازی برای جستجوی جهان گستر در فهرستگانها به شمار می رود. این راهنما، ابتکار جدیدی محسوب می شود و طرحهایی برای توسعهٔ بیشتر آن وجود دارد که شامل گسترش فهرست، توسعهٔ اطلاعات ارائه شده مانند کانالهای دسترسی به فهرستگانها از طریق سیستمهای دیگری مانند «اُ سی ال سی»، و تبیین ارتباط بین فهرستگانها و رکوردهای کتابشناختی ملی است. (Gould ۱۹۹۹).

▪ نقش فهرستگانها در پیشبرد اهداف اشتراک منابع

در وضع موجود، اشتراک منابع و بویژه امانت بین کتابخانه ها، به یک ضرورت تبدیل شده است. این همکاری امکان پذیر نیست، مگر این که کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی از منابع یکدیگر اطلاع داشته باشد. به همین دلیل تهیهٔ فهرستگانها شرطی اساسی برای انجام این نوع همکاریهاست (نوروزی ۱۳۸۰).

سالها پیش ارزش فهرستگانها برای دسترسی به مدارک، محل تردید بود. به نظر می رسید این وظیفه را بیشتر کتابخانه های بزرگی مانند مرکز تهیهٔ مدارک کتابخانهٔ بریتانیا ایفا می کنند و فهرستگانها در این میان تنها نقش پشتیبانی آنها را دارند. از آن هنگام، دنیا دستخوش تغییرات زیادی شده است. در کتابخانه ها نیز منابع محلی رو به نقصان نهاده، اشتراک منابع توسعه یافته و فهرستگانها در هر شکلی که باشند از ویژگیهای مهم بیشتر کتابخانه ها محسوب می شوند (Gould ۱۹۹۹). فهرستگانها اکنون ابزاری بسیار سودمند برای «امانت بین کتابخانه ها» و خدمات تحویل مدرک به شمار می روند، زیرا دسترسی همزمان به چند مجموعه، چه فیزیکی، چه مجازی یا ترکیبی از هر دو را فراهم می سازند. فهرستگانها نه تنها ابزاری برای تحقق هدفهای امانت بین کتابخانه ها و تحویل مدارک هستند، بلکه می توانند درخواستهای تحویل مدرک کاربران را نیز تنظیم و ارائه کنند. اگر هدف خدمات تحویل مدرک کتابخانه ها استفادهٔ بهینه از منابع است، پس فراهم کردن دسترسی عمومی به فهرستگان نیز اهمیت می یابد، به طوری که هم کارکنان و هم کاربران قادر به شناسایی خدمات با ارزش امانت بین کتابخانه ها و دیگر تبادلهای بین کتابخانه ها باشند (Hider ۲۰۰۴). تقریباً از سه دههٔ پیش، کتابخانه ها به صورت الکترونیکی فهرستهایشان را ادغام کرده اند تا بزرگترین پایگاه اطلاعاتی کتاب شناختی جهان یعنی فهرستگان جهان را پدید آورند. در واقع، فهرستگان جهان جامع ترین کتابشناسی جهان است و کتابخانه ها را قادر می سازد تا به صورت الکترونیکی مواد و منابع کتابخانه ای مورد نیاز خود را شناسایی کنند و از طریق خدمات امانت بین کتابخانه ها، به سرعت و با کارایی بهتر، این مواد را از یکدیگر امانت گیرند (نوروزی ۱۳۸۰).

دستیابی به موقع[۱۸] به منابع از راه دور، به عنوان راهی برای تأمین دسترسی، نیاز به اطلاعاتی دقیق دربارهٔ موجودی کتابخانه ها دارد. از آنجا که همچنان با گذشت زمان، توان کتابخانه ها در پاسخگویی به کاربرانشان با اتکا به منابع خود کاهش می یابد، کاربران به اطلاعاتی نیاز خواهند داشت تا از طریق آن امکان شناسایی محلی را داشته باشند که در آنجا بتوانند نسخه ای از منبع مورد نیاز خود را به دست آورند (Gould ۱۹۹۹).

یکی از ابزارهای اساسی که امروزه از اشتراک منابع میان کتابخانه ها پشتیبانی می کند، فهرستگانهای برخط است. در صورت استفادهٔ همهٔ کتابخانه ها از یک سیستم خودکار، پایگاهی واحد و مرکب به وجود می آید. این همان مدل کنسرسیومهای کتابخانه ای است که از طریق آن کاربران می توانند به راحتی فهرستگان جامع را جستجو کنند یا جستجوی خود را به یک یا چند کتابخانه محدود سازند. با این مدل، کاربران می توانند از امکانات گردش مواد در سیستم خودکار استفاده کنند تا منابعی را درخواست کنند که در یک کتابخانهٔ دوردست عضو کنسرسیوم نگهداری می شود. کتابخانه هایی که در شبکه ای مشارکت دارند که در آن از یک سیستم خودکار مشترک استفاده می شود؛ زیرساختهای فنی عمده ای را برای اشتراک مواد، انجام فهرست نویسی مشترک، و توسعهٔ مجموعه در اختیار دارند (Breeding ۲۰۰۰).

وجود فهرستگانها باعث تسریع در روند کارها نیز می شود. به عنوان نمونه، فهرستگان در سیستم اطلاع رسانی و کتابخانه های دانشگاهی چین[۱۹] کارایی بیشتر فعالیتها را موجب شده است. پیش از این، کارکنان این سیستم تنها می توانستند شش کتاب را در روز فهرست نویسی کنند، اما هم اکنون با استفاده از فهرست نویسی برخط، هر یک بیش از ۲۰ کتاب را در روز سازمان دهی می کند. زمان برای فهرست نویسی کتابهای جدید از یک ماه به یک هفته کاهش یافته است و بیش از ۳۰۰ کتابخانه دانشگاهی از داده های این فهرستگان استفاده می کنند. به طوری که فهرستگان، در حوزه های اشتراک منابع مانند امانت بین کتابخانه ها و تحویل مدرک، اساس پیشرفت و توسعه محسوب می شود (Yao ۲۰۰۴).

▪ روند توسعهٔ فهرستگانها

تغییر فهرستهای برگه ای به فهرستگانهای مجازی یا فهرستگانهای غیرمتمرکز، روندی سریع داشته است (Gould ۱۹۹۹). در آمریکا، بسیاری شکل برگه ای[۲۰] را به عنوان یکی از ویژگیهای فهرستگان می شناختند، اما این موضوع تأکید بیش از حد آن زمان را بر شکل برگه ای فهرست کتابخانه ها نشان می دهد. در دههٔ سوم قرن بیستم، به دلیل استفادهٔ گسترده از میکروفرمها و استفاده از داده های ماشین خوان، این مفهوم تغییر قابل ملاحظه ای کرد (Hanson ۱۹۸۱, ۳۹۲). پیشرفت بیشتر در فناوری اطلاعات، فرصتهای بیشتری را برای بهینه سازی و گسترش فهرستهای برخط به وجود آورد (Fattahi ۱۹۹۵).

کاربرد روشهای ماشین خوان، ابتدا به شکل کارتهای پانچ و نوارهای کاغذی، و سپس نوارهای مغناطیسی ظاهر شد. سازگاری کتابخانه ها در ابتدا با پیشرفت ماشینها و نرم افزارها کند بود، تا اینکه در دههٔ ۱۹۷۰ ارزش آنها در کنترل اطلاعات کتاب شناختی آشکار شد. اما هنوز هم هزینه های استفاده از آنها نسبتاً بالا بود، به نحوی که برخی از طرحهای رایانه ای کردن فهرستگانها کنار گذاشته و روشهایی ساده تر و مقرون به صرفه تر شامل ترکیبی از کارتهای چاپی و میکروفیلمها استفاده شدند. در دههٔ ۱۹۶۰، امکان تولید اطلاعات فهرست نویسی ماشین خوان به صورت متمرکز فراهم شد و در قالب برنامهٔ «مارک»[۲۱]، و توزیع هفتگی نوارهای مغناطیسی اطلاعات در میان تعداد محدودی از کتابخانه ها آغاز گردید. برونداد اولیه تنها شامل تک نگاشتهای انگلیسی زبان جاری بود، اما ظرف یازده سال بعد همهٔ عناوین چاپی فهرست نویسی شده در کتابخانه کنگره را در ترتیب الفبایی در بر می گرفت. بدون تردید، این طرح گسترده به برنامهٔ فهرست نویسی مشترک[۲۲] منجر شد که سیستمی را برای جمع آوری اطلاعات کتاب شناختی از سراسر دنیا ایجاد کرد. با توسعهٔ برنامهٔ رایانه ای پیشرفته ای موسوم به شناسایی «فرمت»[۲۳]، روند تبدیل رکوردها به شکل ماشین خوان بسیار ساده شد. این برنامه برای تک نگاشتها، امکان تبدیل به «فرمت» رکوردهای کتاب شناختی مطابق با استاندارد بین المللی توصیف کتاب شناختی[۲۴] را فراهم می کرد که از سوی بسیاری از مؤسسه های کتاب شناختی ملی فراهم می شد. به علاوه، کتابخانهٔ کنگره طرح مارک مشترک[۲۵] را راه اندازی کرد که شورای منابع کتابخانه ای[۲۶] از آن پشتیبانی می نمود. بر اساس این طرح، یک پایگاه داده از اطلاعات فهرست نویسی متمرکز و مشترک از طریق تبدیل عنوانهای گذشته نگر ایجاد می شد، که پیش از این از سوی کتابخانهٔ کنگره فهرست نویسی شده بودند (Hanson ۱۹۸۱, ۴۳۳ ۴۳۴).

امروزه با ظهور فناوری رایانه ها، به نظر می رسد عمر فهرستهای برگه ای تقریباً به سر رسیده و به جز چند مورد استثنا، مانند فهرستگان کتابهای مرکز تأمین مدارک کتابخانهٔ بریتانیا[۲۷]، دشوار است که فهرستی نوین از این دست بیابیم. حتی اگر فناوری لازم را برای ایجاد فهرستگانی خودکار نداشته باشیم، باز هم ایدهٔ ایجاد فهرست برگه ای سؤال برانگیز خواهد بود. این کار، درست مثل این است که از فناوری دیروز برای حل مشکلات فردا استفاده کنیم. با گسترش فناوری نوپدید اطلاعات و ارتباطات و به دنبال آن اینترنت، استفاده از شبکه ها و قابلیتهای آن برای توسعهٔ ذخیره و بازیابی اطلاعات معمول شد و طرح ایجاد فهرستگانها در شبکه شکل گرفت. بنابراین، می توان گفت که امروزه فهرستگان معمولی[۲۸] فهرستی برخط است. در چنین فهرستی، کتابخانه های عضو، داده های مربوط به موجودی خود را به طور الکترونیکی و در دفعات منظم به یک سیستم ارسال می کنند. در این فهرستها، رکوردهای تکراری حذف می شوند و پایگاه حاصل برای هر یک از کتابخانه های عضو قابل دسترس است (Gould ۱۹۹۹).

با وجود تغییر شکل فهرستگانها، هدف اصلی آنها کمابیش مانند گذشته، ارائهٔ منبعی برای کتابداران و کاربران نهایی برای پشتیبانی از کشف منابع، مکان یابی منابع، سفارش، و پشتیبانی از فهرست نویسی است (Husby ۱۹۹۹).

معمول ترین روش برای ایجاد یک فهرستگان، مدل متمرکز است. در این مدل، رکوردها به پایگاهی مرکزی وارد می شوند(Husby ۱۹۹۹) . برخی عقیده دارند که مدل متمرکز هنوز هم بهترین راه برای پشتیبانی از جستجوهایی درحجم بسیار بالاست (Lynch ۱۹۹۷). طراحی یک پایگاه متمرکز، به دو روش مستقیم و غیر مستقیم صورت می گیرد. در روش مستقیم، رکوردها به طور مستقیم به پایگاه مرکزی وارد می شوند. اما در روش غیر مستقیم، ابتدا فهرستهای محلی تشکیل و سپس کل داده ها به پایگاه مرکزی وارد می شوند. البته، ترکیب این دو روش نیز وجود دارد که در آن هر دو روش را می توان موازی با هم انجام داد (Cousins ۱۹۹۹). از جمله دلایل اصلی برای استفاده از روش غیرمستقیم، می تواند نبود ابزار فهرست نویسی مرکزی برای روزآمدسازی مستقیم فهرستها یا ترجیح کتابخانه ها به استفاده از سیستم فهرست نویسی ای سازگار با سیستم محلی آنها باشد (Husby ۱۹۹۹).

رده بندی فهرستگانهای متمرکز، بر اساس سازوکارهای روزآوری و مکان یابی داده ها، عبارتند از (Husby ۱۹۹۹):

ـ یک پایگاه اطلاعات فیزیکی، آپلود از سیستمهای محلی. در این مدل، هر کتابخانه فهرست مخصوص به خود را دارد و آن را روزآمد می کند. پایگاه مرکزی فهرستگان با آپلود اطلاعات جداگانهٔ کتابخانه ها روزآمد می شود.

ـ یک پایگاه اطلاعات فیزیکی ، دانلود به سیستمهای محلی. در این حالت، فهرست نویسی به صورت متمرکز انجام و فهرستگان به طور مستقیم روزآمد و سپس رکوردها کپی و به سیستمهای محلی انتقال می یابند.

ـ یک پایگاه اطلاعات فیزیکی، روزآوری محلی و مرکزی به صورت همزمان.

ـ کاملاً متمرکز. در این مدل، فهرستگان نقش فهرست محلی را نیز برای کتابخانه های عضو ایفا می کند. در اینجا، فهرست نویسی عبارت است از فرایند سادهٔ روزآمدسازی یک پایگاه اطلاعات.

مدل سنتی ساخت فهرستگانها که در آن، رکوردها از منابع گوناگون در یک پایگاه اطلاعاتِ واحد جمع می شوند، از سوی مدل مجازی فهرستگانها با چالش روبه رو شده است. در مدل مجازی، هر فهرست از دیگر فهرستها جداست، اما تمامی فهرستها از دید کاربر نهایی یک منبع واحد به نظر می رسند. روشهای گوناگونی برای ایجاد فهرستگانهای مجازی وجود دارند، اما بیشترین توجه به کاربرد استانداردجستجو و بازیابی «زد ۳۹. ۵۰»[۲۹] است (Cousins ۱۹۹۹). این استاندارد، پروتکلی را برای بازیابی «رایانه به رایانه»[۳۰] اطلاعات ارائه می کند و به کاربر یک سیستم رایانه ای اجازه می دهد به جستجو و بازیابی اطلاعات از سیستمهای دیگری بپردازد که از این استاندارد پشتیبانی می کنند، بدون اینکه از نحوی[۳۱] که در آن سیستمها استفاده می شود، آگاهی داشته باشد. استفاده از این استاندارد، اقبال روزافزونی داشته است، به شکلی که کتابخانهٔ کنگره علاوه بر فراهم ساختن امکان جستجو در فهرست خود با این استاندارد، امکان جستجو در فهرستهای نزدیک به ۵۰۰ مؤسسه را در سطح جهان با استفاده از این استاندارد از طریق دروازه ای واحد فراهم می سازد (Library of Congress ۲۰۰۶).
 
منابع
زوارقی، رسول. (۱۳۸۳). تحولات تکنولوژیک کتابخانه ها. http://www.irandoc.ac.ir/data/E_J/vol۲/it_lib.htm (۱۰/۱۱/۱۳۸۴). شرکت نرم افزار و سخت افزار ایران. بی تا. سیستم جامع اطلاع رسانی سیمرغ. http://www.nosasoft.com/Documents/FEAT/SIM/FEAT_SIM_Introduce_E۱.PDF (۱۹/۱/۱۳۸۵).
ـ علیدوستی، سیروس. (۱۳۸۰). اشتراک منابع و همکاری بین کتابخانه ها. تهران: مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران.
ـ قنبری پور، امان الله. (۱۳۷۷). برنامهٔ اجرایی فهرستگان کتب لاتین کشور. سازمان پژوهشهای علمی و صنعتی ایران، معاونت اطلاعات علمی و نوآوریها.
ـ (۱۳۷۸). طرح ملی فهرستگان کتب لاتین کشور. سازمان پژوهشهای علمی و صنعتی ایران، معاونت اطلاعات علمی و نوآوریها.
ـ نوروزی، علیرضا.(۱۳۸۰). فهرستگان جهان. فصلنامه اطلاع رسانی۱۷(۶۶): ۶۵ ۶۷
Abdoulaye, Kaba, and Shaheen Majid. (۲۰۰۰). Use of the Internet for reverence services in Malaysian academic libraries. Online Information Review ۲۴ (۵): ۳۸۱ ۳۸۸.
Akeroyd, John. (۲۰۰۱). The management of change in electronic libraries. IFLA Journal ۲۷ (۲): ۷۰ ۷۳.
Anderson, Josephine. (۱۹۹۶). Management of art library collections & extension of services.Library Management ۱۷(۸):۱۷ ۲۲.
Bardly, Phil. (۱۹۹۷). Going online, CD ROM and the Internet. London: Aslib.
Bouazza, Abdelmajid. (۱۹۸۶). Resource sharing among libraries in developing countries: The gulf between hope and reality. Int. Libr. Rev. ۱۸: ۳۷۳ ۳۸۷.
Breeding, Marshall. (۲۰۰۰). Technologies for Sharing Library Resources. Information Today ۱۷ (۹): ۶۰ ۶۲.
Brophy, Peter. (۲۰۰۰). Towards a generic model of information and library services in the information age. Journal of Documentation ۵۶ (۲): ۱۶۱ ۱۸۴.
Brophy, Peter. (۲۰۰۱). The library in the twenty first century: New services for the information age. London: Library Association publishing.
Bruijnzeels, Rob. (۲۰۰۲). Bibliotheken ۲۰۴۰: Libraries ۲۰۴۰ The future in progress. In The proceeding of ۶۸th IFLA Council and General Conference. Glasgow: IFLA.
Chen, Ya ning. (۲۰۰۳). Application and development of electronic books in and e Gutenberg age. Online Information Review ۲۷ (۱). www.emeraldinsight.com (۲۰ Aug. ۲۰۰۴).
Chowdhury, Gobinda. G., and Sudatta Chowdhury. (۲۰۰۳). Introducing to digital libraries. London: Facet.
Cohen, Steven M. (۲۰۰۳). Library Web Page and online Catalog Directories. Public Libraries ۴۲ (September/October): ۲۹۴ ۲۹۵.
Copac. (۲۰۰۶). About Copac. http://copac.ac.uk/about/ (۵ Mar ۲۰۰۶).
Cousins, Shirley. (۱۹۹۹). Virtual OPACs versus union database: Two models of union catalogue provision. The Electronic Library ۱۷ (۲): ۹۷ ۱۰۳.
Crawford, Walt. (۲۰۰۰). ILL: Peering into the future. American Libraries (Nov): ۳۵.
Dowler, Sheila T. (۱۹۹۵). The research university&#۰۳۹;s dilemma: Resource sharing and research in transinstitutional environment. In The future of resource sharing, edited by Shirley K. Baker and Mary E. Jackson. New York: The Haworth Press.
Erens, Bob. (۱۹۹۶). How recent developments in university libraries affect research. Library Management ۱۷ (۸): ۵ ۱۶.
Evans, Peter. (۲۰۰۰). Trends, pressures, and realities in the library systems marketplace. American Libraries ۳۱ (۹): ۵۱ ۵۳.
Fattahi, Rahmatollah. (۱۹۹۵). A comparison between the online catalogue and the card catalogue: some considerations for redesigning bibliographic standards. Library Review ۴۴ (۲): ۴۴ ۵۸.
Foster, William. (۲۰۰۰). Developments in technical services: Cultural change and organizational management In Achieving cultural change in networked libraries, edited by B. J. Reid and W. Foster. England: Gower.
Gould, Sara. (۱۹۹۹). From card to clumps: A look at developments in the world of union catalogues. Interlending & Document Supply ۲۷ (۳): ۱۱۶ ۱۲۱.
Hanson, Eugene R. (۱۹۸۱). Union catalogs. In Encyclopedia of Library and information science, edited by Allen Kent. New York. Marcel Derkker.
Hider, Philip. (۲۰۰۴). The bibliographic advantages of a centralized union catalogue for ILL and resource sharing. Interlending & Document Supply ۳۲ (۱): ۱۷ ۲۹.
Husby, Ole. (۱۹۹۹). Real and Virtual Union Catalogues. http://www.caslin.ez.۷۷۷۷/easlin۹۹/papers.html (۲۰ Feb ۲۰۰۶).
Jackson, Mary E. (۲۰۰۴). Will Electronic journals eliminate the need for ILL? Interlending & Document Supply ۳۲ (۳): ۱۹۲ ۱۹۳.
Kaku, Michio. (۱۹۹۸). Visions: How science will revolutionize the Twenty First century. Oxford: Oxford University Press.
Kaufman, Paula. (۲۰۰۱). Whose Good old days are these? A dozen predictions for the Digital Age. In Impact of Digital Technology on Library Collections and Resource Sharing. Binghamton: Howorth Press: ۵ ۱۹.
Lesk, Michael. (۲۰۰۵). Understanding digital libraries. ۲nd ed. Amesterdam: Elsevier.
LibDex. (۲۰۰۵). http://www.libdex.com/country/iran.html (۵ Mar ۲۰۰۶).
Library of Congress. (۲۰۰۶). Gateway to library catalogs: Z۳۹.۵۰. http://www.loc.gov/z۳۹۵۰/ (۲ Mar. ۲۰۰۶).
Lynch, Clifford A. (۱۹۹۷). Building the infrastructure of resource sharing: Union catalogs, distributed search, and cross database linkage. Library Trends ۴۵ (۳): ۴۴۸ ۴۶۱.
McMurdo, George. (۱۹۹۷). The Internit. In Handbook of special librarianship and information work, edited by Alison Scammell. London: Aslib.
Oppenheim, Charles. (۱۹۹۷). Towards the electronic library? In Handbook of special librarianship and information work, edited by Alison Scammell. London: Aslib.
Palmer, Carol L. (۱۹۹۶). Information work at the boundaries of science: Linking library services to research practices. Library Trends ۴۵ (۲): ۱۶۵ ۱۹۱.
Pors, Niels Ole. (۲۰۰۳). Managing change in Danish Libraries. The Journal of Academic Librarianship ۲۹ (۶): ۴۱۱ ۴۱۵.
Preece, Barbara. (۲۰۰۱). Consortial thinking: Union and virtual catalogs in a consortial environment. The Journal of Academic Librarianship ۲۷ (۶): ۴۷۰ ۴۷۲.
Samuel, Arthur A. (۱۹۶۴). The banishment of paperwork. New Scientist ۲۱ (۳۸۰): ۵۲۹ ۵۳۰. Quted in Lesk ۲۰۰۵.
Russell, Kelly. (۱۹۹۸). The JISC electronic libraries program. Computer and the Humanities ۳۲: ۳۵۳ ۳۵۷.
Scammell, Alison. (۱۹۹۷). The role of the special librarian in the electronic era. In Handbook of special librarianship and information work, edited by Alison Scammell. London: Aslib.
Smith, Malcolm. (۲۰۰۱). The cycles of interlending. http://www.ifla.org/VI/۲/conf/smith.pdf (۲ Jan ۲۰۰۶).
Yao, XiaoXiao, Ling Chen, and Longfi Dai. ۲۰۰۴. Current situation and future development of CALIS. Library Managemen. ۲۵ (۶ ۷): ۲۷۷ ۲۸۲.
۱. دکترای مدیریت ـ استادیار ـ پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران
۲. دانشجوی کارشناسی ارشد ـ دانشگاه آزاد اسلامی ـ واحد علوم و تحقیقات
۱. Virtual or electronic libraries
۱. Paper libraries
۲. Hybrid
۱. Union Catalog
۲.Universal Catalog
۳. International Catalog
۴. Joint Catalog
۵. Cooperative Catalog
۶. Interlibrary Catalog
۷. Repertory Catalog
۸. Joint Card Catalog
۱. Public Library System
۲. Cooperative Effor
۱. Union Catalogs of Early Books
۱. IFLA World Directory of National Union Catalogues
۱. Just in time
۱. CALIS: China Academic Libraries and Information System (CALIS)
۲. Card Format
۱. MARC
۲. Shared Cataloging Program
۳. Format Recognition
۴. International Standard Bibliographic Description (ISBD)
۵. COMARC
۱. Council on Library Resources
۲. British Library Document Supply Center (BLDSC)
۳. Normal
۱. Z۳۹.۵۰
۲. Computer to computer
۳. Syntax
۱. OCLC
۲. RLG
۳. WLN
۱. Distributed catalog
۲. Link
۳. Seamless
۱. Statement
۲. Open Standards
۱. Clump
۱. Virtual Canadian Union Catalogue (VCUC)
۱. The Library Index: LibDex (http://www.libdex.com/)
۱. Lib Web Cats (http://www.librarytechnology.org/libwebcats/)
۲. Master
۳. Algorithmic record editting
۴. Melvyl
۵. COPAC (http://copac.ac.uk/)
۱. Labour intensive 
 
 
  بر گرفته از مقالات ارسالی به آفتاب 

 
 
 
 

انتشار مجموعه مقالات همایش «رویکردها و راهکارهای نوین در سازماندهی اطلاعات»

 

دکتر مجسن حاجی زین العابدینی، از ویراستاران و گردآورندگان این اثر در گفتگو با لیزنا با اعلام این خبر افزود: این کتاب در برگیرنده مقالات اولين همايش سالانه انجمن كتابداري و اطلاع رساني ایران که در 16 و 17 اسفند 1385 برگزار شده است.

دبیر اجرایی همایش «رویکردها و راهکارهای نوین در سازماندهی اطلاعات» درخصوص ضرورت برگزاری این همایش بیان کرد: انجمن کتابداری و اطلاع­رسانی ایران، در راستای تحقق اهداف علمی و ادای دین خود به جامعه کتابداری و اطلاع رسانی ایران، از آغاز فعالیت خود در نظر داشت تا در قالب یک همایش ملی به یکی از مهمترین موضوعات روز کتابداری و اطلاع­رسانی یعنی "سازماندهی اطلاعات" بپردازد. به همین منظور، در دوره دوم فعالیت خود، فراخوانی را در زمینه­های موضوعی سازماندهی اطلاعات تهیه و منتشر کرد. در آن دوره استقبال چندانی از این موضوع به عمل نیامد و  مقالات اندکی به انجمن رسید که از بین مقالات رسیده، تعداد 4 مقاله برگزیده شد و در قالب یکی از سخنرانی­های ماهانه انجمن، ارائه شد. اما برگزاری این همایش همچنان در دستور کار انجمن قرار داشت تا اینکه در تابستان 1385 تصمیم گرفته شد این همایش به عنوان اولین همایش ملی و سالانه انجمن و همزمان با مجمع عمومی و انتخابات دوره سوم هیات مدیره انجمن برگزار شود. به همین منظور، دبیرخانه همایش در دانشگاه شهید چمران اهواز دایر شد و محورهای همایش مجدداً مورد بازبینی قرار گرفت و آخرین موضوعات روز کتابداری و اطلاع رسانی در آن گنجانده شد و در مهرماه فراخوان مقالات منتشر شد.

وی افزود: از میان متن کامل 42 مقاله رسیده به دبیرخانه همایش، 36 مقاله پس از طی فرآیند داوری پذیرفته شد. کتاب حاضر حاوی متن سی و یک مقاله از مجموع مقالات همایش است.

دکتر حاجی زین العابدینی درباره کتاب مجموعه مقالات این همایش گفت: این کتاب از سه بخش تشکیل شده است، پس از سخن دکتر رحمت الله فتاحی، دبیر علمی همایش و نیز سخن دبیراجرایی؛ بخش اول، شامل مقالات پذیرفته شده برای ارائه شفاهي، بخش دوم، دربرگیرنده مقالات پذیرفته شده به صورت پوستر است، در بخش سوم نیز مقالات پذیرفته شده برای چاپ منتشر شده است.

در بخش اول کتاب 19 مقاله ارائه شده به صورت شفاهی شامل:

•تحلیل کارکردهای عناصر اطلاعاتی در پیشینه کتابشناختی.... /دکتر رحمت­الله فتاحی و شعله ارسطوپور؛
•اف.آر.بي.آر: استفاده از مدل مفهومي موجوديت- رابطه در فهرست­هاي آينده... /افشین موسوی چلک؛
•انطباق فهرست های رایانه­ای بر مدل ملزومات کارکردی پیشینه های کتابشناختی  (FRBR)... /شعله ارسطوپور؛
•ملزومات کارکردی داده­های مستند (فراد) و نقش آن ... /  محسن حاجی‌زین‌العابدینی؛
•مسائل اصطلاحنامه­سازی در ايران از ديدگاه تهيه­کنندگان اصطلاحنامه /آنسه حسینی­زاده و فاطمه رهادوست؛ بررسی میزان اثربخشی عناصر ابرداده ای بر رتبه­بندی صفحات وب .... / عاطفه شریف؛
•بررسي وضعيت مستندسازي با تأکيد بر شيوه‌هاي ضبط اسامي مستند مؤلفان و مشاهير / دکتر ناهید بنی اقبال، دکتر اشرف السادات بزرگی و مریم حاتمی؛
•تجزیه قراردادی مفهوم و اصطلاحنامه سه بعدی در مدل مبتنی بر هستی‌شناسی / نرگس زندی­روان؛
•رده‏بندی مردمی (فوکسونومی) در تقابل با نظام‏های رده‏بندی کتابخانه‏ای / علیرضا نوروزی و علی منصوری؛
•فولکسونومی: رویکردی نوین به سازماندهی اطلاعات در وب / مهدی حسینی؛ رفع ابهام از پرسش کاربران با فراواژگان شناختي: رويكردي بنيادي در سازماندهي شناخت /فرزاد دادرس و احمد عبدالله زاده؛
•رویکرد فازی در سازماندهی و بازیابی اطلاعات / لیلا مکتبی­فرد؛ رویکردی معرفت شناختی به رده بندی و سازماندهی دانش در کتابداری و اطلاع رسانی /غلامرضا حیدری؛
•مقایسه کارایی طرح فرادادهای هسته دوبلین و قالب فرادادهای مارک 21  در.... / مهدی طاهری؛
•سازماندهی منابع اینترنتی: قواعد فهرستنویسی انگلو-امریکن یا عناصر فراداده ای هسته دوبلین؟ /دکتر مرتضی کوکبی و سمیه سادات آخشیک؛
•سازماندهي صفحات وب با استفاده از نظام­هاي رده­بندي كتابخانه­اي /گلناز ملای­مقدم و محمد نعیم­آبادی؛
•ضرورت مستندسازي موضوعي پايگاه­هاي اطلاعاتي فارسي موجود بر روي وب / عبدالرسول خسروی و محسن حاجی زین العابدینی است.
مقالات پذیرفته شده به صورت پوستر در این همایش در بخش دوم کتاب درج شده و شامل عناوین :

•ایکس ام ال و كاربرد آن در سازماندهي دانش در كتابخانه ها /علی­اکبر خاصه، نورالله کرمی و مریم فقیهی­نیا؛
•درآمدي بر ذخيره و بازيابي اطلاعات در پايان‌نامه‌ها و رساله‌هاي الكترونيك /مریم صابری و حمیده احتشام؛
•رویکرد فازی در مفهوم موضوع: قلمرویی نو در سازماندهی و.... / محمد یزدانی فر؛سازماندهي اطلاعات در وب اجتماعي / احسان محمدی؛
•سیستم های مدیریت ابرداده / یعقوب نوروزی؛
•ابرداده و محيط ديجيتالي / سعیده ولی زاده حقی؛
•مدیریت اطلاعات شخصی (PIM): گامی نوین در سازماندهی شخصی اطلاعات /رسول زوارقی؛
•میانکنش­پذیری: حلقه اتصال فهرست­های پیوسته همگانی و... / علی نصرتی اردکانی و امیر رضا اصنافی است.
در بخش سوم این کتاب نیز مقالات پذیرفته شده برای چاپ منتشر شده است:

•RDA: استانداردی نوین جهت توصیف و دسترسی به منابع دیجیتالی /فرشید دانش، مینا افشار و رسول نوری
•آیا رده­بندی پاسخی مناسب برای مشکل بازیابی اطلاعات وب خواهد بود؟ /میترا پشوتنی زاده و علی منصوری
•دگرگوني ساختار و نقش اصطلاحنامه‌ها و اهميت نقش آنها در.... /فخرالسادات محمدی
•فرايند نمايه‌سازي و رويکردهای آن در سازماندهی اطلاعات /زهرا کاظم­پور و حسن اشرفی ریزی
•نمایه­سازی صفحات وب: مفاهیم و ابزارها / زیور صباغی نژاد
•کاربرد طرح هاي رده بندي در بازيابي منابع شبکه اي / مریم اسدی
در پایان کتاب نیز جمع­ بندي پاياني همایش رويكردها و راهكارهاي نوين در سازماندهي اطلاعات، توسط سید ابراهیم عمرانی مدیر برگزاری همایش مذکور نگاشته شده است.

کتاب مجموعه مقالات همایش «رویکردها و راهکارهای نوین در سازماندهی اطلاعات» با گردآوری و ویراستاری داریوش علیمحمدی  و دکتر محسن حاجی زین العابدینی در 630 صفحه و شمارگان 1100 نسخه از سوی انتشارات کتابدار منتشر شد.
 

تأثیر فناوری اطلاعات بر فهرستگانها (2)

مسعود بهمن آبادی
سیروس علیدوستی[۱]
نادیا حاجی عزیزی[۲]

روند ایجاد فهرستگانهای مجازی که بتوانند به درستی اطلاعات موجودی و وضعیت گردش مواد را در میان سیستمهای خودکار کتابخانه ای گوناگون نمایش دهند، روندی پیچیده و مستلزم تلاش زیادی است. نرم افزاری که بدین منظور به کار می رود، باید از فهرست مجازی پشتیبانی کند تا انعطاف پذیری لازم را برای ارتباط با روشهای گوناگون ارائهٔ اطلاعات موجودی و قابلیت دسترسی به مواد داشته باشد. ارائهٔ شیوه ای برای جستجوی منسجم در میان سیستمهای خودکار گوناگون در یک فهرست مجازی هم می تواند پیچیده باشد، زیرا(Breeding ۲۰۰۰):

ـ هر کدام از سیستمهای خودکار روشهای جستجو و بازیابی خاص خود را دارند، مثلاً فیلدهای خاص در نمایه های موضوعی، نویسنده، و عنوان در بین سیستمها تفاوت دارد.

ـ روشهایی که در آن هر فیلد در رکورد مارک نمایه می شود نیز در کتابخانه هایی که از همان نرم افزار استفاده می کنند، می تواند بسیار متفاوت باشد.

ـ سرورهای به کار گرفته شده برای اجرای پروتکل «زد ۳۹. ۵۰» نیز در انواع در پشتیبانی از جستجوها تفاوت دارند، زیرا برخی فقط یکی از جستجوهای عبارتی و عنوان، و برخی هر دو نوع را برای هر نمایه ارائه می نمایند.

کنسرسیومها می توانند در کاهش این پیچیدگی مفید باشند. کنسرسیومها به عنوان سازوکاری برای کتابخانه ها عمل می کنند تا منابعی را که هر یک برای کاربرانشان در اختیار ندارند، با روشی مؤثر و مقرون به صرفه فراهم کنند. در گذشته کتابخانه ها بر منابعی کتاب شناختی چون «اُ. سی. ال. سی.»[۳۲]، «آر. ال. جی.»[۳۳]، و «دبلیو. ال. ان.»[۳۴] متکی بودند تا از موجودی دیگر کتابخانه ها آگاهی یابند. هر چند این امکانات نسبت به زمانی که کتابخانه ها تنها بر فهرستهای چاپی چون فهرستگان ملی یا سیاهه های میکروفیلمی اتکا داشتند، یک مزیت محسوب می شود، اما نمی توانند پاسخگوی انتظارها یا نیازهای کاربران امروز باشند. از این گذشته، استفاده از آنها پرهزینه و وقت گیر است. امروزه در حالی که برخی کنسرسیومها به همان امکانات اکتفا می کنند، دیگران در صددند تا فهرستهای خود را به شکل فهرستگانها یا فهرستهای مجازی درآورند. انتخاب بین فهرستگانهای واقعی و فهرستگانهای مجازی، اغلب به سطح مشارکت و اعتبارهای مالی بستگی دارد. ممکن است اعتبارهای مالی به حدی باشد که کنسرسیومها در صدد یافتن کارگزاری واحد برآیند تا پایگاهی مشترک برای اعضا ایجاد کند، در حالی که کنسرسیومهای دیگر می توانند گزینهٔ فهرست مجازی را انتخاب کنند؛ انتخابی که به اعضا اجازه می دهد در عین حالی که می توانند بر سیستم کتابخانهٔ محلی خود نظارت کنند، امکان اتصال مجازی به کتابخانه های دیگر کنسرسیوم را نیز داشته باشند. فهرستگان مجازی فهرستهای جداگانه اعضا را به هم متصل، و به عنوان فهرستی یکدست در میان اعضای کنسرسیوم عمل می کند. این فهرستها منابع اعضای کنسرسیوم را در رکوردهای کتاب شناختی واحدی ترکیب و اطلاعات مربوط به محل نگهداری آن منابع را هم در کنار آنها قرار می دهند (Preece ۲۰۰۱; Cohen ۲۰۰۳).

فهرستگانهای مجازی می توانند در نتایج خود نه تنها اطلاعات کتاب شناختی منابع را ارائه دهند، بلکه وضعیت گردش نسخه های هر منبع را با اطلاعات دقیق محل نگهداری نمایش می دهند. اگر هدف اصلی در ایجاد یک فهرستگان مجازی را پشتیبانی از اشتراک منابع بدانیم، پس باید امکانی برای کاربران فراهم شود تا بتوانند به منابعی دست یابند که در محل کتابخانهٔ خود برای آنها قابل دستیابی نیستند. بنابراین، فهرستگانهای مجازی، امکان درخواست از یک سیستم یکپارچهٔ امانت بین کتابخانه ها را نیز برای کاربران فراهم می آورند. برای استفاده از منابع، ابتدا مشخص می شود که آیا منبع مورد نظر در حال حاضر در کتابخانهٔ محل کاربر موجود است یا خیر، زیرا باید تا حد امکان از مراحل پرهزینهٔ به دست آوردن منابع از کتابخانه های دیگر پرهیز شود. اما هنگامی که امکان به دست آوردن منبع در محل نیست، باید بتوان از خدمات امانت بین کتابخانه ها بهره برد (Breeding ۲۰۰۰).

بنابراین، آخرین تأثیر تحولات فناوری اطلاعات بر فهرستگانها را می توان ایجاد فهرستگانهای مجازی دانست که با مفهوم فهرستهای غیرمتمرکز یا فهرستهای توزیع شده[۳۵] (Lynch ۱۹۹۷) هم شناخته می شوند که در آنها اطلاعات موجودی کتابخانه ها به یک پایگاه دادهٔ مرکزی ارسال نمی شود، بلکه فهرستهای جداگانهٔ کتابخانه ها به یکدیگر متصل[۳۶] می شوند. نرم افزار استفاده شده باید قابلیت جستجو از هر فهرست به فهرستهای دیگر را به شکل به هم پیوسته و بدون توجه به مرز فهرستها از یکدیگر[۳۷] داشته باشد، به طوری که تمامی فهرستها جستجو و نتایج آن به صورت یکپارچه به کاربر ارائه شوند. به عبارت دیگر، این نتیجهٔ استفاده از فهرستگانی یکپارچه است. یکپارچگی فهرستگانها در تمام فرایندهای بازیابی، مکان یابی، و سفارش صورت می گیرد، به طوری که کمتر احتمال می رود فهرستگانها تنها برای یکی از این هدفها به وجود آیند، بلکه پاره ای از یک سیستم پیچیده تر خواهند بود (Gould ۱۹۹۹)که با فراهم آوردن امکان دسترسی به چند پایگاه جدا از هم از طریق یک رابط کاربر واحد، امکان جستجوی همزمان را در آنها مهیا می کنند. در فهرستگانهای مجازی، فهرست مرکزی به معنای پایگاه فیزیکی و مجموعه ای از چند فهرست وجود ندارد. برخی شاخصهای کیفیت این گونه فهرستگانها عبارتند از(Husby ۱۹۹۹):

ـ دسترسی تنها از طریق یک رابط کاربر صورت گیرد

ـ عبارتهای[۳۸] جستجو با یک نحو و مجموعه ای مشترک از نشانه های جستجو ارائه شوند

ـ رکوردها در یک شکل واحد بازیابی شوند و امکان نمایش یکدست رکوردها وجود داشته باشد

ـ عناصر تکراری نمایش داده نشوند

ـ اطلاعات مربوط به مکان و محل نگهداری رکوردها قابل دسترسی باشند

ـ اطلاعات روزآمد از گردش مواد و قابلیت دسترسی به تمامی نسخه های موجود ارائه شود

ـ فهرست به خدمات سفارش یا امانت یکپارچه ای متصل باشد.

رابط کاربر می تواند استانداردها، ترکیبها و فرمتهای گوناگون و حتی معناهای پراکندهٔ بسیار متفاوت سیستمهای کاملاً گوناگون را ترجمه و تفسیر کند و توانایی اتصال به همهٔ سیستمها را داشته باشد. کوششهای بسیاری شده است تا چنین سیستمهای مجازی ای ساخته شوند، اما فهرستگان آرمانی، فهرستگانی است که بتواند با استانداردهای آزاد[۳۹] عمل کند (Husby ۱۹۹۹).

بنابراین، فهرستگانهای مجازی به هیچ وجه همان فهرستگانهای سنتی نیستند، زیرا فهرستگان سنتی سیاهه ای از رکوردهای تلفیق شدهٔ منابع و پیوستی از کتابخانه های دارای آن منابع است، اما فهرستگان مجازی گروههایی به هم متصل از فهرستهای جداگانهٔ کتابخانه هاست که جستجو در آن بر پایهٔ یک رابط کاربرِ واحد صورت می گیرد و بر این اساس استوار است که کاربر نیاز ندارد بداند که فهرستهای جداگانه ای را جستجو می کند، زیرا نتایج حاصل همان سیاهه ای واحد از رکوردها و اطلاعاتی در مورد مکانهایی است که مدارک را نگهداری می کنند.

«کلامپ»[۴۰] یا مجموعهٔ رکوردها در فهرستگانها، می توانند دو نوع باشند؛ کلامپ فیزیکی که در آن رکوردها از چندین فهرست کتابخانه به طور فیزیکی گردآوری می شوند تا یک فهرستگان را شکل دهند یا کلامپ مجازی که فهرستها در آن به هم متصل شده و جستجو در میان آنها از طریق پروتکل «زد ۳۹. ۵۰» صورت می گیرد (Gould ۱۹۹۹). «کازینز» هر فهرستگان را در جای خود یک کلامپ فیزیکی می داند که تعاملهای کاربر را منسجم می کند. گاهی ایجاد یک کلامپ مجازی که همکاری مؤسسه های زیادی را می طلبد، اگر غیر ممکن نباشد، بسیار دشوار است. هر فهرستگان دامنه ای محدود دارد و هرگز دسترسی کاربر را به همهٔ اطلاعات مورد نیاز او فراهم نمی کند. بنابراین، او پیشنهاد می کند ابتدا کلامپ فیزیکی ایجاد شود تا زمینهٔ ایجاد کلامپهای مجازی بزرگترفراهم گردد (Cousins ۱۹۹۹).

▪ فهرستگانهای متمرکز و فهرستگانهای غیرمتمرکز

در انتخاب بین فهرستگانهای متمرکز و غیرمتمرکز یا مجازی، بحثهای زیادی مطرح است. برخی وجود هر دوی آنها را لازم می دانند. «لینچ» معتقد است فهرستهای متمرکز هنوز بهترین راه برای پشتیبانی از جستجو در مجموعه های عظیم است. با این حال، اضافه می کند که از دیدگاه فنی هر کدام از فهرستگانهای متمرکز وفهرستگانهای غیرمتمرکز، برای کاربران فواید و مزایای خود را دارند و می توانند مکمل یکدیگر نیز باشند و در این صورت مزیت بیشتری بیابند (Lynch ۱۹۹۷).

«گولد» آیندهٔ فهرستگانهای مجازی را هنوز اطمینان بخش نمی داند. به زعم وی، بیشتر کارهایی که در این حوزه انجام شده اند، هنوز در مرحلهٔ راه اندازی هستند و در کارآیی پروتکل «زد ۳۹. ۵۰» نیز هنوز اطمینان کاملی وجود ندارد. زیرا واضح است که این پروتکل هنوز نمی تواند جایگزین فهرستگانی متمرکز با مدیریت مناسب شود. از سوی دیگر، روشن است که در حال حاضر با وجود محدودیتهای مالی و نبود امکانات اساسی برای اشتراک منابع، ایجاد فهرستگانی متمرکز در همهٔ موارد عملی نیست. در نتیجه، در کتابخانه های امروز فضایی برای هر دو نوع فهرستگان وجود دارد. نمونه ای از فهرستگانهای مجازی، فهرستگان مجازی کاناداست[۴۱] که به عنوان طرحی در سال ۱۹۹۶ آغاز شد تا استفاده از پروتکل «زد ۳۹. ۵۰» را برای اتصال به فهرستهای کتابخانه ای بیازماید. در سال ۱۹۹۸ نتیجه گرفته شد که هر چند استفاده از فهرستگان مجازی برای وظایفی چون کپی کردن فهرستها مؤثر است، اما هنوز برای توسعهٔ کاربرد فهرستهای مجازی برای مکان یابی منابع و به دنبال آن امانت بین کتابخانه ها تلاش بیشتری لازم است. با این حال، در بررسی سال ۱۹۹۸، ۳۷% از کتابخانه های شرکت کننده در «وی کاس» اعلام کردند که کاربرد پروتکل «زد ۳۹. ۵۰» را در امانت بین کتابخانه ها مفید دانسته اند (Gould ۱۹۹۹).

▪ آینده فهرستگانها

جهانی سازی در حوزهٔ فناوری اطلاعات سریع تر و بیشتر از صنایع دیگر در کانون توجه قرار گرفته است، زیرا امکان تعامل سیستمهای رایانه ای با یکدیگر بسیار اهمیت دارد. گسترش جهانی سازی در این زمینه به کتابخانه ها این امکان را داده است که جهانی فکر و عمل کنند. نمونهٔ آشکار این گرایش، استفاده از فهرستهای مجازی است که با استانداردهای ارتباطی بین المللی «زد ۳۹. ۵۰» عمل می کنند و سازمانهای جهانی از آن برای هماهنگی فهرستهای کتابخانه ای متفاوت بهره می برند. کتابخانهٔ جهانی نیز ایده ای است که بر همین اساس پدید آمده است. در این کتابخانه، فهرستگانهای مجازی نقشی اساسی ایفا می کنند. ابعاد نیل به کتابخانهٔ جهانی عبارتند از(Evans ۲۰۰۰):

ـ فهرستگانی مجازی که با استفاده از استاندارد «زد ۳۹. ۵۰» عمل کند

ـ سیستمهای امانت دهی الکترونیکی بر پایهٔ پذیرش استاندارد «ایزو»

ـ همکاریهای مبتنی بر مارک.

فهرستگان مجازی بر همان پایه ای شکل می گیرد که هر موتور جستجوی اینترنتی به طور مجازی ایجاد می شود. موتورهای جستجو داده های کتاب شناختی را معمولاً به شکل کلیدواژه از منابع وب می گیرند و آنها را در یک پایگاه قابل جستجو ترکیب می کنند (Brophy ۲۰۰۱, ۴۶). بنابراین، آنچه شاهد آن خواهیم بود، پیدایی دروازه های مبتنی بر وب است که کاربران را قادر می سازد اطلاعات چاپی و الکترونیکی را جستجو کرده و به چکیده ها و متن کامل بیشتر منابع دسترسی فوری بیابند. در جایی که منبعی فقط به شکل کاغذی موجود است، این دروازه ها به کاربران این امکان را می دهند که محل نگهداری نسخه ای از آن را بیابند و درخواستی را برای امانت یا دریافت تصویر آن تنظیم کنند تا به طور مستقیم به آنان تحویل داده شود (Smith ۲۰۰۱).

با گسترش امکانات وب، خیلی راحت می توان به فهرست موجودی کتابخانه ها دست یافت. یافتن وب سایتهای کتابخانه ها می تواند به سادگی وارد کردن نام کتابخانه در یک موتور جستجو باشد. اما پایگاههایی وجود دارند که برای جمع آوری و فهرست نویسی صفحات وب پایگاهها و همچنین اتصال به فهرستهای برخط ایجاد شده اند. با استفاده از این پایگاهها، کاربران نه تنها می توانند وب سایت کتابخانهٔ خود را بیابند، بلکه می توانند کتابخانه های مجاور خود را نیز پیدا کنند و به طور مستقیم به فهرست برخط متصل شوند. وظیفه ای که موتورهای جستجو با آن مشکل دارند (Cohen ۲۰۰۳). برخی از این پایگاهها عبارتند از:

«لیبدکس»[۴۲] یکی از مشهورترین راهنماهاست که فهرست جهان گستری از صفحات وب و فهرستهای برخط حدود ۱۸ هزار کتابخانه را ارائه می کند. این فهرست علاوه بر قابلیت جستجو، بر حسب کشور یا شرکتهای عرضهٔ کنندهٔ «اُپک» قابل مرور است.برای هر کتابخانه ای که در این فهرست یافت شود، اطلاعاتی مانند کشور، نوع کتابخانه، و پیوندی به صفحهٔ خانگی و فهرست برخط کتابخانه ارائه می شود. این فهرست هم اکنون ۱۵ کتابخانه از ایران را نیز در بر دارد (LibDex ۲۰۰۵).

«لیب ـ وب ـ کتس»[۴۳] منبع دیگری برای یافتن وب سایتها و فهرستهای برخط کتابخانه هاست. مزیت اصلی این فهرست، سازوکار جستجوی آن است. علاوه بر امکان جستجوی سریع، گزینهٔ «سایر امکانات جستجو» به کاربران امکان انتخاب نوع کتابخانه، شهر، ایالت، و کشور را نیز می دهد. امکان جستجوی پیشرفته نیز در این فهرست وجود دارد که در آن کاربران می توانند هر تعداد از معیارهای مطابق با نیازهای خود را وارد کنند. هنگامی که رکوردی بازیابی شد، اطلاعات گسترده ای دربارهٔ کتابخانه ارائه می شود. این اطلاعات شامل نشانی پستی، نوع کتابخانه، پیوند به صفحهٔ اصلی کتابخانه و فهرست برخط، سیستم خودکار کتابخانه، اعضای دیگر، و نام کنسرسیومهایی است که کتابخانه در آنها عضویت دارد.

میزان تأکیدی که بر اهمیت تلفیق رکوردها می شود، از فهرستی به فهرست دیگر متفاوت است. «اُ. سی. ال. سی.» یک رکورد «اصلی»[۴۴] برای هر منبع نگهداری می کنند و موارد تکراری از طریق «ویرایش الگوریتمی رکوردها»[۴۵] حذف می شوند؛ در حالی که سیستم «ملویل»[۴۶] همهٔ فهرستهای مختلف را ثبت می کند که بسیار مؤثر ولی هزینهٔ نگهداری آن بسیار بالاست (Cohen ۲۰۰۳). «کوپک»[۴۷] فهرستگان «کنسرسیوم کتابخانه های پژوهشی دانشگاهی» در بریتانیاست. مدیران این فهرستگان عظیم، سیستم کشف موارد تکراری و تلفیق رکوردهای خود را ایجاد کرده اند. بر خلاف «ملویل» و «اُ. سی. ال. سی.» مقایسه دقیق بین همهٔ رکوردهای جدید و رکوردهای موجود بسیار وقت گیر و پرهزینه خواهد بود، بنابراین برای حذف موارد تکراری، تنها کنترل ساده ای بر پایهٔ مقایسهٔ شابکها یا شابنها یا مقایسهٔ سرنامهای عنوان یا مؤلف انجام می شود. هنگامی که اقلام تکراری شناسایی شدند، رکوردها برای تشکیل یک رکورد واحد با هم تلفیق می گردند (Gould ۱۹۹۹).

«کوپک» فهرستگانی از مجموعه فهرستهای کتابخانه های دانشگاههای بزرگ انگلستان شامل ۳۱ میلیون رکورد از ۲۷ مؤسسهٔ عضو کنسرسیوم کتابخانه های پژوهشی است. «کوپک» به طور خودکار از همهٔ سیستمهای یکپارچهٔ کتابخانه های عضو تغذیه می شود و شامل تعداد زیادی پیوند به داده های گردش مواد است، به طوری که کاربران از موجود بودن یک منبع در قفسه و قابل دستیابی بودن آن در زمان درخواست خود آگاهی می یابند (Smith ۲۰۰۱; Copac ۲۰۰۶).

در ایران نیز در این زمینه اقدامهایی صورت پذیرفته است. از جملهٔ امکانات موجود، می توان به سیستم اطلاع رسانی سیمرغ اشاره کرد که در آن، کاربران می توانند از طریق اینترنت، همزمان در چند مرکز یا تمامی مراکز دارای سیمرغ به جستجوی منابع اطلاعاتی بپردازند (شرکت نرم افزار و سخت افزار ایران بی تا).

● چالشها

یک فهرستگان تنها در صورتی می تواند مؤثر واقع شود که اطلاعات موجود در آن صحیح باشد. یکی از انتقادهایی که اغلب به فهرستگانها وارد می شود، نیاز زیاد به نیروی انسانی در ادارهٔ آنها و به عبارت دیگر کار ـ بر[۴۸] بودن آنهاست. علاوه بر این که باید اقلام جدید و محلهایی که به فهرست دارندگان منابع پیشین اضافه می شوند به رکوردهای موجود افزوده گردند، تطابق رکوردها و حذف موارد تکراری نیز باید صورت پذیرد. علاوه بر این هنگامی که منابع از کتابخانه های عضو وجین می شوند، باید رکوردها و محلهای آنها از فهرست موجودیهای قابل دسترس حذف شوند. کشف موارد تکراری در رکوردهای مربوط به تک نگاشتها از همه ساده تر است، در حالی که دربارهٔ آثار چند جلدی، نشریات ادواری، و بویژه عناوین نشریات چالش بیشتری وجود دارد، زیرا در مورد این منابع باید با واحدهای فهرست نویسی کتابخانه های گوناگون هماهنگی کاملی صورت گیرد (Gould ۱۹۹۹).

اساس روشهای فهرست نویسی سیستمهای کتابخانه ای با هم تفاوت دارند. این تفاوتها در انجام جستجو، نمایه سازی، و تفسیر معنای جستجوها به چشم می خورد. به همین دلیل، برای جستجو در فهرستگان مجازی ممکن است لازم باشد تنها به جستجوی ساده قناعت کنیم. بدین ترتیب، کاربر مزایای جستجوی پیشرفته را از دست می دهد، یا به نتایجی بدون انسجام می رسد که به هیچ وجه برای جستجوهای خاص مناسب نیست. بنابراین، مسئلهٔ اساسی در جستجو در پایگاهی که از پروتکل «زد ۳۹. ۵۰» استفاده می کند، انسجام میان سیستمهای گوناگون کتابخانه ای است. برخی چالشهای مربوط به تجانس سیستمهای گوناگون جستجوی اطلاعات، عبارتند از(Husby ۱۹۹۹):

ـ تفاوت در انتخاب نمایه ها

ـ تفاوت در روابط معنایی و ترکیبهای نمایه ای

ـ تفاوت در روشهای برخورد با نتایج حاصل

ـ تفاوت در پشتیبانی از کاراکترها

ـ تفاوت در دفعات روزآوری

ـ تفاوت در قابلیت دستیابی و روایی.

● نتیجه گیری

واقعیت این است که همیشه نمی توان بدون در نظر گرفتن مزایا و معایب فناوریهای نوپدید، تصمیم به جایگزینی آنها گرفت. با پیدایی هر فناوری جدید، تمایل به حذف روشهای قدیمی و آغازی دوباره به وجود می آید. اما بهتر آن است که نقاط قوّت و ضعف هر یک را در نظر بگیریم و در ارائهٔ خدماتی بهتر به کاربر، ترکیبی مناسب را به کار گیریم (Cousins ۱۹۹۹).

با ظهور اینترنت و وب و امکان ارائهٔ مجله های الکترونیکی، شاید به نظر آید که دیگر نیازی به اشتراک منابع و به دنبال آن فهرستگانها نباشد. اما عواملی چون عدم دسترسی همهٔ کاربران به اینترنت و امکانات شبکه ای بویژه در کشورهای جهان سوم، دشواری دستیابی به کتابخانه های مجازی در میان مدت، توجه و خواست کاربران نسبت به منابع چاپی باعث می شوند که اشتراک منابع و زیرساختهای آن از جمله فهرستگان، همچنان اهمیتی در خور داشته باشد. بدین ترتیب، در میان مدت، اشتراک منابع و همکاری بین کتابخانه ها در بسیاری از موارد به شکل پیشین خود ادامه خواهد یافت. این امر در کشورهای کمتر توسعه یافته اهمیت بیشتری نیز دارد. از این گذشته، در مسیر نیل به کتابخانهٔ جهانی، ایجاد فهرستگانها از گامهای اساسی محسوب می شود. بنابراین، ایجاد فهرستگانی قدرتمند، می تواند اعتبار کتابخانه ها را در اطلاع رسانی و اشاعهٔ اطلاعات افزایش دهد.
 
 منابع
زوارقی، رسول. (۱۳۸۳). تحولات تکنولوژیک کتابخانه ها. http://www.irandoc.ac.ir/data/E_J/vol۲/it_lib.htm (۱۰/۱۱/۱۳۸۴). شرکت نرم افزار و سخت افزار ایران. بی تا. سیستم جامع اطلاع رسانی سیمرغ. http://www.nosasoft.com/Documents/FEAT/SIM/FEAT_SIM_Introduce_E۱.PDF (۱۹/۱/۱۳۸۵).
ـ علیدوستی، سیروس. (۱۳۸۰). اشتراک منابع و همکاری بین کتابخانه ها. تهران: مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران.
ـ قنبری پور، امان الله. (۱۳۷۷). برنامهٔ اجرایی فهرستگان کتب لاتین کشور. سازمان پژوهشهای علمی و صنعتی ایران، معاونت اطلاعات علمی و نوآوریها.
ـ (۱۳۷۸). طرح ملی فهرستگان کتب لاتین کشور. سازمان پژوهشهای علمی و صنعتی ایران، معاونت اطلاعات علمی و نوآوریها.
ـ نوروزی، علیرضا.(۱۳۸۰). فهرستگان جهان. فصلنامه اطلاع رسانی۱۷(۶۶): ۶۵ ۶۷
Abdoulaye, Kaba, and Shaheen Majid. (۲۰۰۰). Use of the Internet for reverence services in Malaysian academic libraries. Online Information Review ۲۴ (۵): ۳۸۱ ۳۸۸.
Akeroyd, John. (۲۰۰۱). The management of change in electronic libraries. IFLA Journal ۲۷ (۲): ۷۰ ۷۳.
Anderson, Josephine. (۱۹۹۶). Management of art library collections & extension of services.Library Management ۱۷(۸):۱۷ ۲۲.
Bardly, Phil. (۱۹۹۷). Going online, CD ROM and the Internet. London: Aslib.
Bouazza, Abdelmajid. (۱۹۸۶). Resource sharing among libraries in developing countries: The gulf between hope and reality. Int. Libr. Rev. ۱۸: ۳۷۳ ۳۸۷.
Breeding, Marshall. (۲۰۰۰). Technologies for Sharing Library Resources. Information Today ۱۷ (۹): ۶۰ ۶۲.
Brophy, Peter. (۲۰۰۰). Towards a generic model of information and library services in the information age. Journal of Documentation ۵۶ (۲): ۱۶۱ ۱۸۴.
Brophy, Peter. (۲۰۰۱). The library in the twenty first century: New services for the information age. London: Library Association publishing.
Bruijnzeels, Rob. (۲۰۰۲). Bibliotheken ۲۰۴۰: Libraries ۲۰۴۰ The future in progress. In The proceeding of ۶۸th IFLA Council and General Conference. Glasgow: IFLA.
Chen, Ya ning. (۲۰۰۳). Application and development of electronic books in and e Gutenberg age. Online Information Review ۲۷ (۱). www.emeraldinsight.com (۲۰ Aug. ۲۰۰۴).
Chowdhury, Gobinda. G., and Sudatta Chowdhury. (۲۰۰۳). Introducing to digital libraries. London: Facet.
Cohen, Steven M. (۲۰۰۳). Library Web Page and online Catalog Directories. Public Libraries ۴۲ (September/October): ۲۹۴ ۲۹۵.
Copac. (۲۰۰۶). About Copac. http://copac.ac.uk/about/ (۵ Mar ۲۰۰۶).
Cousins, Shirley. (۱۹۹۹). Virtual OPACs versus union database: Two models of union catalogue provision. The Electronic Library ۱۷ (۲): ۹۷ ۱۰۳.
Crawford, Walt. (۲۰۰۰). ILL: Peering into the future. American Libraries (Nov): ۳۵.
Dowler, Sheila T. (۱۹۹۵). The research university&#۰۳۹;s dilemma: Resource sharing and research in transinstitutional environment. In The future of resource sharing, edited by Shirley K. Baker and Mary E. Jackson. New York: The Haworth Press.
Erens, Bob. (۱۹۹۶). How recent developments in university libraries affect research. Library Management ۱۷ (۸): ۵ ۱۶.
Evans, Peter. (۲۰۰۰). Trends, pressures, and realities in the library systems marketplace. American Libraries ۳۱ (۹): ۵۱ ۵۳.
Fattahi, Rahmatollah. (۱۹۹۵). A comparison between the online catalogue and the card catalogue: some considerations for redesigning bibliographic standards. Library Review ۴۴ (۲): ۴۴ ۵۸.
Foster, William. (۲۰۰۰). Developments in technical services: Cultural change and organizational management In Achieving cultural change in networked libraries, edited by B. J. Reid and W. Foster. England: Gower.
Gould, Sara. (۱۹۹۹). From card to clumps: A look at developments in the world of union catalogues. Interlending & Document Supply ۲۷ (۳): ۱۱۶ ۱۲۱.
Hanson, Eugene R. (۱۹۸۱). Union catalogs. In Encyclopedia of Library and information science, edited by Allen Kent. New York. Marcel Derkker.
Hider, Philip. (۲۰۰۴). The bibliographic advantages of a centralized union catalogue for ILL and resource sharing. Interlending & Document Supply ۳۲ (۱): ۱۷ ۲۹.
Husby, Ole. (۱۹۹۹). Real and Virtual Union Catalogues. http://www.caslin.ez.۷۷۷۷/easlin۹۹/papers.html (۲۰ Feb ۲۰۰۶).
Jackson, Mary E. (۲۰۰۴). Will Electronic journals eliminate the need for ILL? Interlending & Document Supply ۳۲ (۳): ۱۹۲ ۱۹۳.
Kaku, Michio. (۱۹۹۸). Visions: How science will revolutionize the Twenty First century. Oxford: Oxford University Press.
Kaufman, Paula. (۲۰۰۱). Whose Good old days are these? A dozen predictions for the Digital Age. In Impact of Digital Technology on Library Collections and Resource Sharing. Binghamton: Howorth Press: ۵ ۱۹.
Lesk, Michael. (۲۰۰۵). Understanding digital libraries. ۲nd ed. Amesterdam: Elsevier.
LibDex. (۲۰۰۵). http://www.libdex.com/country/iran.html (۵ Mar ۲۰۰۶).
Library of Congress. (۲۰۰۶). Gateway to library catalogs: Z۳۹.۵۰. http://www.loc.gov/z۳۹۵۰/ (۲ Mar. ۲۰۰۶).
Lynch, Clifford A. (۱۹۹۷). Building the infrastructure of resource sharing: Union catalogs, distributed search, and cross database linkage. Library Trends ۴۵ (۳): ۴۴۸ ۴۶۱.
McMurdo, George. (۱۹۹۷). The Internit. In Handbook of special librarianship and information work, edited by Alison Scammell. London: Aslib.
Oppenheim, Charles. (۱۹۹۷). Towards the electronic library? In Handbook of special librarianship and information work, edited by Alison Scammell. London: Aslib.
Palmer, Carol L. (۱۹۹۶). Information work at the boundaries of science: Linking library services to research practices. Library Trends ۴۵ (۲): ۱۶۵ ۱۹۱.
Pors, Niels Ole. (۲۰۰۳). Managing change in Danish Libraries. The Journal of Academic Librarianship ۲۹ (۶): ۴۱۱ ۴۱۵.
Preece, Barbara. (۲۰۰۱). Consortial thinking: Union and virtual catalogs in a consortial environment. The Journal of Academic Librarianship ۲۷ (۶): ۴۷۰ ۴۷۲.
Samuel, Arthur A. (۱۹۶۴). The banishment of paperwork. New Scientist ۲۱ (۳۸۰): ۵۲۹ ۵۳۰. Quted in Lesk ۲۰۰۵.
Russell, Kelly. (۱۹۹۸). The JISC electronic libraries program. Computer and the Humanities ۳۲: ۳۵۳ ۳۵۷.
Scammell, Alison. (۱۹۹۷). The role of the special librarian in the electronic era. In Handbook of special librarianship and information work, edited by Alison Scammell. London: Aslib.
Smith, Malcolm. (۲۰۰۱). The cycles of interlending. http://www.ifla.org/VI/۲/conf/smith.pdf (۲ Jan ۲۰۰۶).
Yao, XiaoXiao, Ling Chen, and Longfi Dai. ۲۰۰۴. Current situation and future development of CALIS. Library Managemen. ۲۵ (۶ ۷): ۲۷۷ ۲۸۲.
۱. دکترای مدیریت ـ استادیار ـ پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران
۲. دانشجوی کارشناسی ارشد ـ دانشگاه آزاد اسلامی ـ واحد علوم و تحقیقات
۱. Virtual or electronic libraries
۱. Paper libraries
۲. Hybrid
۱. Union Catalog
۲.Universal Catalog
۳. International Catalog
۴. Joint Catalog
۵. Cooperative Catalog
۶. Interlibrary Catalog
۷. Repertory Catalog
۸. Joint Card Catalog
۱. Public Library System
۲. Cooperative Effor
۱. Union Catalogs of Early Books
۱. IFLA World Directory of National Union Catalogues
۱. Just in time
۱. CALIS: China Academic Libraries and Information System (CALIS)
۲. Card Format
۱. MARC
۲. Shared Cataloging Program
۳. Format Recognition
۴. International Standard Bibliographic Description (ISBD)
۵. COMARC
۱. Council on Library Resources
۲. British Library Document Supply Center (BLDSC)
۳. Normal
۱. Z۳۹.۵۰
۲. Computer to computer
۳. Syntax
۱. OCLC
۲. RLG
۳. WLN
۱. Distributed catalog
۲. Link
۳. Seamless
۱. Statement
۲. Open Standards
۱. Clump
۱. Virtual Canadian Union Catalogue (VCUC)
۱. The Library Index: LibDex (http://www.libdex.com/)
۱. Lib Web Cats (http://www.librarytechnology.org/libwebcats/)
۲. Master
۳. Algorithmic record editting
۴. Melvyl
۵. COPAC (http://copac.ac.uk/)
۱. Labour intensive  
 
 
   بر گرفته از مقالات ارسالی به آفتاب

معرفی امکانات و کارکردهای کتابخانه دیجیتالی آکسفورد

   دکتر نورالدین شریفی
موسی یمین فیروز
با همکاری فتح الله مرادی
عضو هیات علمی دانشگاه مازندران
کارشناس ارشد کتابداری و اطلاع رسانی کتابخانه مرکزی دانشگاه علوم پزشکی بابل
کارشناس پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی بابل

مقاله پیش رو به معرفی امکانات و کارکردهای کتابخانه دیجیتالی دانشگاه آکسفوردمی پردازد و اطلاعات موجود در آن نیز از سایت کتابخانه مربوطه استخراج شده است. ابتدا کتابخانه مورد نظر معرفی و وظایف و کارکردهای آن بیان شده و در ادامه در مورد مجموعه دیجیتالی ، نسخه های خطی، همکاری بین کتابخانه ای، تحویل مدرک و فهرست های موجود در آن کتابخانه بحث می شود.

 ● مقدمه

کتابخانه دیجیتالی[۲] آکسفورد به عنوان یک واحد جدید خدمات کتابخانه ای دانشگاه آکسفورد[۳] عملا در جولای ۲۰۰۱ تشکیل شد. این کتابخانه یکی از اجزای کلیدی استراتژی الکترونیکی کردن خدمات کتابخانه دانشگاه آکسفورد به حساب می آید. که به منظور ایجاد چهارچوب فکری و همچنین توسعه زیرساختهای فنی برای خدمات پیشرفته، امکان دسترسی پیوسته به مجموعه وسیع کتابخانه پژوهشی دانشگاه می باشد. به این ترتیب، کتابخانه دیجیتالی یک نقش اساسی در هماهنگی و تحرک در دیجیتالی کردن فعالیتها در دانشگاه خواهد داشت.

کتابخانه دیجیتالی آکسفورد در نظر دارد، مجموعه مهمی از منابع دیجیتالی برای دسترسی پیوسته محلی و دوردست تهیه نماید. همانند توسعه مجموعه سنتی، تداوم بلند مدت و دسترسی همیشگی از اهداف اصلی کتابخانه دیجیتالی به حساب می آیند. بنابراین به کارگیری استاندارد ها در فرآیند تبدیل و توصیف منابع دیجیتالی برای تامین اعتبار پروژه هایی که از طریق کتابخانه دیجیتالی یا با حمایت آن تأمین اعتبار می شوند حیاتی می باشد.

 ● وظایف اصلی کتابخانه دیجیتالی آکسفورد:

▪ دسترسی به منابع دیجیتالی

▪ دیجیتالی کردن متمرکز منابع کتابخانه

▪ توسعه و برقرار کردن استانداردی برای منابع دیجیتالی کتابخانه دیجیتالی

▪ تدارک امکان دسترسی قوی و دائمی به منابع دیجیتالی

▪ ساخت حجم وسیعی از منابع دیجیتالی از مجموعه های دانشگاه برای سرویس دادن به پژوهش، آموزش و یادگیری از طریق حمایت دانش پژوهان و دانشجویان دانشگاه و غیره در تعقیب اهداف علمی خود

▪ نظارت بر وجوه توسعه برای ایجاد و افزایش مواد دیجیتالی

▪ حمایت از پژوهش و فعالیتهای کتابخانه در جهت تأمین مالی برای دیجیتالی کردن بیشتر

▪ خدمات توصیه و مشاوره ای برای پروژه های دیجیتالی کردن

کتابخانه دیجیتالی دارای نقش کلیدی در توسعه کتابخانه مرکب که از همه منابع کتابخانه ای به شکل چاپی، میکرو (فیلم و غیره) و الکترونیکی (هم دیجیتالی خالص و هم برگردانده شده به شکل دیجیتالی) دارا می باشد. این امر همچنین موجب گسترش مجموعه های کتابخانه دیجیتالی آکسفورد در سراسر دنیا شده است که به شهرت بین المللی دانشگاه آکسفورد و حفظ و گسترش برتری آن کمک می کند.

کتابخانه دیجیتالی آکسفورد در حال استقرار یک سری خدمات داخلی برای حمایت از ایجاد منابع دیجیتالی از منابع موجود در کتابخانه های دانشگاه آکسفورد از قبیل:

▪ سرویس اخذ تصویر دیجیتالی متمرکز برای انواع گوناگون تصویر ساکن (سیاه وسفید/ دوجوهره ،خاکستری با سایه های مختلف و رنگی) است که این سرویس در حال حاضر در استودیوی کتابخانه بودلین صورت می پذیرد.

▪ توصیه و مشاوره روی جنبه های کلیدی توسعه و تولید (منابع دیجیتالی) شامل دیجیتالی کردن، سازماندهی اطلاعات، ذخیره کردن، تحویل Online ، اداره کارهای جاری، ثبت هزینه ها و درآمدها

▪ استقرار سیستم کتابخانه دیجیتالی قوی و انعطاف پذیر جهت اطمینان از دسترسی کامل و دائمی به منابع دیجیتالی

▪ تدارک مکانیسم قوی و مطمئن و بایگانی جهت پروژه های کتابخانه ای دیجیتالی کتابخانه دانشگاه آکسفورد با همکاری خدمات کامپیوتری این دانشگاه

▪ ارزیابی، توسعه و تدارک ابزار (نظیر ارتقای تصاویر) برای دسترسی به انواع مختلف اطلاعات طی فرآیند تولید دیجیتالی

▪ برقراری ارتباط بین کتابخانه دیجیتالی با منابع ذیربط جهت توسعه و انبار کردن

۱) مجموعه های دیجیتالی[۴]

کتابخانه آکسفورد به دلیل شهرت مجموعه های پژوهشی اش در سطح بین المللی مجددا تجدید شد و بخصوص آن منابعی که در کتابخانه بودلین وجود دارد که تقریبا پشتوانه ای است که طی ۴۰۰ سال جمع شده است. کتابخانه سابقه طولانی در دیجیتالی کردن پژوهشها دارد و یک سری از تحقیقات کتابخانه، در زمینه دیجیتالی کردن منابع اولیه متمرکز شده است.

باوجود اینکه این مجموعه ها بطور گسترده ای مورد استفاده قرار می گیرند ولی درخواستهای روشنی برای یکپارچه سازی بیشتر این مجموعه های پراکنده وجود دارد. کتابخانه دیجیتالی آکسفورد در نظر دارد ساختاری برای کتابخانه دیجیتالی که امکان دسترسی متمرکز به منابع دیجیتالی، منابعی که خود کتابخانه فراهم می سازد و همچنین منابعی که در خارج فراهم می گردد ایجاد نماید. به کارگیری استانداردهای اعمال شده برای اطلاعات توضیحی (مثل دسته بندی اطلاعات در گروههایی چون EAD وTEI, XML) یک پیش شرطی برای گردآوری محسوب می شود. به این ترتیب، مجموعه های دیجیتالی موجود ممکن است به تدریج با یک مکانیسم بازیابی یکپارچه به داخل ساختار عمومی انتقال یابد.

 ● نسخه های خطی[۵] قدیمی دانشگاه آکسفورد

این سایت ۸۰ جلد از نسخه های خطی قدیمی موجود در انستیتوهای وابسته به دانشگاه آکسفورد را که مستقیما از نسخه اصلی آنها اسکن شده است را جهت استفاده قابل دسترس می سازد.

 ● طرح همکاری ایجاد متن Online کتابهای انگلیسی قدیمی

این طرح با مشارکت دانشگاه آکسفورد و میشیگان تحت عنوان همکاری ایجاد متن Online کتابهای انگلیسی قدیمی [۶] با هزینه موسسات مشارکت کننده از سال ۲۰۰۰ تا کنون در حال انجام می باشد. هدف این پروژه Online کردن ۲۵۰۰۰ جلد از کتابهای قدیمی انگلیسی می باشد. مجموعه تصویری[۷] شامل ۹۶۰۰۰ جلد از کتابهای انگلیسی چاپ قدیم در زمینه ادبیات انگلیسی، تاریخ، الهیات، سیاست، طب و تاریخ علم است. همکاری ایجاد متون Online از کتابهای انگلیسی قدیمی شامل طرح توسعه منابع فکری از کتابهای انگلیسی قدیمی می باشد. این پروژه محققین را قادر به استفاده از جستجوی تمام متن و سایر جستجوها خواهد نمود. در حال حاضر(در تاریخ۱۵/۱۱/۲۰۰۲) ۱۰۰۰ جلد از این مجموعه آماده است و هرماهه چند صد جلد به آن اضافه می شود.

۲) فهرست های کتابخانه آکسفورد

▪ فهرست online مجموعه کتابخانه های دانشگاه آکسفورد[۸] شامل اطلاعاتی درباره تقریبا پنج میلیون از ده میلیون کتابی است که به وسیله کتابخانه های آکسفورد از جمله بودلین[۹] نگهداری می شود. این کاتالوگ از طریق WWW, telnet و Z۳۹.۵۰ از سراسر دنیا قابل دسترسی می باشد:

▪ نسخه الکترونیکی فهرست پیش از ۱۹۲۰: این فهرست در صورت استفاده از نرم افزار مخصوص از وب قابل استفاده می باشد.

▪ لیست نشریات ادواری قابل دسترس در بودلین مرکزی: همه نشریات ادواری که در سالنهای مطالعه کتابخانه بودلین موجود می باشند از طریق این فهرست قابل دسترس می باشد.

▪ اشعار حماسی کتابخانه بودلین: این فهرست برای استفاده از ۳۰۰۰۰ شعر حماسی در چندین مجموعه اصلی است که نسخه اصلی آنها مربوط به قرون ۱۶ تا ۲۰ می باشد.

▪ فهرست های نشاط انگیز چینی، ژاپنی، و کره ای[۱۰]: این فهرست ها مربوط به کتابهای چینی، ژاپنی، و کره ای این کتابخانه است که با استفاده از نرم افزار ویژه ای که می تواند در نمایش حروف این زبانها کمک کند قابل استفاده می باشد.

علاوه براین، این کتابخانه دارای یک سری فهرست و منابع اطلاع رسانی برحسب لیست موضوعی به شرح زیر نیز است:

▪ فهرست ها و منابع اطلاع رسانی آکسفورد ۵ مورد

▪ فهرست های عمومی شامل ۱۰ فهرست در خصوص های ژرنالها، روزنامه ها، لغتنامه ها، ورقه های امتحان،…. مثلا در فهرست ژرنالهای الکترونیکی همه ژرنالهای الکترونیکی کتابخانه قابل دسترس می باشند. که البته اکثر آنها مستلزم داشتن اسم رمز است.

▪ هنر و علوم انسانی ۷ مورد

▪ علوم ۵ مورد

▪ علوم اجتماعی ۹ مورد

 

● فهرست های On line نسخه های خطی غربی

فهرست جاری به کمک توصیف بایگانی، کدگذاری شده[۱۱] و برنامه تبدیل فهرست های قبلی بانگاهی به گذشته در دست تهیه است. شرح فهرست های چاپ شده نسخه های خطی می توانند در صفحه نسخه های خطی غربی یافت شوند. به منظور کارهای اداری این نسخه های خطی در چهار گروه دسته بندی شده اند:

▪ نسخه های خطی قرون وسطی

▪ نسخه های خطی دوره ۱۹۰۰ – ۱۵۰۰ میلادی

▪ نسخه های خطی پس از ۱۹۰۰ یا مدرن

▪ تک نسخه ای

۳) TDNet

TDNet یک سیستم منحصر به فرد اداره نشریات الکترونیکی است که به عنوان متمم سیستم های اطلاع رسانی تلدان[۱۲] به وسیله موسسه با مسئولیت محدود TDNet ساخته شده است. TDNet بدوا به عنوان سیستم شبکه داخلی جهت اطلاع رسانی به مشتریان در موسسات طراحی شده است، اما می تواند مورد جستجو از راه دور نیز قرار گیرد. استفاده از TDNet برای همه کاربران در قالب پرداخت هزینه دسترسی خدمات از طرف سازمان مربوطه آزاد است. اما دسترسی به فهرست مندرجات و سایر استفاده های دیگر برای کاربران خارج از سیستم فوق ممنوع می باشد.

اجزای تشکیل دهنده TDNet:

▪ لیستی از عناوین ژرنالهای الکترونیکی که به وسیله سازمان مربوطه انتخاب شده است و می تواند از سایت اصلی TDNet مورد استفاده قرار گیرد. در این ارتباط برحسب امکان ژرنالها به صورت تمام متن و یا خلاصه و همچنین اطلاعات دیگر قابل استفاده خواهد بود. سایت اصلی قابل جستجو است که در اینصورت برحسب عنوان ژرنالها، ناشرین و ISSN (نسخه الکترونیکی) قابل جستجو می باشند.

▪ فهرست مندرجات TDNet: این فهرست رکوردهایی از فهرست مندرجات الکترونیکی برای عناوین ژرنالهای موجود در سیستم TDNet را ذخیره می کند. فایل فهرست مندرجات به طور هفتگی روز آمد می شود و همه اطلاعات فهرست مندرجات آن قابل جستجو می باشد.

تحویل مدارک در TDNet

تحویل مدارک TDNet انتخابی است. اداراتی که گزینه تحویل مدارک TDNet را انتخاب می کنند مرجح ترین عرضه کننده مدرک را برای ارسال سفارشات کاربران خود برمی گزینند. این سازمانها می توانند سازمانهای کتابخانه، یک عرضه کننده تجاری یا هر عرضه کننده دیگری که انتخاب شده است باشد.

۴) موتورهای جستجو

در سایت این کتابخانه اسامی یک سری موتورهای جستجو گر وجود دارد که قابل کپی کردن توسط کاربران می باشند. برای استفاده از آنها لازم است تا کاربران فایلهای مورد نیاز را در کامپیوترهایشان نصب نمایند. این موتورها عمدتا (نظیر Econlist ) و عده ای دیگر (مثل Bids) عمومی می باشند

 

● موتورهای جستجو:

Lycos UK

Fast Search

AltaVista UK

Raging Search

Niss WWW Search Engines

Google

Dogpile

Web Crawler

 

● راهنماهای تحقیقات وب

UK University Web Site

Niss B Directory of Networked Resources

Yahoo UK

WWW Virtual Library

BBC Education Webguide

UBL Link

 

● مبادی عمومی دستیابی به موضوعات

Biome (Web resources in life Sciences)

Arts and Humanities Data Service

Mathematics and Computing

EEVL Internet Guide to Engineering

MedHist History of Medicine

HUMBUL Humanities Hub

SciCentral (Science Gateway)

PSIGate – Physical Sciences Information Gateway

SOSIG (Social Science Information Gateway)

SCIRUS (Scientific search Engine)

۵) منابع وب و اینترنت

کتابخانه در حال ثبت کردن آنها در Lexis Nexis Executive است که خیلی از منابع اطلاعاتی را تحت پوشش قرار می دهد. همچنین لیست دیگری از اخبار دانشگاه پنسیلوانیا[۱۳] در این سایت در دسترس می باشد.

سایر امکانات اینترنتی مطالعه شده در سایت این دانشگاه به شرح زیر می باشد:

▪ سایت اطلاع رسانی کتابخانه های دانشگاه آکسفورد[۱۴] روی وب: شامل حجم وسیعی از پایگاههای اطلاعاتی است که دانشگاه آکسفورد در آنها اشتراک دارد.

▪ سایت اطلاع رسانی کتابخانه های دانشگاه آکسفورد:[۱۵]

▪ برگه های امتحانی دانشگاه آکسفورد

▪ دسترسی به کتابخانه الکترونیکی مرجع که زیر مجموعه ای از سایت اطلاع رسانی کتابخانه های دانشگاه آکسفورد[۱۶] می باشد

۶) روزنامه ها، خبرهای مخابره ای، و سایر منابع خبری

این مجموعه شامل لیستی از منابع خبری قابل دسترس در داخل دانشگاه آکسفورد است. اینها خدمات مجانی سرویسهای اینترنتی است که پرسنل کتابخانه دانشگاه آنها را پیدا و جمع نموده اند. همچنین روزنامه هایی که می توانند از طریق نیس[۱۷] در دسترس قرار گیرند و علاوه براینها لیستی از یک سری روزنامه های دیگر کشورها که قابل دسترس می باشند.

امکان دسترسی به منابع الکترونیکی کتابخانه دانشگاه آکسفورد

کتابخانه های دانشگاه آکسفورد یک سطح وسیعی از منابع الکترونیکی پژوهشی تهیه نموده است که به دلیل محدودیت مجوز، بعضی از این پایگاههای اطلاعاتی فقط در داخل این دانشگاه قابل استفاده می باشند.

الف) منابع الکترونیکی که برای همه قابل دسترس می باشند:

▪ فهرست online مجموعه کتابخانه های دانشگاه آکسفورد

▪کتابخانه دیجیتالی آکسفورد: وب سایت کتابخانه دیجیتالی آکسفورد دسترسی به مرکز مجموعه های دیجیتالی کتابخانه های دانشگاه آکسفورد[۱۸] فراهم را می سازد و همچنین خدمات و طرح های توسعه این کتابخانه را به اطلاع می رساند.

▪ CJK Allegro نسخه اصلی فهرست های کتابخانه در خصوص کتابهای چینی، ژاپنی و کره ای موجود در آکسفورد

▪ فهرست های Online نسخه های خطی غربی

▪ مجموعه John Johnson: مجموعه عمده چاپ شده موقتی

▪ نسخه های خطی دانشگاه آکسفورد

▪ ابتکارات دیجیتالی[۱۹]: تعدادی از ابتکارات دیجیتالی که فعلا در بخشهای مختلف آکسفورد جای می گیرند.

ب) منابع الکترونیکی که فقط به اعضای دانشگاه محدود می شود:

▪ سایت اطلاع رسانی کتابخانه های دانشگاه آکسفورد روی وب شامل یک حجم وسیعی از پایگاههای اطلاعاتی است که دانشگاه آکسفورد در آنها مشترک می باشد

▪ سایت اطلاع رسانی کتابخانه های دانشگاه آکسفورد

▪ ژورنالهای الکترونیکی قابل دسترس در دانشگاه آکسفورد از طریق TDNet

▪ برگه های امتحانی دانشگاه آکسفورد

▪ دسترسی به کتابخانه الکترونیکی مرجع که زیر مجموعه ای از سایت اطلاع رسانی کتابخانه های دانشگاه آکسفورد می باشد.

۷) امانت بین کتابخانه ای

امانت بین کتابخانه ای تا آنجا که این تحقیق جستجو کرده است در سایت عمومی کتابخانه دانشگاه آکسفورد مشاهده نشده است. با این حال در سایت کتابخانه بودلین که عمده ترین کتابخانه این دانشگاه می باشد چنین آمده است:

کتابخانه بودلین به عنوان یک کتابخانه سرویس دهنده به مرکز عرضه مدارک کتابخانه بریتانیا (BLDSC) عمل می کند و در حال حاضر درخواستهای مستقیم را پاسخگو نمی باشد. لذا درخواستها در صورت ناتوانی پاسخگویی BLDSC به کتابخانه ذیربط احاله می گردند.

بخش امانت بین کتابخانه ای از طریق امانت دادن منابع چاپی و یا عرضه کردن فتوکپی به سایر کتابخانه ها انجام وظیفه می کند. هدف این است که اگر منبع درخواست شده در کتابخانه موجود باشد یک روزه تحویل دهد و اگر از جای دیگر تهیه گردد و یا مستلزم اخذ کپی کردن باشد طی سه روز انجام می پذیرد.

منابعی که امانت داده می شوند عباتند از: تک نسخه ای ها[۲۰]، نشریات ادواری، میکرو فیلم ها و تزها. در مقابل منابعی که امانت داده نمی شوند: شامل منابع چاپ شده قبل از سال ۱۹۰۰، منابع چاپ شده در انگلستان در ۵ سال اخیر، چاپهای محدود و یا منابع مرجع و بالاخره منابع تک نسخه ای، نشریات ادواری و تزها قابل فتوکپی می باشند.
 
 
معرفی امکانات و کارکردهای کتابخانه دیجیتالی آکسفورد[۱]
پانوشتها:
[۱] . این مقاله برگرفته از فصل اول طرح تحقیقاتی توسعه و الکترونیکی کردن کتابخانه های دانشگاهی ایران است که در دانشگاه مازندران به انجام رسیده است.
[۲] . Digital Library
[۳] . Oxford University
[۴] Digital Collections
[۵] Manuscripts
[۶] Early English Books Online (EEBO)
[۷] Image
[۸] Oxford University Libraries digital collections(OLIS)
[۹] Bodleian
[۱۰] CJK Allegro Catalogues
[۱۱] Encoded Archival Description(EAD)
[۱۲] Teldan Information Systems
[۱۳] Pennsylvania
[۱۴] Oxfrod Libraries Information Platform(OxLIP)
[۱۵] Oxfrod Libraries Information Platform
[۱۶] Oxfrod Libraries Information Platform(OxLIP)
[۱۷] NISS
[۱۸] Oxford University Libraries digital collections(OLIS)
[۱۹] digital Initiatives
[۲۰] Monographs
منبع:
http://www.odl.ox.ac.uk/about.htm[Accessed:۱۰/۱۰/۲۰۰۷ 
 
 
   نما مجله الکترونیکی پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران ( www.irandoc.ac.ir

   بر گرفته از مقالات ارسالی به آفتاب 

کتابخانه الکترونیکی ، دیجیتالی و مجازی: تفاوت ها و شباهت ها


 شیلا نعیمی
کارشناس ارشد کتابداری و اطلاع رسانی از دانشگاه شیراز

و مدرس مدعو دانشگاه پیام نور واحد شهرضا
   
 
 
 
 
 

● مقدمه

کتابخانه به لحاظ سنتی مخزنی از اطلاعات است ، محلی که جویندگان اطلاعات برای یافتن جواب سئوال های خود به آنجا مراجعه می کنند . این نوع کتابخانه به وسیله عناصر فیزیکی، مانند : مکان( شامل: ساختمان و موقعیت ) ، اعضاء ، کارمندان و موجودی ، تعریف و مشخص می شود. منابع فیزیکی معمولا محدودیت هایی را به کتابخانه و مراجعین تحمیل می کنند ، آنها نیاز به فضا وهزینه دارند ، فرسوده می شوند و جهت دستیابی مجبور به حضور فیزیکی در محل کتابخانه هستیم .

حجم انبوه اطلاعات و انتشارات و به تبع آن کمبود فضای کتابخانه ها ومراکز اسناد، همچنین نقش رایانه در صنعت نشر سبب بروز انقلابی در این صنعت شدو کتابداران، اطلاع رسانان و متخصصان فن آوری اطلاعات به فکر کوچک کردن محمل های اطلاعاتی افتادند . حاصل این حرکت تولید میکروفیلم ها ، میکروقیش ها و حتی میکروفیلم های رایانه ای و درنهایت لوح های فشرده نوری بوده است ، تا در فضا صرفه جویی به عمل آید و همچنین حجم بالای اطلاعات درکمترین زمان ممکن در اختیار استفاده کنندگان قرارگیرد. پیشرفت هایی که در سال های اخیر در زمینۀ فناوری اطلاعات به وقوع پیوسته است، شامل نرم افزارهای کتابخانه ای و بانک های اطلاعاتی ، مخابرات و ارتباطات راه دور ، پیدایش اینترنت ، اینترانت و به وجود آمدن امکانات انتقال اطلاعات مانند استفاده از پست الکترونیکی و تصویری و حتی انتقال اطلاعات از طریق وب سایت ،بهبودی اساسی در زمینۀ دسترس پذیری به این مواد را امکان پذیر کرده است. امروزه فن آوری اطلاعات بر اطلاع رسانی احاطه دارد وهم اکنون ما شاهد تحولات و تغییرات اساسی در خدمات کتابخانه ، روش های ارائه اطلاعات و کاربرد فن آوری اطلاعات در جامعه هستیم . از جمله تأکید بیشتر بر نیاز استفاده کنندگان و دسترسی مستقیم آنها به اطلاعات الکترونیکی در قالب دیجیتالی می باشد . در واقع کتایخانه نقش بسیار مهمتری در چرخه انتقال اطلاعات پیدا کرده است . فن آوری اطلاعات بر شیوه های ذخیره و بازیابی اطلاعات ، تأثیر داشته است . از مهمترین ویژگی آن به کارگیری رایانه و نرم افزارهای کتابخانه ای است .ورود فن آوری به کتابخانه ها ، کتابخانه های سنتی را دستخوش تحول کرده و زمینه را برای ظهور کتابخانه های خودکار ، الکترونیکی، دیجیتالی ومجازی فراهم کرده است .

 

● پیشینه تحقیق

مطالعات انجام شده در داخل کشور

کوشا(۱۳۸۲)، در مقاله خود با عنوان" کتابخانه دیجیتالی چیست؟ "به متون پژوهی تعاریف ارائه شده در منابع کتابداری و اطلاع رسانی در ارتباط با کتابخانه دیجیتالی می پردازد و به این نتیجه می رسد که از دیدگاه کتابداران ، هنگامی می توان مدعی ایجاد یک کتابخانه دیجیتالی شد که سیاست های اطلاع رسانی ، خدمات ، عملکردهای مورد انتظار از یک کتابخانه در محیط غیر دیجیتالی به صورت سازمان یافته جایگاه خود را به دست آورده باشد . در غیر این صورت ، دیدگاه ما نیز با دیگاه متخصصان علوم کامپیوتر که کتابخانه دیجیتال را یک نظام ذخیره و بازیابی اطلاعات پیشرفته تلقی می کنند ، تفاوتی نخواهد داشت.

پناهی(۱۳۸۲)، در تحقیق خود با عنوان "کتابخانه مجازی و تفاوت های آن با کتابخانه های الکترونیکی و دیجیتالی" به این نتیجه می رسد که کتابخانه های سنتی در سیر تاریخی و طبیعی خود به کتابخانه های خودکار ، الکترونیکی ، دیجیتالی و در نهایت به کتابخانه های مجازی تغییر پیدا کرده است و امروزه کتابخانه مجازی غایت خدمات کتابخانه ای و اطلاع رسانی محسوب می شود . عاصمی (۱۳۸۲) نیزدر تحقیقات خود به نتایج مشابهی دست یافته بود.

حسن زاده(۱۳۸۲)، در پزوهش خود با عنوان" فرایند کار یک کتابخانه مجازی ( ساختار ، محتوا، شیوه عمل و مدیریت)". فرایند گرد آوری ، دسترس پذیر ساختن و ارائه اطلاعات در یک کتابخانه مجازی را به منظور آشنایی با طرز کار و مراحل پردازش اطلاعات در کتابخانه های مجازی بیان می کند و قسمت های عمده یک کتابخانه مجازی را شرح می دهد.همچنین داوودیان (۱۳۸۲)و غیاثی(۱۳۷۷) نیز درتحقیق خود به نتایج مشابهی دست یافته بودند.

حسن زاده (۱۳۸۱)، در پژوهشی با عنوان " کتابخانه های دیجیتال : طرزکار، ساختار و کتابداران و اطلاع رسانان آینده" عوامل زمینه ساز ایجاد کتابخانه های دیجیتال و طرز عملکرد آنها را مورد کنکاش قرار داده و دور نمایی مختصر از آینده کتابداران در ابن عصر تحول را به تصویر کشیده است . قاضی میر سعید (۱۳۸۱) نیزدر تحقیقات خود به نتایج مشابهی رسیده بود.

طاهری(۱۳۸۱)، در بررسی خود با عنوان "کتابخانه ملی : دیجیتالی یا سنتی" با نگاهی اجمالی به نسل های مختلف کتابخانه ، بیشتر به نسل چهارم و پنجم یعنی کتابخانه های دیجیتالی و کتابخانه های مجازی پرداخته است و ویژگی های آنها بویژه کتابهای الکترونیکی را مد نظر دارد و در انتها همزیستی کتابخانه سنتی و دیجیتالی را برای کتابخانه ملی پیشنهاد می کند.

 

● مطالعات انجام شده در خارج از کشور

ریسو[۱](۲۰۰۱)، در تحقیق خود در مورد وی ژگی های کتابخانه مجازی، پس از تعریف کتابخانه مجازی و ذکر مزایا و معایب چنین کتابخانه ای بیان می کند که در ایجاد کتابخانه مجازی ، هفت مرحله را باید پشت سر گذاشت که عبارتند از: فرایند تصمیم گیری ،مهارت ها و آموزش های جدید برای کارمندان کتابخانه، نصب و آزمایش ، ایجاد ساختاری برای سازماندهی و دسترسی به منابع ، تبلیغ و بازاریابی منابع ، آموزش کاربران و ارزیابی. او همچنین گذشته ، حال و آینده کتابخانه مجازی را در تحقیق خود مورد بررسی قرار می دهد.

شارما و ویشواناتان[۲](۲۰۰۱) در مقاله ای با عنوان" کتابخانه های دیجیتالی : توسعه و چالش ها" به بیان بعضی از مشکلات در حوزه کتابخانه های دیجیتالی می پردازند و پیشنهاداتی را به منظور غلبه بر این مشکلات به منظور عملکرد مؤثرتر کتابخانه های دیجیتالی ارا ئه می نمایند این اهداف عبارتند از: شناسایی روشهای عملی برای غلبه بر مشکلاتی که در راه تبدیل کتابخانه های سنتی به دیجیتالی به وجود می آیند، شناخت نقش کتابخانه های دیجیتالی برای ایجاد دانش جهانی قابل دسترس ، بررسی امکانات مشارکت خصوصی برای تامین منابع مالی و انسانیوجستجوی راههایی برای ایجاد رشد بدون وقفه کتابخانه های دیجیتالی . آنها همچنین بیان می کنند تا زمانی که ما نتوانیم به فاصله تکنولوژیکی که بین کشورهای در حال توسعه و توسعه یافته وجود دارد غلبه کنیم، جهانی شدن مفهوم دیجیتالی امکان پذیر نمی باشد.

ذاگالو،سوساپینتو و مارتینو[۳](۲۰۰۱)، در مقاله ای با عنوان "کتابخانه مجازی براساس پروتکل زد ۵۰/۳۹"، نظامی در حال توسعه به نام کتابخانه مجازی را توصیف می کنند .در طراحی این نظام ، پیشرفت های اخیر در حوزه فهرست های مجازی مدنظر قرار گرفته اند . آنها هدف اصلی این نظام را بهبود کیفی و سودمندی اطلاعات بازیابی شده توسط کاربر نهایی و تضمین سطح بالایی از قابلیت عملیاتی با کاربردهای دیگر بیان کرده اند.

مارچیونی نی[۴] (۲۰۰۰) ، در مقاله ای با عنوان " ارزیابی کتابخانه های دیجیتالی "، کتابخانه دیجیتالی را کتابخانه ای ذکر می کند که که در آن بین منابع چاپی و مجازی پیوند برقرار شده است ، به عبارت دیگر اومعتقد است که عناصری غیر مجازی و مجازی با یکدیگر پیوند می خورد . متسون و بونسکی[۵] (۱۹۹۷) نیز در تحقیقات خود به نتایج مشابهی دست یافته بودند.

مارکوم[۶] (۲۰۰۳)، در پژوهش خود با عنوان " ملزوماتی برای آینده کتابخانه ها ی دیجیتالی "، بیان می کند که کتابخانه های دیجیتالی آینده باید سه ویژگی کلی داشته باشند :۱ داشتن مجموعه جامعی که برای تحقیق ، آموزش و یادگیری مفید باشد.۲ باید به آسانی برای همه انواع کاربران چه افراد مبتدی و چه افراد با تجربه در دسترس باشند.۳ باید توسط افراد متخصص مدیریت و نگهداری شوند. او در ادامه بیان می کند که حق مؤلف و منابع مالی از مهمترین موانعی هستند که بر سر راه دیجیتالی کردن کتابخانه ها و جود دارند.هانتر (۲۰۰۳)[۷]، نیز در زمینه آینده کتابخانه های دیجیتالی به نتایج مشابهی دست یافته بود.

تنانت[۸](۱۹۹۹)،در مقاله ای با عنوان "کتابخانه الکترونیکی ، کتابخانه دیجیتالی و کتابخانه مجازی"بیان می کند که هم کتابخانه الکترونیکی و هم کتابخانه دیجیتالی می توانند کتابخانه مجازی باشند ،.در صورتی که اگر فقط به صورت مجازی باشند . یعنی کتابخانه ای به مفهوم واقعی وجود نداشته باشد . او همچنین بیان می کند که یک کتابخانه مجازی می تواند شامل منابع و موادی از چندین کتابخانه مجزا باشد که در یک فضای مجازی با استفاده از رایانه و شبکه های رایانه ای سازمان یافته و قابل دسترس می باشد.

ویند[۹](۱۹۹۶)، در تحقیقی در زمینه کتابخانهمجازی ، بیان می کند که، کتابخانه مجازی پیشنهادی است بالقوه به منظور حفظ و نگهداری حافظه جمعی بشر در شکل رقمی که می تواند در تأمین منابع مورد نیاز مشتریان از طریق نظام های پیوسته دسترسی به اطلاعات در شبکه های جهانی محلی مؤثر باشد.آنجلو(۲۰۰۱)، نیز عقاید مشابهی دارد.

 

● کتابخانه الکترونیکی

کتابخانه الکترونیکی کتابخانه ای است که شامل مواد و خدمات الکترونیکی است .مواد الکترونیکی می تواند تمام مواد دیجیتالی را شامل شود ( مثل مجله الکترونیکی ، کتاب الکترونیکی و...)همچنین اشکال مختلف آنالوگ ها را که جهت استفاده از آنها نیاز به الکتریسیته می باشد نیز شامل می شوند .. عبارت کتابخانه الکترونیکی به طور ضمنی بدان مفهوم است که فرایندهای اصلی کتابخانه، به طوراساسی باید دارای ماهیت الکترونیکی شوند بدیهی است مهم ترین شیوه تحقق این امر ، استفاده گسترده از رایانه برای دسترس پذیرکردن خدماتی چون نمایه درون خطی ، امکانات کاوش و بازیابی متن کامل ، بایگانی خودکار سوابق و تصمیم گیری مبتنی بر رایانه است. یک شاخص مهم کتابخانه الکترونیکی، حرکت آگاهانه به سوی استفاده گسترده از رسانه های الکترونیکی برای ذخیره ، بازیابی و ارائه اطلاعات است و به معنای آن است که کتابخانه های الکترونیکی اطلاعات بیشتری را به شکل الکترونیکی یعنی در قالب لوح های فشرده یا دستیابی از طریق اینترنت فراهم آورند . استفاده شبکه ای از پایگاه های لوح فشرده از ویژگی های اصلی کتابخانه های الکترونیکی است . اگر چه در این کتابخانه ها از رسانه های الکترونیکی استفاده گسترده ای می شود ، اما کتاب های متعارف نیز در کنار انتشارات الکترونیکی حضورخواهد داشت . به همین ترتیب کتابداران کتابخانه های الکترونیکی نیز کمک قابل ملاحظه ای در خصوص موضوعات کتابخانه ای می کنند، در عین حال برخی از درخواست های روزمره ای که کتابداران به آن ها رسیدگی می گنند خودکار می شود و به وسیله رایانه پاسخ داده می شود .

تحول به سوی کتابخانه الکترونیکی نیاز به توسعه ویژگی های و تغییراتی دارد که عبارتند از:

استاندارد کردن داده ها ، دسترسی به فایلها از راه دور ، ایجاد ارتباط و ترکیب فایلها ، دسترسی به فایلهای مختلف و متعدد از یک پایانه ، استفاده تعاونی روزافزون از فایلهای مشترک ، عدم تداوم فایلهای کم و بیش تکراری محلی و متعدد، توانایی بیشتر در استفاده ازفایل های رایانه ای و کار با فایلها ، افزایش آسیب پذیری در برابر شکست های فن آورانه .

جهت گسترش کتابخانه ای با اسناد الکترونیکی نیاز به اصولی در کتابداری که با اصول موجود متفاوت باشد نیست ، بلکه مانند کاغذ و میکرو فیلم ها ، پیروی از استانداردها برای پیشرفت مهم است . اسناد الکترونیکی باید به شکل استاندار باشند و برای فهرستنویسی آنها نیز استانداردهایی مورد نیاز است و برای انتقال اسناد الکترونیکی به قالب های ارتباطی نیاز داریم . بنابراین مفهوم یک کتابخانه الکترونیکی به زیر ساختی پرهزینه و اساسی از ظرفیت محاسباتی ، ذخیره سازی داده ها و ارتباطات راه دور نیازمنداست که به نوبه خود استفاه موفقیت آمیز آن به تخصص و خبرگی احتیاج دارد.

 

● کتابخانه دیجیتالی

کتابخانه دیجیتال کتابخانه ای است که مواد وخدمات دیجیتالی را شامل می شود . مواد دیجیتالی آیتم هایی هستند که از ظریق ابزار و شبکه های دیجیتالی ( دودویی) ذخیره ، پردازش و انتقال داده می شوند. خدمات دیجیتالی ، خدماتی ( کمک های ارجاعی ) هستند که منابع را به صورت دیجیتالی از طریق شبکه های کامپیوتری تحویل یا ارائه می دهند . کتابخانه های دیجیتالی درواقع مجموعه هایی هستند که امکانات لازم را برای انتخاب ، سازماندهی، دسترسی ، تفسیر ، انتقال ، نگهداری ، انجام و تضمین دوام مجموعه آثار دیجیتالی فراهم می آورند به نحوی که این منابع از نظر اقتصادی نیز برای استفاده به وسیله یک گروه مشخص یا مجموعه ای از گروه ها، قابل دسترسی باشد.

محتوای کتابخانه های دیجیتال شامل منابع اطلاعاتی در قالب الکترونیکی (متن ، صوت، تصویر، ویدیو ) که برخی از آن ها ممکن است به صورت تجاری از ناشران و عرضه کنندگان منابع و پایگاه های اطلاعاتی خریداری شوند .نمونه های الکترونیکی منابع چاپی موجود در کتابخانه ها که می توانند کتابها ، مجلات ومنابع دیداری و شنیداری ، نسخ خطی ، نقشه ها و غیره باشند . منابع اطلاعاتی با کیفیت بالا و منحصر به فردی که از طریق محیط اینترنت قابل دسترس هستند یا حتی متعلق به مجموعه کتابخانه های دیگر در محیط وب باشند . این کتابخانه ها ، مؤسسات و سازمان هایی هستند که منابع مختلف شامل منابع انسانی و تجهیزات مورد نیاز برای ارائه خدمات کتابخانه ای مثل فهرست نویسی ، رده بندی، اطلاع رسانی ، روابط بین کتابخانه ای ، مواد آموزشی ، منابع کتابخانه ای و دیگر خدمات را با استفاده از شبکه های پرسرعت ، مهیا می سازند .

کتابخانه های دیجیتالی به معنای جایگزین کتابخانه های سنتی نیستند ، بلکه بیشتر یک بخش الحاقی آنها محسوب می شوند. سه دلیل وجود دارد که چرا کتابخانه های دیجیتالی نسبت به کتابخانه های سنتی از مزایای بیشتری برخوردارند : اول اینکه با وجود انواع روشهای جدید برای ذخیره سازی اطلاعات وداده ها،کتابها ونشریات به تنهایی به هیچ وجه برای فراهم کردن داده های یک کتابخانه امروزی کافی نمی باشند.دوم اینکه یکی از وظایف اصلی کتابخانه ها و آرشیو ها در سراسر جهان تضمین حفظ و نگهداری اسناد ومطالب تاریخی است .. سوم اینکه باخلق کتابخانه های دیجیتالی که در اینترنت وجود دارند ، اطلاعات از هرسوی جهان برای هرکسی که به اینترنت دسترسی داشته باشد فراهم است .

 

● ویزگی های کتابخانه های دیجیتالی

کتابخانه ها ی دیجیتالی در واقع چهرۀ دیجیتال و الکترونیکی کتابخانه های سنتی هستند .بنابراین ،مجموعه ها ومنابع سنتی چاپی و دیجیتالی را همزمان و درکنار هم شامل می شود.

کتابخانه های دیجیتالی شامل منابع دیجیتال که در خارج از مرزهای فیزیکی کتابخانه قرار دارد نیز می شود .

کتابخانه های دیجیتالی دیدی کلی از همۀ اطلاعات موجود در کتابخانه، بدون در نظر گرفتن نوع یا فرمت آنها ، در اختیار کاربر قرار می دهد .

کتابخانه های دیجیتالی مانند کتابخانه های سنتی خدمات خود را به گروه های ویژه ای از کاربران ارائه می دهند. با این تفاوت که در این کتابخانه ها،کاربران ممکن است در هر نقطه و یا بخشی از شبکه قرار داشته باشند.

کتابخانه های دیجیتالی نه تنها به کتابداران مجرب و ماهر نیاز دارند ، بلکه به خدمات متخصصان رایانه و شبکه نیز محتاج هستند.

کتابخانه های دیجیتالی می توانند به منابع و کتاب های ویژه و منحصر به فرد حتی نسخ خطی دسترسی داشته باشند و امکان استفاده از آنها را در اختیار کاربران بگذارند.

در این کتابخانه ها چندین کاربر در آن واحد از یک منبع خاص می توانند استفاده کنند.

در کتابخانه های دیجیتالی ، ارتباط مستقیم یا رودررو میان کتابدار و کاربر نهایی وجودندارد.

اخیرا گروه های تحقیقاتی و متمرکز مختلفی بر روی توسعه و اصلاح کتابخانه های دیجیتالی کار کرده اند . برخی از این گروه ها که مرکز اصلی آنها در ایالات متحده است عبارتند از: فدراسیون کتابخانه های دیجیتالی ((DLF:digital library federation ، شورای منابع کتابخانه ای و اطلاع رسانی (CLIR: councilon library and information resource) و ابتکار کتابخانه های دیجیتالی مشترک (DLI: joint digital librariaries initiative) که تحت سرپرستی بنیاد علوم ملی ، نمایندگی پروژه های تحقیقاتی پیشرفته و ناسا قرار دارد و نظراتی را راجع به علت وجودی کتابخانه های دیجیتالی ارائه می دهد.برخی از نظرات آنها عبارتند از :

کتابخانه های دیجیتالی برای جایگزین شدن کتابها و کتابخانه های فعلی طراحی نشده اند بلکه بیشتر مکمل آنها هستند.

خوانندگان و کاربران کتابخانه ها در حال تغییر عادات خود هستند ، منابع اطلاع رسانی جدید مثل ویدیوها و دیسکهای فشرده از جمله رسانه های معروف و عامه پسند شده اند

وقتی می توانید یک دیسک ضبط شده را تقریبا به طور مستقیم از نویسنده یا خالق اثری دریافت نمایید ، چرا از کاغذ چاپی استفاده کنید ؟ ضمن اینکه هزینه چاپ اغلب بالاتر است

کتابخانه های دیجیتالی دسترسی سریع و مؤثر به اطلاعات را فراهم می سازند.

ایجاد دسترسی بیشتر شعار کتابخانه های دیجیتالی است

مسائلی که در مورد کتابخانه های دیجیتال وجود دارند عبارتند از :

۱) استاندارد جهانی برای نحوه سازماندهی اطلاعات در کتابخانه های دیجیتالی

۲) آموزش نیروهای کتابخانه ای برای چگونگی انتقال اطلاعات به اشکال دیجیتالی و مقرون به صرفه برای افزایش قابلیت دسترسی و حفظ ونگهداری اطلاعات

۳) حق مالکیت آفرینش های ذهنی و حق تألیف مطالب منتشر در اینترنت از طریق کتابخانه های دیجیتالی

فراداده[۱۰] مسئله دیگری است که برای ایجاد کتابخانه های دیجیتالی مرکزیت دارد.فراداده، داده هایی است که محتوا و ویزگی های جزء خاص را در کتایخانه دیجیتالی نشان می دهد .فرا داده در کتابخانه های دیجیتالی مهم است زیرا کلیدی برای بازیابی منبع و استفاده از هر مدرکی است . از طرف دیگر فقدان استانداردهای معمول فراداده که به طور ایده آل برای استفاده در بعضی از متون خاص تعیین می شوندموانع دیگری را بر سر راه دستیابی و استفاده از اطلاعات در یک کتابخانه دیجیتالی یا دریک طرح هماهنگ کتابخانه دیجیتالی بوجود می آورند.

 

● کتابخانه الکترونیکی و کتابخانه دیجیتالی

کتابخانه های الکترونیکی یک گام فراتر از کتابخانه های خودکار، و کتابخانه های دیجیتالی یک گام فراتر از کتابخانه های الکترونیکی هستند. در کتابخانه های الکترونیکی حضور فیزیکی پر رنگ تر از کتابخانه های دیجیتالی است و این کتابخانه ها همانند کتابخانه های سنتی و خودکار دارای ساختمان ، تجهیزات ، قفسه ها ، منابع و کتابدار است و به همان روش های خودکار و سنتی سازماندهی و اداره می شود. تفاوت آن با کتابخانه های سنتی در این است که این کتابخانه ها دارای مواد غیر چاپی مثل فیلم ، میکروفیلم ، میکروفیش ، انواع لوح های فشرده و منابع مشابه نیز است . در این کتابخانه ها ارائه خدمات هم به صورت سنتی و خودکار است و هم به صورت شبکه ای و دیجیتالی ، منتها استفاده از ارتباطات شبکه ای و دیجیتالی در آن نوپاست و معمولا بازیابی اطلاعات در آن از طریق شبکه محلی انجام می شود.

اما در کتابخانه های دیجیتالی حضور فیزیکی خیلی کمرنگ شده است و تعداد منابع چاپی در آن به میزان خیلی کمی است البته ، خود این منابع چاپی نیز ابتدا دیجیتالی شده ، بعد به کاربران ارائه می گردد . در این کتابخانه ها ارائه خدما ت به طور کلی خودکار و دیجیتالی است و کاربران از طریق شبکه های ارتباطی به منابع دیجیتالی ذخیره شده در این کتابخانه ، دسترسی یافته و از ان بهره مند می شوند . نقش کتابدار واسط در اینجا خیلی کمرنگ است و بیشتر جنبه آموزشی و مشاوره ای دارد.

 

● کتابخانه های ترکیبی یا پیوندی

کتابخانه هایی هستند که در مرحله گذر از سنتی به دیجیتالی اند و بخشی از مجموعه شان به صورت چاپی و سنتی وبخشی هم به صورت دیجیتالی است در واقع هم بخش عظیمی از مخزن آنها سنتی است ولی ارائه خدمات و سیستم های امانت ، کاوش ، رزرو و حتی قسمتی از پاسخگویی به سئوال ها هم از طریق شبکه کتابخانه و اینترنت و یا سایر رسانه های مدرن انجام می گیرد . در این نوع کتابخانه ها معمولا مواد را با اسکن کردن وارد آرشیو الکترونیکی کرده بطور خودکار نمایه سازی و از طریق رابط ها بر روی اینترنت و یا اینترانت در دسترس علاقه مندان و پزوهشگران قرار می دهند و تجهیزات مورد نیاز برای این نوع کتابخانه ها عبارتند از : دستگاه اسکن ، پایگاه اطلاعات ، رابط ، شبکه یا محمل اطلاعاتی مثل اینترنت ، اینترانت ، ایستگاه های کاری کاربران و...

کتابخانه ترکیبی ، فن آوریها یی را در ذهن متصور می سازد که حاصل پیشرفت های نوین پروژه های کتابخانه الکترونیکی ، مجازی و یا دیجیتالی هستند.در واقع کتابخانه هایی هستند که قسمت اعظمی از مجموعه آنها سنتی است و در کنار آن ارائه بعضی از فعالیت های کتابخانه شامل فهرست نویسی و سازماندهی، سیستم امانت و مرجع و غیره به صورت کامپیوتری می باشد و بعضا ارائه خدمات مرجع وجست وجوی مطالب تحقیقی از طریق اینترنت و یا بانکهای اطلاعاتی کامپیوتری انجام می گیرد .

 

● کتابخانه مجازی

کتابخانه های مجازی با ظهور فن آوریهای جدید و با استفاده از اینترنت به وجود آمدند.این کتابخانه ها امکان دستیابی به فهرست ها و پایگاه های اطلاعاتی را فراهم می سازند و پژوهشگران را به سوی منابعی که به سختی پیدا می شوند هدایت می کنند و ارائه همه این خدمات به طور شبانه روزی و در هفت روز هفته از طریق وب سایت های آنها انجام پذیر هستند.بدون اینکه از نظر فیزیکی به مکانی برای مراجعه فرد جهت درخواست و دسترسی به اطلاعات نیاز باشد.

یک کتابخانه مجازی ، مجموعه سازمان یافته ای از پیوندها به اسناد نرم افزارها ، تصاویر ، پایگاه ها ی داده ای و... در یک شبکه و یامجموعه ای از شبکه های رایانه ای می باشد. هدف یک کتابخانه مجازی این است که کاربران را در یافتن اطلاعات مورد نیاز از طریق منابع موجود در پایگاه های کتابخانه یاری کرده و وظایف مجموعه سازی، دسترس پذیر ساختن و اشاعه را انجام می دهد.صفت مجازی بیشتر به فقدان بعد مکانی این نوع کتابخانه اشاره دارد و این نوع کتابخانه ها وجود فیزیکی نداشته ، روی شبکه های کامپیوتری ایجاد شده و در دسترس مراجعان قرار می گیرند. بدین خاطر کتابخانه های نامرئی نیز نامیده شده اند.

کتابخانه های مجازی ، نمونه بارز رشد توانایی و انسجام پروتکل های سرویس دهنده /سرویس گیرنده است که دسترسی به اطلاعات موجود در شبکه اینترنت را ممکن می سازد . کتابخانه های مجازی اولیه در واقع فهرستی از پیوندهای مرتبط به یک موضوع خاص بودند که توسط کتابداران جمع آوری می شدند تا کاربران را تا حدودی در پیدا کردن اطلاعات مورد علاقه خود یاری کنند. با رشد کردن و گسترش یافتن مقدار اطلاعات موجود، نگهداری و مدیریت آنها نیز مشکل تر می گردد.

از دیدگاه سنتی کتابخانه مکانی است ک در آن حافظه جمعی بشری ذخیره شده است . کتابخانه مجازی نیز چنین کاربردی دارد ، اما مدارک در کتابخانه مجازی به شکل رقمی نگهداری می شوند. دیگر کتابخانه نیاز به مکانی فیزیکی برای آنکه فرد جهت درخواست و دسترسی به اطلاعات به آنجا مراجعه کند ندارد برای مثال بر روی وب جهانی در محیط اینترنت فرد قادر به دسترسی به کتابخانه های مجازی از طریق موضوع است .و در این کتابخانه فرد می تواند کتب و مدارک مورد نیازش را بیابد موضوع ها به صورت الفبایی تنظیم شده اند و فرد می تواند از میان فهرست های بلند،موضوع مورد علاقه اش را دقیقا انتخاب و به گنجینه ای از مواد در آن زمینه دسترسی پیدا کند.منطق این کار آن است که شرایط لازم جهت دسترسی یکسان به آثار بزرگ جهانی فراهم شود . کتابخانه های سازمانی وعمومی تأثیر و نقش مهمی در ترقی کتابخانه های مجازی داشته اند . با استفاده از شبکه ها این نوع کتابخانه ها می توانند فهرست موجودیهای خود را برای سایر کتابخانه های مشابه دسترس پذیر نماینداز طریق نظام امانت بین کتابخانه ای مشتریان می توانند کتابها ومدارک مورد نیازشان را بدون مراجعه به سایر کتابخانه ها دریافت کنند مشتریان همچنین می توانند منابع مورد نیازشان را با استفاده از ابزارهایی نظیر پایگاه های داده، از کتابخانه ای مجاز ی دریافت کنند. سایر انواع خدمات خویل مدرک ، نظیر تهیه فوری مدرک و پایگاه های داده متن کامل در کتابخانه های مجازی قابل عرضه است . از جنبه نظری مشتریان می توانند اقلام مورد نیازشان را تقریبا فوری دریافت کنند .

خدمات اطلاعاتی که توسط کتابخانه های مجازی عرضه می شوند را می توان بر اساس سطح دسترسی کاربران به سه دسته عمده تقسیم کرد:

۱) خدمات اطلاعاتی که برای عموم کاربران قابل دسترسی و بهره برداری هستند ، نظیر خدمات مرجع . همچنین اطلاعاتی که برای گروه قرار می گیرند اغلب شامل : اطلاعات توصیفی و چکیده منابع اطلاعاتی ، راهنماهای استفاده از کتابخانه ، آموزش نحوه جستجو در پایگاه های اطلاعاتی کتابخانه وشبکه اینترنت می شوند.

۲) خدمات و اطلاعاتی که برای کاربران دارای شرایظ خاص قابل دسترسی می باشند ( نظیر کاربرانی که دارای کد کاربری هستند و یا کاربرانی که از مراکز ویژه ای با وب سایت کتابخانه ارتباط برقرار می کنند) . دسترسی به پایگاه های اطلاعاتی تمام متن مقالات و تمامی منابع اطلاعاتی مجموعه نظیر: کتاب های الکترونیک ، پایان نامه ها، گزارشات تحقیقی ،.... در این گروه قرار دارند.

۳) خدمات مرجع همانطور که در کتابخانه های سنتی از مهمترین خدمات کتابخانه ای محسوب می شوند، درکتابخانه های مجازی نیز از بحث انگیزترین خدمات اطلاع رسانی می باشند.خدمات مرجع الکترونیک از لحاظ نحوه ارائه به دو گروه عمده ، خدمات مرجع همزمان و خدمات مرجع غیر همزمان تقسیم می شوند.

خدمات مرجع غیر همزمان: آن دسته از خدماتی هستند که در آن خدمات مرجع با اندکی تآخیر نسبت به زمان درخواست ارائه می شوند.پست و نمابر از ابزارهای سنتی عرضه خدمات مرجع غیر همزمان هستند که در محیط های اطلاعاتی غیر الکترونیک از دیر باز به کار گرفته می شده اند.در محیط های اطلاعاتی نوین عرضه خدمات مرجع از طریق پست الکترونیکی متداول ترین و پایه ای ترین شکل خدمات مرجع است.

خدمات مرجع همزمان : آشناترین و قدیمی ترین شکل خدمات مرجع همزمان می باشد. خدماتی است که به صورت چهره به چهره و در بخش مرجع کتابخانه ها ارائه می شوند.عرضه خدمات مرجع به طور همزمان و بدون تأخیر در کتابخانه های مجازی ،همواره فکر کتابداران را به خود مشغول ساخته است. در این میان ، ویدئو کنفرانس[۱۱] و گفتگوهای محاوره ای[۱۲] از جذاب ترین شیوه ها برا ی ارتباط مستقیم با کاربر و ارائه خدمات مرجع همزمان بوده اند .از بین دو شیوه فوق خدمات مرجع همزمان از طریق ویدئو کنفرانس به دلیل نیازهای فنآورانه از قبیل :پهنای باند ، ارتباط شبکه ای سریع و فوری ، دوربین های ویدئویی و... د رحال حاضر رواج کمتری دارد . گفتگوی محاوره ای در مقایسه با ویدئو کنفرانس نیاز به تجهیزات کمتری دارد و با سهولت بیشتری قابل عرضه است .(داوودیان ،۱۳۸۲).

 

● مشکلات کتابخانه های مجازی

استفاده از کتابخانه ها ی مجازی و منابع موجود در آن مشکلاتی نیز دارد .برای استفاده از منابع اطلاعاتی موجود در کتابخانه ها ی مجازی وجود ارتباط اینترنتی لازم است و اگر امکان دسترسی به اینترنت هم وجود داشته باشد، داشتن مهارت جست وجو و بازیابی اطلاعات به صورت مؤثر هم لازم است. بسیاری از فراگیران فاقد مهارت های لازم برای جست وجوی اطلاعات مورد نظر خود هستند. در اینجا نقش کتابداران کتابخانه های مجازی ، شفاف می شود که در آن ، با هدایت و مشاوره اطلاعاتی ، به فراگیران در به دست آوردن و استفاده از منابع اطلاعاتی مورد نیاز خود ، یاری می رسانند .گاهی دسترسی به منابع اطلاعاتی کتابخانه ها ی مجازی با موانع مالی مواجه می شود و باید در برابر دریافت اطلاعات هزینه ای را پرداخت کرد . مسئله دیگر ، امنیت اطلاعات موجود در کتابخانه های مجازی است . حفاظت از منابع اطلاعاتی موجود و تعریف سطوح دسترسی و تأمین امنیت این منابع ، از جمله مواردی است که باید آنها را در نظر گرفت.( اصنافی ،۱۳۸۴)

ریسو(۲۰۰۱)، بیان می کند که معایب کتابخانه ها ی مجازی بیش از مزایای چنین کتابخانه هایی می باشد.اما به عقیده او با پیشرفت فن آوری این مشکلات از بین خواهند رفت . او می گوید در حال حاضر معایب کتابخانه های مجازی شامل موارد زیر می باشد:

کاربران برای محصولات مختلف باید رمز عبور های متفاوتی را به خاطر بیاورند.

حوزه پوشش و در دسترس بودن آرشیو ها، اغلب محدود می باشد.

اغلب موارد انتقال و چاپ مطالب با مشکل رو به رومی باشد.

زمانی که محصولات هم به صورت مجازی و هم به صورت چاپی نگهداری می شوند، در هزینه ها صرفه جویی نمی کردد..

همه منابع به شکل دیجیتالی در دسترس نیستند.

محدودیت هایی برای چگونگی استفاده از محصولات از کارگزار ی به کارگزار دیگر وجود دارد.

کتابخانه های مجازی جهت قابل دسترس بودن ، به شبکه های کامپیوتری نیاز دارند.

برای کاربران امکان اینکه منابع را درمقابلشان بگسترانند و از آنها به طور اتفاقی استفاده کنند و جود ندارد

کاربران در استفاده از کتاب ها راحت تر هستند.

 

● ویژگی های کتابخانه مجازی

ازدیدگاه الریخ (۱۳۸۲)[۱۳]ویژگی های کتابخانه مجازی عبارتند از:

۱) حضور بر روی اینترنت: اینترنت به عنوان محلی که دستیابی به فهرست همگانی پیوسته را پیشنهاد می کند یا به عنوان محلی که خدمات کتابخانه ای سنتی را(هنوز به صورت کاملا فیزیکی ) معرفی می کند مورد استفاده قرار می گیرد . در اینجا کتابخانه منتظر مراجعه کننده می ماند تا خدماتی که به روی اینترنت عرضه می شود را کشف کرده و سپس جهت استفاده از آنها به کتابخانه مراجعه کند.

۲) ارائه مجموعه ها به صورت مجازی

کتابخانه آن دسته از منابعی را که نسبت به آنها ( عموما در مورد منابع قدیمی و تاریخی ) کنترل محتوایی دارد به شکل الکترونیکی تبدیل و به صورت الکترونیکی در اختیار مراجعه کنندگان قرار می هد .مجموعه ها بر روی سرویس گرهای کتابخانه حضور فیزیکی دارند و کتابخانه مسئولیت مدیریت آنها یعنی فراهم آوردن فضای ذخیره الکترونیک ، بازاریابی و در دسترس قراردادن آنها را بر عهده دارد .

۳) ارائه مجموعه های مجازی

این بخش در آینده اهمیت بیشتری خواهد یافت افزایش انفجار آمیز اطلاعات در شکل الکترونیکی آن ، یافتن چیزی که شخص از میان تمامی اطلاعات در جستجوی آن است را مشکل می سازد.( فراموش نکنیم که اشکال چاپی و الکترونیکی اطلاعات همراه ما خواهند بود).همانطور که در کتابخانه ها ی سنتی منابع از میان تولیدهای ناشران انتخاب می شدند و رابطی تهیه می شدکه به وسیله آن مراجعین قادر به یافتن منابع مورد نیازشان بودند .در محیط پیوند یافته اینترنتی و چاپی نیز بدون توجه به قالبی که اطلاعات در آن وجود دارند تقاضاهایی زیادی جهت داشتن ابزارهایی برای کمک به یافتن هرگونه اطلاعات مورد نیاز وجود خواهد داشت.موتورهای جست وجو و اتاق های مذاکره ممکن است کمک مناسبی جهت این کار باشند ، اما آنها قادر نیستند تمامی اطلاعات مورد نیاز را برآورده سازند.این جا محلی است که مهارت های حرفه ای کتابداران به عنوان رابط های انسانی بین مصرف کنندگان و تولید کنند گان اطلاعات عمل می کنند که در آینده اهمیت بیشتری نیز خواهند یافت .

۴) سرویس دهی به مراجعه کننده مجازی در دنیای مجازی

حضور بر روی اینترنت بدین معنی است که ما در هر حال ارائه خدمات خود در بازار بین المللی جهت تمامی افرادی هستیم که منابع را یافته و یا به آنها نیاز دارند. مراجعه کننده به طور بالقوه هر کسی و در هر جای دنیا می تواند باشد و تنها مختص مراجعه کننده سنتی ما نیست . از آن جایی که نمی دانیم، مراجعه کننده ما کیست و در کجا قرار دارد و درحال استفاه از خدمات چه کتابخانه ای است. این امر منشا مشکلات مدیریتی برای کتابخانه ها خواهد بود. بنابر این لازم خواهد بود کتابخانه ها محدودیت های دستیابی مشخصی را در مورد مراجعه کنندگان مجاز آنها یا جهت جستجوی اشکال جدید حمایت ها ی مالی برقرار نمایند.

۵) به کارگیری کارکنان مجازی

کسی که به نیازهای مراجعه کننده مجازی در حال پاسخگویی است اهمیتی ندارد که به طور فیزیکی در کتابخانه های مختلف حضور داشته باشد. درست همانطور که نیازی نیست خدمات تلفنی شرکت ها بر روی سایت شرکت آورده شود ، درصورتی که آن می تواند در هر جای دنیا نصب و راه اندازی شود . بنابران قابل تصور است که اشخاص در حال پاسخگویی به کاربران مجازی در هر جایی باشند و ضروردتی ندارد که کارکنان مؤ سسه فراهم آورنده رابط مجازی جهت پاسخگویی به مراجعه کننده در محل کار خود حاضر باشند . با ادغام و بهره برداری از تسهیلات کارکنان بر روی شبکه ، تمامی کتابخانه های مشارکت کننده به طور چشم گیری می توانند قابلیت خدمات خاص خودشان را بدون افزودن به تعداد کارکنان واقعی افزایش دهند.کارکنان از جمله مهمترین منابع کتابخانه به شمار می آیند و لازم است که بطور کامل تر و مؤثرتری نسبت به آن چیزی که در گذشته وجود داشته به کار گرفته شوند.

یک کتابخانه مجازی برای رسیدن به اهداف خود نیازمند قسمت های عمده ای است از جمله:

مرکز هماهنگی، ویراستاری ، جمع آوری پیشینه ها، پیشینه ها ، طرح منطقی ، نگهداری وخودکارسازی . (۱۹۹۹,Green).

۱) مرکز هماهنگی

یک گره در شبکه به عنوان مرکزی هماهنگ در کتابخانه عمل می کند و همچنین ممکن است این کار بین چندین مرکز و یا گره تقسیم شود. نقش اصلی مرکز و یا مراکز هماهنگی پردازش داده های جمع آوری شده است و همچنین اگر کتابخانه مجازی پایگاه داده ها نیز داشته باشد ، آنها به طور معمول توسط مرکز هماهنگی نگهداری می گردد .

۲) ویراستاری

کتابخانه مجازی در مدیریت وهماهنگی داده ها بوسیله گروهی از ویراستاران اداره می شود که ممکن است یک گروه و یا بیشتر باشند . هر ویراستار مسئول موضوع واگذار شده و یا محدوده خاص کاری خود می باشد . علاوه بر ویراستاران موضوعی یک ویراستار هماهنگ کننده نیز وجود دارد که بر ادغام کردن مدخل های اطلاعاتی نظارت می کند. وی معمولا در مرکز هماهنگی فعالیت دارد. به طور کلی وظایف بخش ویراستاری عبارتست از:

نظارت بر جستجوهای خودکار

ارزیابی موارد دریافت شده

ویراستاری فرم های ارسال اطلاعات از طریق پست الکترونیکی و یا وب

تهیه و تعیین مدخل های جدید مرتبط

ارزیابی کیفیت اطلاعات وارد شده

نظارت بر فرایند ارزیابی و ادغام اطلاعات

ایجاد نماها[۱۴]

پاسخگویی به پرسش های کاربران

۳) جمع آوری پیشینه ها

اصل تقسیم کار یک اصل اساسی در عملکرد کتابخانه مجازی می باشد. در واقع ویراستاران باید حداقل کار را برای پیشینه های خودشان انجام دهند سه شیوه عمده برای گرد آوری پیشینه ها و اضافه کردن به مجموعه کتابخانه مجازی وجود دارد :

دستی : جمع آوری مستقیم پیشینه ها توسط ویراستاران

ارسالی یا غیرفعال : ارسال پیشینه ها بوسیله فرم های مشخص از طریق وب و یا پست الکترونیکی توسط کاربران و علاقه مندان

گرد آوری فعال : از طریق جستجوگران خودکار مثل : web walkers,worms,spidersو... انجام میگیرد.

۴) پیشینه ها

پیشینه های نگهداری شده در کتایخانه های مجازی معمولا دارای اطلاعات کافی جهت شناسایی منابع اطلاعاتی هستند. این اطلاعات می تواند در مورد مکان و شکل یک پیشینه باشد.چنانچه قبلا اشاره شد بخشی از پیشینه ها توسط ویراستاران و بخشی نیز توسط فرم ها گرد آوری می شوند.در مورد بخشی از پیشینه ها که توسط ویراستاران گرد آوری می شوند . ویراستاران با تبعیت از قالب مورد استفاده در کتابخانه ، اطلاعات مورد نیاز را شناسایی ومنابع اطلاعاتی مناسب را تهیه و ارا ئه می دهند.زمانی که اطلاعات به صورت ارسالی و توسط فرم ها جمع آوری می شود این فرم ها باید حداقل دارای گزینه های زیر باشند:

نشانی منبع در اینترنت

عنوان ماده اطلاعاتی

توصیف مختصر در مورد ماده اطلاعاتی

شیوه تماس و دسترسی به نگهداری کننده سایت

نام

آدرس پست الکترونیکی

جزئیات نمایه سازی

کلید واژه ها

اصطلاحات تخصصی

و تاریخ ارسال پیشینه .

۵) طرح منطقی[۱۵]

کتابخانه های مجازی برای دسترس پذیر ساختن اطلاعات موجود در مجموعه خود ، آنها را نمایه سازی می کنند برای این کار شیوه های مختلفی ارائه می گردد .

در طرح منطقی کتابخانه های مجازی برای بازیابی اطلاعات از دو شیوه اصلی استفاده می شود:

الف) جستجوی پیشینه ها که توسط بخش جستجوی پایگاه داده های موجود انجام می شود نرم افزار جستجو با دریافت عبارت جستجوی کاربر، واژه های موجود در آنها را با کلید وازه های داده های موجود در پایگاه داده ها تطابق داده و مدرک مرتبط و مناسب را بازیابی می کند.

ب) جستجو بوسیله نماها[۱۶] . کتابخانه مجازی می تواند نماهایی از اطلاعات را فراهم آورد و آنها را به شکل مجموعه و زیر مجموعه ای از پیشینه ها به صورت سلسله مراتبی ارائه دهد تا گام به گام از کل به جزء و بر اساس تقسیم درختی موضوع های کاربر را به اطلاعات مورد نیاز خود راهنمایی نماید .

۶) نگهداری

کتابخانه های مجازی از یک فرایند زنجیره ای مرتبط به هم پیروی می کنند که در طی آن داده ها گرد آوری ، پردازش ، نگهداری و ارائه می گردد . این فرایند دارای یک نظام ورودی/خروجی است که چرخه اصلی وارده ها و صادره ها را تشکیل می دهد.

۷) خودکار سازی

خودکار سازی هر چه بیشتر کتابخانه های مجازی ، امری مطلوب است و این کار تا حدی با استفاده از نرم افزارهای مدیریت محتوای وب ، سایت ها و شبکه ها بر آورده می شود

کتابخانه مجازی با خدمات ارزشمندی که فراهم می کند موجب گرایش و انس بیشتر مردم با کتابها و کامپیوترها وفن آوری اطلاعات می شود و این گرایش پشتوانه و تأمین کننده خدمات بعدی است .این حرکت گام بسیار مهمی در نظم دادن به اطلاعات است و از بی نظمی اطلاعات که مشکل بزرگ کشورها پیشرفته در این زمینه است از هم اکنون پیشگیری خواهد کرد.در کتابخانه مجازی فاصله میان جویندگان و پدید آورندگان اطلاعات تقریبا به صفرمی رسد .

کتابخانه مجازی دو سرویس عمده را ارائه می دهد: سرویس های کتابخانه ای و سرویس های فروشگاهی ، در سرویس های کتابخانه ای جویندگان و مراجعان از طریق کامپیوتر و خط تلفن وارد کتابخانه شده و به مطالعه کتابها می پردازند. این سرویس خصوصا در رابطه با کتابهای مرجع بسیار کار آمد است . اما در سرویس فروشگاهی مراجعان می توانند وارد کتابخانه شده با استفاده از امکانات وسیع جستجو، کتاب مورد نظر را پیدا کرده و آن را خریداری نمایند وخرید کتاب ها تاحدود زیادی توسط خود سیستم انجام می شود .

تأمین کتاب برای کتابخانه مجازی با استفاده از امکانات فن آوری اطلاعات بسیار آسان تر صورت می گیرد. و از آنجا که این کتابها مجازی هستند ، سالانه میلیون ها دلار در منابع ملی ( کاغذ ، فیلم و زینک، نیروی انسانی ، حمل ونقل، چاپ و ...) صرفه جویی می شود.

بر خلاف کتابخانه های فیزیکی برای کتابخانه مجازی زمان و مکان کلمات بی معنی هستند . اطلاعات موجود در این گنجینه عظیم در تمامی روزهای هفته و در تمامی ساعات شبانه روز در دسترس است . قلمرو این کتابخانه هیچ حد و مرزی نمی شناسد، حتی در نقاطی که دسترسی به خطوط تلفن ممکن نیست با استفاده از تلفن های همراه می توان از آن بهره مند شد.

در کتابخانه مجازی محیطی برای ارائه طرح های نو در نظر گرفته می شود . این محیط میان نخبگان کشور و جویندگان آنها اعم از دستگاه های دولتی و سرمایه گذاران بخش خصوصی ارتباط برفرار می کند . و این علاوه بر ایجاد جهش در فرایندتوسعه ، غبار رخوت وسستی را از اندیشه های خلاق ، پویا و بزرگ خواهد زدود و در آنها ایجاد شور و حرکت خواهد نمود .

 

● کتابخانه مجازی و کتابخانه الکترونیکی

با توجه به مباحث گذشته می توان به تفاوت های میان کتابخانه مجازی و کتابخانه الکترونیکی اشاره کرد:

۱) منابع کتابخانه الکترونیکی شامل منابع چاپی و غیر چاپی از قبیل فیلم ، میکروفیلم ، میکروفیش، انواع لوح فشرده و منابع اینترنتی است . در حالی که کتابخانه مجازی ، فاقد هر نوع ماده ملموس ، خواه چاپی و خواه غیر چاپی است.

۲) کتابخانه الکترونیکی ، درست مانند کتابخانه سنتی و خودکار دارای ساختمان ، تجهیزات ، مکان و منابع فیزیکی است و لی کتابخانه مجازی کتابخانه ای بدون دیوار و بدون منابع و موجودیت فیزیکی است.

۳) در کتابخانه الکترونیکی ، کاربر می تواند به محل کتابخانه مراجعه کند و از خدمات و منابع آن چه به شکل چاپی و چه به شکل غیر چاپی استفاده کند ولی مراجعه کاربر به کتابخانه مجازی معنا ندارد و کاربران فقط از راه دور و از طریق شبکه های ارتباطی می توانند به منابع آن دسترسی داشته باشند .

۴) در کتابخانه الکترونیکی ، کتابدار همان نقش واسط میان کاربران و منابع اطلاعاتی را دارد ولی در کتابخانه مجازی فقط میان تولید کننده اطلاعات و دریافت کننده آن ارتباط برقرار می شود از این رو به کتابدار در نقش واسط نیازی نیست.

۵) کتابخانه الکترونیکی کتابخانه ای است که نه تنها دستیابی به منابع مجموعه خود را فراهم می آورد بلکه دستیابی به منابع دیگر مجموعه ها را نیز ممکن می سازد . اما کتابخانه مجازی هر چند می تواند دسترسی به منابع دیگر مجموعه ها را فراهم سازدولی خود دارای منابع و مجموعه خاص نیست.

۶) استفاده می شود. بنابراین کتابخانه مجازی ، خود از چندین کتابخانه الکترونیکی تشکیل می شود که در یک فضای مجازی و در یک شبکه دیجیتالی منابعاشان را به اشتراک می گذارند.

 

● کتابخانه مجازی و کتابخانه دیجیتالی

تفاوت های میان کتابخانه مجازی و کتابخانه دیجیتالی عبارتند از :

۱) کتابخانه دیجیتالی کتابخانه ای است مشابه کتابخانه های سنتی ، با این تفاوت که منابع آن در فرمت دیجیتالی است . این بدان معناست که کتابخانه های دیجیتالی نیز مانند کتابخانه ها ی سنتی دارای ساختمان و تجهیزات ، کتابدار در نقش واسط ، منابع فیزیکی و مجموعه خاص است و تنها تفاوت آن با کتابخانه های سنتی درنوع مواد ( دیجیتالی بودن آن ) و در نتیجه قابلیت استفاده از آن در شبکه ، و بدین ترتیب امکان دسترسی از راه دور به این منابع است . در حالی که کتابخانه مجازی کتابخانه ای بدون دیوار و بدون منابع و فاقد کتابدار در نقش واسط است.

۲) در کتابخانه دیجیتالی ، استفاده از اطلاعات الکترونیکی به عنوان یک بخش از استفاده کل ، مرتبا در حال افزایش و استفاده از منابع چاپی به عنوان یک بخش از استفاده کل ، در حال کاهش است . یعنی هنوز آن فرمت چاپی و حضور فیزیکی کاملا رخت بر نبسته است . می توان گفت کتابخانه دیجیتالی ، یک گام فراتر از کتابخانه الکترونیکی و یک گام عقب تر از کتابخانه مجازی است .

۳) ویژگی عمده کتابخانه دیجیتالی دسترسی به آن ، از هر مکان و در هر زمان است که از این حیث درست مانند کتابخانه مجازی است . اما این دسترسی محدود به مجموعه ای خاص است که این مجموعه حتی ممکن است دارای اسنادچاپی نیز باشد ( هر چند که این اسناد ابتدا به فرمت دیجیتال تبدیل شده ، بعد مورد استفاده قرار می گیرند) و در یک محل خاص گرد آوری شده و از یک محل خاص ارائه خدمات می شود ( برای راحتی درک این موضوع می توانید یک کتابخانه سنتی را در نظر بگیرید که به جای فقسه هایی از کتاب، دارای قفسه هایی از منابع دیجیتالی است که در یک مکان خاص گرد آوری شده و می تواند در شبکه ها قرار گرفته و از راه دور نیز بازیابی شود. البته کتابخانه دیجیتالی علاوه بر مجموعه خود به دیگر مجموعه ها نیز دسترسی دارد) ، اما کتابخانه مجازی در واقع " یک مرکز ارجاعی پیوسته" است که پیوندهایی را به سایت های دارای مجموعه اشیای اطلاعاتی مرتبط ، فراهم می کند . گروهی از سایتهای مرتبط ، و پیوندهایی به آن سایت ها و یا نشانی های اینترنتی است . در واقع کتابخانه مجازی به خودی خود فاقد منابع و مجموعه و مکان خاص است و منابع اطلاعاتی آن گرد آوری نشده است و در سراسر جهان گسترده است . یعنی منابع کتابخانه مجازی ، همان منابع کتابخانه های الکترونیکی و دیجیتالی هستند و کتابخانه مجازی فقط ارجاعات به آنها را فراهم می کند.

۴) هم کتابخانه الکترونیکی و هم کتابخانه دیجیتالی می توانند کتابخانه مجازی باشند . در صورتی که اگر فقط به صورت مجازی باشند، به این معناست که کتابخانه ای به مفهوم واقعی ( کتابخانه ای دارای منابع و ساختمان و تجهیزات فیزیکی ) وجود نداشته باشد . به عنوان مثال ، یک کتابخانه مجازی می تواند شامل منابع و موادی از چندین کتابخانه مجزا باشد که در یک فضای مجازی با استفاده از رایانه و شبکه های رایانه ای سازمان یافته و قابل دسترس است.
 
 
   
  
 
  
 
 
 
  پانوشتها:
[۱] Riccio
[۲] Sharma &Vishwanathan
[۳] Zagalo,Sousa pinto,Martins
[۴] Marchionini
[۵]Matson & Bonski
[۶] Marcum
[۷] Hunter
[۸]Tennant
[۹] Wind
[۱۰] Metadata
[۱۱] Video Conference
[۱۲] Text Chat
[۱۳] Ulrich
[۱۴] views
[۱۵] Logical design
[۱۶] View


منابع فارسی:
آنجلو، باربارا(۱۳۸۱)". کتابخانه مجازی چیست؟"، مختاری ، حیدر، کاما ، ۳(۱۴و۱۵): ۳۷ ۳۵.
اصنافی، امیررضا(۱۳۸۴)."یادگیری الکترونیکی چیست و جیگاه کتابخانه های مجازی در ین فریند کجاست ؟"،فصلنامه کتاب۳(۶۳):۱۴۸ ۱۳۸.
الریخ ، پاول .اس.(۱۳۸۲)" گامی بزرگ به سوی کتابخانه مجازی : اهمیت کتابخانه مجازی برای کتابخانه های عمومی ".نوروزی یعقوب .پیام کتابخانه ، ۱۳(۱و۲):۶۸ ۶۰.
باکلند، مایکل . کتابخانه های آینده .ترجمه بابک پرتو . تهران: نشر کتابدار،۱۳۷۹.
پناهی ، سیروس (۱۳۸۲). " کتابخانه مجازی و تفاوت های آن با کتابخانه های الکترونیکی و دیجیتالی"، فصلنامه کتاب ، ۱۴(۲):۱۰۶ ۹۹.
جاینت، نیک: لاو، دریک . "کتابخانه های الکترونیک : یک مرور". صباغی نژاد ، زیور. مجله الکترونیکی نما، ۳(۳) .دسترسی از طریق: http://www.irandoc.ac.ir/e journal.htm

حسن زاده ، محمد .(۱۳۸۲)" فرایند کار یک کتابخانه مجازی ( ساختار ، محتوی ، شیوه عمل و مدیریت) "، کتابدرای و اطلاع رسانی ، ۶ (۱): صفحه ۲۲ ۱۱.
حسن زاده ، محمد(۱۳۸۱) " کتابخانه های دیجیتال : طرز کار ، ساختار و کتابداران و اطلاع رسانان آینده".پیام کتابخانه ، ۱۲(۳و۴): ۴۷ ۴۲.
داوودیان ، فرشته (۱۳۸۲). تحول خدمات اطلاع رسانی در کتابخانه های مجازی .پیام کتابخانه ،۱۳(۱و۲):۱۶ ۵.
زاگالو،
طاهری، طاهره.(۱۳۸۱)"کتابخانه ملی :دیجیتالی یا سنتی". فصلنامه کتاب، ۱۳(۴):۱۳۱ ۱۲۴.
عاصمی ، عاصفه.(۱۳۸۲) "کتابخانه دیجیتالی، کتابخانه الکترونیکی وکتابخانه مجازی( تفاوتها ، شباهت ها و میزان همپوشانی) ، پاپیروس، ۳ .
علیپورحافظی،مهدی:نوروزی،یعقوب(۱۳۸۲)."خدمات مرجع از راه دور در کتابخانه های مجازی "،فصلنامه کتاب،۱۴(۱):۹۶ ۸۷.
غیاثی، حمید رضا.(۱۳۷۷) "کتابخانه مجازی به عنوان یک طرح ملی ". کتاب ماه.
قاضی میرسعید، جواد: غفاری ، سعید.(۱۳۸۱)"کتابخانه دیجیتالی"، کاما،۳(۱۴و۱۵): ۲۴ ۱۸.
کاردان نشاطی ، محمد(۱۳۸۲).کتابخانه های دیجیتالی ( مجموعه مقالات).تهران :چاپار.
"کتابخانه مجازی آشنایی با یکی از کاربردهای (world wide web)وب جهان گستر "(۱۳۷۴)، رایانه ، ۶(۴۷) شماره:۸۳ ۸۲.
کوشا، کیوان(۱۳۸۲)."کتابخانه دیجیتالی چیست؟"، پاپیروس:۶ ۱.
زاگالو،سوساپینتو، مارتینو(۱۳۸۳)."کتابخانه مجازی براساس پروتکل زد۵۰/۳۹".غلام ،فاطمه.فصلناممه کتاب،۲(۵۸):۲۰۰ ۱۹۴.
"نقش کتابخانه دیجیتالی دراطلاع رسانی"(۱۳۸۲)،پیام نیرو، ۱۰ :۷۷ ۷۶.
نبوی،فاطمه(۱۳۸۴).کتابخانه دیجیتالی .مبانی نظری ،محتوا،ساختار،سازماندهی،استاندردهاو هزینه ها( همراه با نگاهی به برخی کتابخانه های دیجیتالی خارجی و داخلی ).مشهد: سازمان کتابخانه ها ، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی ،۱۳۸۴.
ویند، روبرتجی.(۱۳۷۶)" کتابخانه مجازی و مفاهیم آن : عزمیت به فراسوی سنن " ، کولائیان ، فردین . پیام کتابخانه ، ۷(۲):صفحه ۹ ۶.
منابع لاتین:
Borgman,Christinel."What are digital libraries? competing visions"Information processing and management,۳۵(۱۹۹۹):۲۲۷ ۲۴۳.
Green, David G.(۱۹۹۹)."Proposed operation of a virtual library"[online] available: http://ces.iisc.ernet.in/hpg/cesmg/virtual.html
Hunter,Karen(۲۰۰۳)."The future of digital libraries"The journal of academic librarian ship :۲۹(۵):۲۷۵
Ricco,Holly M.(۲۰۰۱)."Features the virtual library past, present & future" [online] available: http://www.llrx.com/features/virtuallibrary.htm
Marchionini,Gray(۲۰۰۰)."Evaluating digital libraries:A longitudinal and
multifacetedview"Library Trends,۴۹(۲):۳۰۴ ۳۳۳.
Marcum,Deanna۲۰۰۳)."Requirements for the future digital library".The journal of academic librarianship,۲۹(۵):۲۷۶ ۲۷۹.
Matson,Lisa.Dallape and Bonski,David J(۱۹۹۷)."Do digital libraries need librarians? an expriemental dialog"online november.
Oppenheim,C;Smithson,D.(۱۹۹۹)"What is the hybrid library?". Journal of information science:۹۷ ۱۲.
Sharma, R.K. and Vishwanathan, K.R. Digital libraries: development and challenges Library Review, ۲۰۰۱, vol. ۵۰, no. ۱, pp. ۱۰ ۱۶(۷)
Tennant,Roy."DigitalV.ElectronicV.VirtualLibraries".[online].available:http://sunsite.berkely.edu/mydefinitions.html.
Ttravica,Bob(۱۹۹۹)."Organizational Aspects of the virtual library: A survey of academic libraries".Library and information science research,۲۱۹۲):۱۷۳ ۲۰۳.
Viles,Anne.(۱۹۹۹)"the virtual refrences hinterview:equivalencies"..[online]. Available: http://www.ifla.org/VII/dg/dgrw/dp۹۹ ۰۶.htm.
Woolery,Emily.(۲۰۰۱)"The virtual library:going beyond traditional service".[online]. Available:
http://techdevents.org/teched ۰۱/proceedings/Woolery/teched/۲۰p 
 
 
   نما مجله الکترونیکی پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران ( www.irandoc.ac.ir )  

   بر گرفته از مقالات ارسالی به آفتاب


 
 
 

 
 

 

 

 

جلسه دفاع پایان نامه از طریق ویدئو کنفرانس

به گزارش لیزنا به نقل از روابط عمومی دانشگاه آزاد واحد تهران شمال ، در این طرح که با هدف ارایه خدمات آموزشی و پژوهشی به دانشجویان مقیم خارج از کشور ، با در نظر گرفتن صرفه جویی در هزینه و وقت صورت گرفته است ، نخستین جلسه دفاعیه برای یکی از دانشجویان مقیم انگلستان انجام شد.
جلسه دفاعیه در حضور دکتر ناهید بنی اقبال ، استاد راهنما ، دکتر مهردخت وزیر پورکشمیری ، استاد مشاور و دکتر زهره میر حسینی به عنوان استاد داور برگزار شد که در نهایت « آرزو صنعتی نیا » دانشجوی مقطع کارشناسی ارشد رشته کتابداری مقیم انگلستان ، با موفقیت از پایان نامه خود با نمره 20 دفاع نمود ، همچنین اساتید از نحوه برگزاری و امکانات مطلوب آن ابراز رضایت نمودند .

این امر با تلاش متخصصان و کارشناسان بخش اینترنت در راه اندازی و تست نرم افزار مناسب و استفاده بهینه از تجهیزات سخت افزاری محقق شد.

گفتنی است برابر اعلام آمادگی حوزه پژوهشی واحد و بخش انفورماتیک ، ارایه خدمات آموزشی از راه دور در دستور کار مسئولین واحد قرار گرفته است که متناسب با شرایط و درخواست های دانشجویان ارایه خواهد شد .
 

مطالعات تطبیقی در کتابداری ... comparative

مطالعات تطبیقی در کتابداری[۱] .

بهار رهادوست

مطالعات تطبیقی عمومآ سه فرایند توصیف، مقایسه، و نتیجه گیری را دربردارند (۳: ۴۰)، مطالعات تطبیقی توصیفی به پژوهش های اکتشافی خاصی اطلاق می شود که هدفشان صرفآ توصیف دو یا چند پدیده یا وضعیت از طریق مقایسه ویژگی های آنهاست؛ در حالی که مطالعات تطبیقی هنجاری[۲] هدف هایی فراتر از توصیف دارند و متضمن داوری و ارزش گذاری آزمودنی ها هستند (۴) و می توانند انواع پژوهش های تطبیقی علّی، رده بندی، مطالعات تطبیقی برای بهبود فرآورده ها، و مطالعات تطبیقی با هدف تصمیم گیری در سطح ملی و فراملی را دربرگیرند (۸).

مثال ها و نمونه ها. کتابداری تطبیقی و بین المللی تفاوت هایی دارند که کمتر به آن توجه می شود. کتابداری تطبیقی یک روش پژوهش تطبیقی درباره فعالیت ها، مسائل، و توسعه کتابخانه ها در جوامع و کشورهای مختلف است که هدف آن تحلیل پدیدارها به منظور تبیین، تفسیر، و چه بسا علت یابی اشتراک ها و افتراق ها از داده ها با استفاده از الگوهای مقایسه است (۵: ۴). کتابداری بین المللی، ناظر بر فعالیت های بین المللی سازمان های دولتی و غیردولتی، گروه ها و افراد، و یا کشورها در زمینه کتابداری و اطلاع رسانی است که لزومآ از روش پژوهش تطبیقی بهره نمی گیرد و هدف آن ایجاد، توسعه، حفظ، و ارزشیابی خدمات این رشته و حرفه در جهان است. بنابراین، پژوهش هایی که در حوزه کتابداری بین المللی انجام می شود، ممکن است عناصر روش شناسی پژوهش تطبیقی را به کار نگیرند. از طرفی همه پژوهش های کتابداری بین المللی قطعآ فراملی و به معنای دقیق کلمه بین المللی هستند. حال آنکه برخی پژوهش های کتابداری تطبیقی می توانند درون مرزی بوده، صرفآ ناظر به مباحث کتابداری در جوامع متفاوتی باشند که بخشی از یک ملت هستند و در چارچوب حاکمیت ملی یک کشور به سر می برند (۶: ۱۰).

تاریخچه. به کارگیری روش تطبیقی به شیوه نظام مند و علمی به اواخر قرن ۱۹ و اوایل قرن ۲۰ بازمی گردد. در این زمان غربی ها تحت تأثیر دیدگاه های اگوست کُنت و نظریه های مبتنی بر تکامل اجتماعی، دست به مطالعات تطبیقی درباره ملل و اقوام دیگر زدند. پیش فرض نهفته در همه این پژوهش های مردم شناسانه و قوم نگارانه این بود که فرهنگ های غیرغربی دچار کندی توسعه شده اند. در قرن بیستم، با گسترش کاپیتالیسم و استعمار نو، این دیدگاه ها تغییر کرد.

پژوهشگران به جای تمرکز بر فرهنگ های غیرغربی، به جوامع مدنی، مهاجران و اقلیت های قومی و نژادی، به ویژه در امریکا پرداختند و پژوهش های مردم شناسی با هدف همگون سازی و فرهنگ آموزی باب شد. در اواسط قرن بیستم با پدید آمدن دیدگاه های کثرت گرا، نظریه های همگون سازی تقریبآ به شکست انجامید (۱۰: ۳۷ ۶۲). اما هنوز هم بسیاری از حوزه های علوم اجتماعی عرصه مباحثات دو نگرش است: یکی نگرش خاص گرا[۳] که قائل به قیاس ناپذیری تفاوت هاست و دیگر نظریه معتقد به مقایسه پذیری فرهنگ ها و ملل (۷: ذیل واژه). هم اینک در آغاز هزاره سوم، می توان ناظر به سه تحول عمده در این نوع مطالعات بود: نخست اینکه پژوهش ها تحت تأثیر تحولات عصر پست پوزیتیویسم و پست مدرنیسم و بین رشته ای شدن حوزه ها، پیچیده تر شده اند و از انواع روش ها و متون (مثل پژوهش پیمایشی، تاریخی، مطالعه موردی، و غیره) استفاده می کنند؛ دیگر اینکه همسو با نفوذ روش های کیفی از نگرش های پوزیتیویستی (که در آن آزمودنی ها قابل اندازه گیری دقیق بوده و نتایج قابل تعمیم هستند)، فاصله می گیرند؛ و سومین تحول، سیاسی شدن این مطالعات و تبدیل آنها به ابزارهای تصمیم گیری در سطح ملی و بین المللی است(۸).

زمینه مطالعات تطبیقی در کتابداری در ایالات متحده امریکا و پس از انتشار نقد چارلز ویلیامسون درباره آموزش کتابداری و کتابخانه ها در دهه ۱۹۲۰ ایجاد شد. مباحث اصلی مورد انتقاد ویلیامسون، عملگرایی حاکم بر حرفه، ضعف علمی برنامه های آموزش کتابداری، فقدان پژوهش علمی در رشته، و بی توجهی به منزلت حقوقی و حرفه ای کتابداران در کتابخانه ها بود. پس از انتشار گزارش ویلیامسون در ۱۹۲۳ و در فضاهای علم گرای حاکم بر محیط های آموزشی آن زمان، که به شدت از گرایش های پوزیتیویستی فلاسفه حلقه وین تأثیر پذیرفته بود، پژوهش های کتابداری آغاز و برنامه های آموزشی این رشته دستخوش تحول شد (۲: ۵). در ۱۹۵۴، سی دِین[۴] نخستین بار اصطلاح کتابداری تطبیقی را به کار برد؛ از سوی دیگر درس هایی مثل کتابداری تطبیقی و کتابداری بین المللی در برنامه درسی گروه ها و مدارس کتابداری گنجانده و تدریس شد؛ و پژوهش هایی در این رشته آغاز شد که بیشتر از نوع پژوهش های تطبیقی تاریخی درباره وضعیت کتابخانه ها و به قول دوروتی جی. کالینگز ناظر به تحلیل منظم توسعه کتابخانه ها، عملکرد، و مسائل آنها (معمولا در کشورهای مختلف) در بستر عوامل مرتبط تاریخی، جغرافیایی، سیاسی، اقتصادی ـ اجتماعی، فرهنگی، و سایر عوامل زمینه ای بود (۱: ۸۸).

از مثال های بارز مطالعات تطبیقی در کتابداری، یکی کار پریام جِی. دانتون به نام >کتاب گزینی و منابع کتابخانه های دانشگاهی در آلمان و امریکا< (۱۹۶۳)؛ و دیگر کتاب >ابعاد کتابداری تطبیقی< (۱۹۷۳)؛ و نیز فصلی از کتاب >کتابداری تطبیقی و کتابداری بین المللی<به ویراستاری جان هاروی (۱۹۷۷) است. همچنین از جمله پژوهش های تطبیقی پایه که در عین حال پژوهشی بین المللی است، کار شاخص ریچارد کرزیس و گاستون لیتون با عنوان >کتابداری جهانی< است که با هدف بررسی وضعیت کتابخانه ها و کتابداری در پنج قاره جهان از جهات کنترل کتابشناختی؛ قوانین کتابداری؛ حمایت های مالی از کتابخانه ها، حرفه، و انجمن های کتابداری انجام و در ۱۹۸۳ منتشر شده است. از بین پژوهش های تطبیقی جدید نیز می توان >مطالعه تطبیقی نرم افزارهای اصطلاحنامه ای قابل استفاده در رایانه های شخصی< از ریتزلر (۱۹۹۰)؛ <تحصیلات تکمیلی علوم کتابداری و اطلاع رسانی در انگلستان، امریکا، هند، و ایران: بررسی تطبیقی<، از لیلا مرتضایی، (۱۳۸۰/۲۰۰۱)؛ و >مقایسه گرایش موضوعی مقالات کتابداری و اطلاع رسانی ایران در پایگاه های ایزا در سال های ۱۳۷۵ ۱۳۷۷> از احمد یوسفی نام برد.

نکته مهم دیگر که پژوهشگران باید به آن توجه کنند، رابطه ظریفی است که بین پژوهش تطبیقی و مقوله ارزشیابی وجود دارد: به این معنا که معمولا مقایسه متضمن ارزشیابی است و بیشتر پژوهش های تطبیقی ماهیت هنجاری دارند یعنی با هدف تبیین و تفسیر هنجارها و ارزش ها انجام می شوند و حاصلشان استانداردها و معیارهای سنجش پدیدارهاست، و چون پدیدارهای مورد مطالعه در این رشته معمولا پدیدارهای غیرمادی است، ضرورت دارد در طراحی پژوهش های تطبیقی، از روش شناسی پژوهش های کیفی و امکانات آن بیشتر بهره گیری شود (۹: ۲۲).
 
    مآخذ:
۱) پاول، رونالد ار. روش های اساسی پژوهش برای کتابداران. ترجمه نجلا حریری. تهران: دانشگاه آزاد اسلامی، مرکز انتشارات علمی، ۱۳۷۹؛
۲) رهادوست، بهار. "علم گرایی و پوزیتیویسم در کتابداری و اطلاع رسانی". جهان کتاب، ۵ (شهریور ۱۳۸۳): ۶ ۷؛ ۳) کریشن کومار. روش های پژوهش در کتابداری و اطلاع رسانی. ترجمه فاطمه رهادوست و فریبرز خسروی. تهران: کتابخانه ملی ایران، ۱۳۷۴؛
۴) "Comparative Study: Descriptive Comparison, Normative Comparison". [On line]. Available: http://www۲. uetoiah.fi/projects/mdi/۱۷۲.htm. [۲۸ July, ۲۰۰۴];
۵) Danton, J. Periam. Book Selection & Collections: A Comparison of German & American University Libraries. New York: Colombia University, ۱۹۶۳;
۶) Idem. "Differences of Comparative & International Library Science". In Comparative & International Library Science. Edited by John F. Harvey. Metuchen, N. J.: Scarecrow, ۱۹۷۷, PP. ۳ ۱۴۴;
۷) Calhoon, Craig. Dictionary of Social Science. S. V. "Comparative Study";
۸) Ghorra Gobin, Cynthia. "The Comparative Social Science Approach: Outline for a Debate on Methods & Objectives Based on ۳ MOST Projects Carried out by International Networks of Researchers". [On line]. Available: http://www.unesco.org/ most/ghorraen.htm. [۸ July. ۲۰۰۴];
۹) Shores, Louis. "Comparative Librarianship: A Theoretical Approach". In Comparative & International Librarianship: Essays on Themes & Problems. Edited by Miles M.Jackson. Westport, Connt.: Greenwood, ۱۹۷۰, PP. ۳ ۲۴;
۱۰) Vidich, Arthur J., Lyman, Sanford M."Qualitative Methods: Their History in Sociology & Anthropology". In Handbook of Qualitative Research. Edited by Norman K. Denzin and Yvonna. S. Lincoln. London: Sage Publications, ۲۰۰۰, PP. ۳۷ ۸۴
توسط مهدی یاراحمدی خراسانی
http://athir.blogfa.com 
 
 
   بر گرفته از مقالات ارسالی به آفتاب 
 
 

وب سایت های تحویل مدرک

تحویل مدرک یک مفهوم پویاست که به شدت تحت تأثیر تحولات اقتصادی و فناوری است. طرح فیدو توسط برنامه های الکترونیکی کتابخانه بریتانیا حمایت می شود و هدف اصلی آن تهیه اطلاعات روزآمد و مناسب برای مدیران کتابخانه ها در این رشته پویاست. بررسی وب سایت های مربوط به تحویل مدرک در جهت تلاش برای نیل به این هدف انجام شده است. این نوشته به شناسایی وب سایت های مهم خدمات تحویل مدرک که ممکن است مورد استفاده مدیران کتابخانه ها قرار گیرند، می پردازد و نقدی جالب از این سایت ها از دید شاغلین و محققین بدست می دهد. وب سایت های مورد مطالعه شامل فهرست های تهیه کنندگان مدارک، گزارش برنامه های تحقیقاتی، توسعه نظام ها، ابتکارات ملی و سایت های حرفه ای، می شود. دامنه این پژوهش جهانی است و تلاش ویژه ای نسبت به معرفی سایت های خارج از آمریکا صورت گرفته است.

● مقدمه

یکی از عملکردهای کتابخانه که معمولاَ با نام تحویل مدرک شناخته می شود از لحاظ ساختاری، اقتصادی و فنی به سرعت در حال تغییر و تحول است. نه به این معنی که گفته شود این عملکرد کتابخانه در فراهم آوری اسناد برای استفاده کننده نهایی کنار گذاشته شود، بلکه فقط بدین معنی که تصمیم گیری راجع به اختصاص بودجه برای منابع مناسب در این زمینه مشکل است. مشکلات مذکور و تقاضای کتابداران برای اطلاعات با کیفیت در حمایت از تصمیم گیری درباره تهیه مدرک، نیازی است که مجریان طرح کتابخانه الکترونیکی فیدو۱ آن را تشخیص داده اند. فیدو با هدف بررسی عملکردهای تحویل مدرک و هدف اصلی آن که فراهم آوری اطلاعات معتبر، روزآمد و به صرفه برای مدیران کتابخانه هاست، شکل گرفت. خوشبختانه همان تغییرات فناورانه که در این رشته بسیار سریع اتفاق می افتد به انتشار سریع و آسان اطلاعات از طریق وب نیز کمک می کنند. به هر حال اعتبار اطلاعات موجود در وب یک مشکل شناخته شده است (یافتن اطلاعات معتبر در وب و ارزشیابی آنها مشکل است). بنابراین، گاهی اوقات موقعیت کتابداران از آنچه که قبل از ظهور وب وجود داشت، بهتر نیست.

هدف این نوشته مطالعه وب سایت های مربوط به تحویل مدرک است. با توجه به ماهیت وب و ناکافی بودن روش های جستجو در این رسانه، حذف سایت های مناسب از این بررسی کاملا محتمل به نظر می رسد. به علاوه از آنجا که عمر متوسط صفحات وب حدود ۶۰ روز است (اسمیت،۱۹۹۸). چنین مطالعاتی از اعتبار و روایی اندکی برخوردارند. این هشدارها به این دلیل داده می شود که این نوشته مدعی است اغلب منابع اصلی اطلاعات در این موضوع و حرفه را با شیوه ای سودمند به نقد می کشد. دامنه این تحقیق کل جهان است، اگرچه در جهت معرفی سایت های خارج از آمریکا تلاش بیشتری صورت گرفته است.

این نوشته تنها سایت های خاص مربوط به تحویل مدرک را که در این جا با عنوان تحویل مدرک و برخی عناصر خودکارسازی آمده است، بررسی می نماید و سایت های اصلی مربوط به رقومی کردن مجلات الکترونیکی، توسعه کتابخانه ای رقومی عمومی، یافتن منابع، ذخیره الکترونیکی و غیر آن را، شامل نمی شود. این تفاوتها به روشنی مشخص نیستند، با این حال در این مقاله تلاش ویژه ای در جهت تمرکز بر خدمات تحویل مدرک (الکترونیکی) صورت پذیرفته است. این نوشته همچنین سایت های تهیه کنندگان تحویل مدرک که به طور ویژه ای به یک محصول خاص علاقه دارند را مورد مطالعه قرار نمی دهد.

در این نوشته پنج نوع از وب سایت هایی که بر موضوع تحویل مدرک تمرکز نموده اند، معرفی می شود. بدیهی است که سایت های خاصی ممکن است در دو یا چند مقوله همپوشانی داشته باشد با این حال موارد زیر، ساختار این نوشته را به خوبی نشان می دهد:

فهرست کلی منابع و یا تهیه کنندگان

طرح کتابخانه الکترونیکی

ابتکارات استرالیایی ها

دیگر سایت های طرح

سایت های حرفه ای (تخصصی)

به منظور ایجاد هماهنگی، مقایسه و ارائه یک چشم انداز روشن از سایت های بررسی شده، یک طرح آزمایشی به وسیله دو تن از پژوهشگران دانشگاهی و یک کتابدار امانت بین کتابخانه ای به انجام رسیده است. بدین لحاظ ممکن است به هر دوی این زمینه ها یعنی سایت هایی که برای عملکرد روزمره امانت بین کتابخانه ای مفیدند و آنهایی که موقعیت علمی و حرفه ای (تخصصی) بیشتری دارند، توجه بیشتری شده باشد. در واقع، تعداد اندکی از سایت های بررسی شده برای کتابداران امانت بین کتابخانه ای در عملکردهای روزانه مفید بودند، با این حال، اطلاعات پایه و فنی مفیدی در مورد علائق و زمینه های علمی و تخصصی را شامل می شوند.

● فهرست کلی منابع و تهیه کنندگان

۱) مفیدترین ها

این سایت ها معمولا در لیست تهیه کنندگان تحویل مدرک معرفی می شوند و هیچکدام از آنها در این زمینه جامع و کامل نیستند. به علاوه هیچکدام از این سایت ها ارزشیابی مستقلی از تهیه کنندگان و خدمات فهرست شده ندارند. برای نمونه تعدادی مقالات انتقادی را برین اشتین (۱۹۷۷) کامبز (۱۹۹۷)، پرابها و مارش (۱۹۹۷)، سکراک و همکاران (۱۹۹۷) و ویلیامز (۱۹۹۷ الف و۱۹۹۷ب) منتشر کرده اند. به علاوه، فیدو قصد دارد نتایج مقایسه روشمند چندین تهیه کننده تحویل مدرک را که خلاصه ای از آنها در وب سایت فیدو{۱} موجود است، منتشر نماید.

وب سایت های فیدو مبتنی بر کتابخانه بریتانیا که بودجه آنها را طرح کتابخانه الکترونیکی تامین می کند، یک فهرست از تهیه کنندگان با جزئیات هر یک از تهیه کنندگانی که نمایه شده اند و اطلاعاتی مربوط به قیمت، مکان یابی موضوعی و زمان تحویل را دربر می گیرد. همچنین فهرستی الفبایی به عنوان یک سیاهه مناسب شامل زمینه های موضوعی و نوع مدرک، درحوزه های تخصصی تهیه شده است. بعلاوه اطلاعات فراوانی راجع به تحویل مدرک در سایت فیدو موجود است که تحت عنوان «سایت های وابسته به برنامه کتابخانه الکترونیکی بریتانیا» توضیح داده خواهدشد.

جین شیپمن۲ کارمند مرکز اطلاعات وکتابخانه علوم بهداشتی واشنگتن دی سی یک فهرست منحصر به فرد از تهیه کنندگان خدمات تحویل مدرک، مبتنی بر نمایه های آمریکا تهیه نموده که شامل اطلاعاتی راجع به خدمات، هزینه، میزان تخفیف، سطوح خدمات و روش های دریافت اطلاعات است و همانند سایت فیدو، خدمات آن را تهیه کنندگان ارائه می کنند. خدمات ارزشیابی نشده اند، اما چار چوب فهرست واضح و منسجم است، یافتن اطلاعات مورد نیاز به آسانی میسر است و اطلاعات این سایت به طور مداوم روز آمد می شود. {۲}

در زمینه فهرست تهیه کنندگان تحویل مدرک در وب، شاید جامعترین اطلاعات مربوط به سایت DOCDEL.COM www. {۳}باشد. توسط نظام های اطلاعاتی سریع کمپانی تهیه مدرک از این سایت، نگهداری آن را و روزآمد می کنند. این فهرست امریکایی الاصل تنها سایت هایی را معرفی می نماید که دارای مجوز حق مؤلف باشند، حداقل پنج سال تجربه فراهم آوری مدارک داشته باشند و یک آدرس پست الکترونیکی، جاینمای جهانی منبع (URL) همراه با سفارش الکترونیکی داشته باشند و همچنین اعضایی را معرفی می کند که موقعیت خوبی حداقل در یکی از انجمن های حرفه ای مثل انجمن کتابخانه های اختصاصی، انجمن متخصصان اطلاعات مستقل (آزاد)، یا شبکه محققان اطلاعاتی اروپا، داشته باشند. سایت فوق به دیگر لیست های تهیه کنندگان (که هم به صورت موضوعی و هم به صورت جغرافیایی قابل جستجو هستند)، وب سایت های مربوط به حق مؤلف و لیست گروههای بحث الکترونیکی، مرتبط شده است. این سایت در کل به خوبی نگهداری و روزآ مد می شود و استفاده از آن آسان است.

۲) فهرست های دیگر تهیه کنندگان

اسامی دیگر تهیه کنندگان مفید، در کتابخانه اینترنتی (میز مرجع، رزرو، امانت بین کتابخانه ای و خدمات تحویل مدرک){۴}و در مخازن مجازی۳ {۵}(به موقع) در دسترس است. فهرست مذکور نسبت به یاهو{۶} تعداد کمتری از تهیه کنندگان مدرک را معرفی می نماید ولیکن جزئیات ارتباط با آنها را در بر می گیرد. به نظر می رسد مرتب روزآمد نمی شود و هنگام اجراء کند عمل می کند. به هر حال این سیاهه قسمتی از طراحی خوب کتابخانه اینترنتی برای کتابداران است و پیوندهای نزدیکی با اغلب اطلاعات مربوط به کتابخانه دارد. سیاهه مذکور به وسیله گری مک کیرنان۴ از دانشگاه ایالت لاوا۵ نگهداری می شود و به طور ویژه ای با خدمات پیشنهادی دستیابی سریع الکترونیکی به مدارک، بر پایه پرداخت در مقابل هر قلم، شامل جزئیات قیمت، پرداخت وجه به صورت مستقیم و فهرست تهیه کنندگان قابل دسترس، درارتباط است. به هر حال فهرستی در یک صفحه بلند دارد که شاید یافتن اطلاعات در آن از فیدو و DOCDEL.COM هم مشکل تر است و به استفاده کنندگان کتابخانه بیشتر از کتابداران توجه دارد. بالاخره دراین سایت یک فهرست دیگر با گرایش امریکایی وجود دارد. متاسفانه، صفحه اصلی آن بد طراحی شده و طولانی است، تهیه کنندگان همسان در یک متن کوچک نامفهوم معرفی شده اند و علی رغم این که این سایت اخیرا روزآمد شده بعضی از پیوندهای آن فعال نیستند. تهیه کنندگان کوچکتر فهرست شده در این سایت استفاده کمتری برای کتابداران امانت بین کتابخانه ای بریتانیا دارند و به تهیه کنندگان بزرگتر که در هر کجای جهان در دسترس هستند، مرتبط می شوند.

● سایت های وابسته به برنامه کتابخانه الکترونیکی بریتانیا

کتابخانه الکترونیکی بریتانیا{۷} از میان دیگر جنبه های کتابخانه رقومی طرح هایی را به آینده خدمات تحویل مدرک اختصاص داده است. طرح ها در سایت کتابخانه الکترونیکی شامل :GEDDS،SEREN وEDDIS (که تحت عنوان ابتکارات استرالیایی در مورد آن بحث شده)، فهرست می شوند. طرح معروف فیدو را کتابخانه الکترونیکی به وجود آورده و چندین طرح تحت عنوان کتابخانه الکترونیکی مرحله سوم (فاز سوم)، کتابخانه های ترکیبی و طرح هایی که نزدیکی بیشتری با تحویل مدرک دارند، را شامل می شود.

سایت کتابخانه الکترونیکی علاوه بر قابل دسترس بودن اطلاعات چکیده در خود سایت کتابخانه الکترونیکی، به خاطر حضور فعال در EDDIS به وجود آمده است. این زمانی نا امیدکننده به نظر می رسد که بدانیم پروژه EDDIS که شاید یکی از جالب ترین جنبه هایای کتابخانه الکترونیکی است، دستیابی جامع به منابع بالقوه، امانت بین کتابخانه ای و نظام مدیریت تحویل مدرک، را توسعه داده است (لاربی، ۱۹۹۸).

SEREN {۸}با کشور ولز اشتراک منابع دارد و یک وب سایت شامل اطلاعات پایه جامع و روشنی برای طرح کتابخانه الکترونیکی فراهم می نماید. بیشتر این اطلاعات با شکل طرح سال ۱۹۱۷ SEREN موجود است که متاسفانه فقط هنگام پیشرفت طرح روزآمد می شود. LAMDA {۹}با توجه به این که یک سیستم خودگردان است از لحاظ فنی از ELIB بزرگتر نیست. LAMDA وب سایتی است که به طور نامنظم روزآمد می شود. قبلا در زمان نگارش، اطلاعاتی در مورد عملکرد LAMDA و بازیابی هزینه وجود نداشت. به هر حال، اطلاعاتی در متن راجع به رویکرد جدید اشتراک منابع و ویژگیهای ابزارهای مورد نیاز برای شرکت کتابخانه هایا وجود دارد. فهرستگان LAMDA را گروه COPAC در دانشگاه کامپیوترمنچستر توسعه داد و اطلاعاتی راکه در مرکز تهیه اسناد کتابخانه بریتانیا۶ موجود نیست، تهیه می نماید . با این حال ممکن است منبع مفیدی برای کتابداران امانت بین کتابخانه ای نیز باشد.

طرح INFOBIKE ابتدا در نشریات پیوسته BIDS و اکنون درINGENTA JOURNAL نمایان شده و در وب سایت BIDS {۱۰}توصیف شده است.

پروژه فیدو وب سایتی در خدمت فراهم آوری برای مدیران کتابخانه جهت دستیابی به اطلاعات مناسب و روزآمد در تحویل مدرک و یک مطالعه حمایتی برای برنامه کتابخانه الکترونیکی ارائه می نماید. همچنین فهرست تهیه کنندگان توصیف شده در بالا و انواع گزارشات مختلف از گروه فیدو در زمینه هایا و علائق حرفه ای برای یک کتابدار امانت بین کتابخانه ای یا مدیر کتابخانه، یک کتابشناسی جامع و جزئیات کنفرانس بزرگ تحویل مدرک فراتر از ۲۰۰۰ را در بر می گیرد. تمامی سایت های بررسی شده در این نوشته در سایت فیدو نمایه شده اند.

● ابتکارات استرالیایی ها

کتابخانه های استرالیا در پژوهش و پی گیری امکانات فناوریهای نوین تحویل مدرک بسیار فعال عمل نموده اند و یک وب سایت، ابتکارات مربوط به کسب اطلاعات مفید در این زمینه را به دست میدهد. این سایت را ولز وآموس طراحی کرده است. (۱۹۹۸) این وب سایت شامل REDD {۱۱}، یعنی طرح دستیابی پیوسته به اسناد۷،CILLA، LIDDA و KINETICA می شود.

طرح تحویل مدرک منطقه ایREDD تلا ش در جهت بهبود مدیریت تحویل مدرک در ایالت کوینزلند را تشریح می نماید و برای تشریح روند تقاضای پست الکترونیکی در امانت بین کتابخانه ای مفید است. این طرح در سال (۱۹۹۶) به اتمام رسید. بنابراین مقدار زیادی از محتویات سایت تنها علائق تاریخی هستند.

پروژه دستیابی پیوسته به اسناد{۱۲} هم در سال (۱۹۹۶) به اتمام رسید. یکی از علائق اصلی کتابداران بریتانیایی، سایت هایی است که به روشنی ارائه شده اند. شاید مفیدترین منبع در این سایت (گزارش نهایی مرحله یک) باشد که به بررسی جایابی و بازیابی منابع قابل دسترس می پردازاد. اگر چه اطلاعات روزآمدتر در حوزه های مشابه در سایت VIRLIB یافت می شود. ازآنجا که این پروژه در سال (۱۹۹۶) به اتمام رسیده است تعدادی از پیوندهای خارجی اعتبار خود را از دست داده اند.

وب سایت طرح نرم افزاری تحویل مدرک الکترونیکی پیوسته {۱۳}، عملکرد طرح را در جهت توسعه نرم افزار تحویل مدرک الکترونیکی سازگار باIME ، به تفصیل بیان می دارد. این طرح دسترسی استفاده کنندگان کتابخانه به اطلاعات الکترونیکی را فوق العاده ساده می نماید و به آسانی با سیستم هایی مثل EDDIS کار می کند. پروژه مدیریت امانت بین کتابخانه ای هماهنگ شده CILLA{۱۴}کار JEDDS را ادامه می دهد و سیستم مدیریت تحویل مدرک و اما نت بین کتابخانه ای LIDDA. را هدایت میکندو هدف آن ارائه تحویل مدرک و امانت بین کتابخانه ای در سراسر جهان و انجام هر چه ساده تر آن از طریق اینترنت می باشد.

کنیتیکا{۱۵} آخرین نمود طرح خدمات شبکه ای کتابخانه ملی استرالیا است که دارای یک وب سایت با اطلاعات پایه است. اگر چه اطلاعات زیادی در متن نگارش یافته کنتیکا در دسترس نیست ، با این حال در این سایت می توان به اطلاعات مفیدی درباره نیازمندی های کتابداران امانت بین کتابخانه ای برای سفارش مواد از استرالیا که اغلب هم مشکلتر از بریتانیاست، دست یافت. طرح های استرالیا یی به تنهایی تاًثیرفراوانی بر امکانات دسترس پذیری نوین در مدیریت فرایند تحویل مدرک دارند. هر چند این طرح ها واقعیت کارهای انجام شده را نمی نمایانند با این حال در این سایت ها اطلاعات پایه ای مفیدی موجود می باشد. درسایت های مذکور دسترسی به اطلاعات راجع به بررسی پیشرفت سایت های گوناگون امکان پذیر نیست.

● سایت های پروژه های دیگر

هر چند این سایت ها مقوله هایای متنوع و تکراری را شامل می شوند، با این حال وجودآنها ضروری به نظر می رسد، چون در این سایت ها مدارک وگزارش های مفیدی در مورد وب سایت های پروژه نگهداری می شود که به طرح های توسعه ملی وابسته نیستند. یکی از بهترین سایت ها در این زمینه سایت پروژهVIRLIB {۱۶}در بلژیک است، که گزارشهای وسیع و جامع راجع به نقدهای انگلیسی سفارش الکترونیکی، سیستم های تحویل مدرک، استاندارد ها، نیازهای استفاده کنندگان و ذخیره رقومی، نگهداری می کند. این گزارش ها در فرمت های گوناگون از جمله(PDF،Word۷) ، قابل دسترسی می باشند و اگر چه در نوامبر سال ۱۹۹۷ نگارش یافته با این حال دورنمای جامعی از این رشته به دست می دهد. اگر فردی درباره ایزو ۱۰۶۰ و ۱۰۶۱ (استانداردهای پروتکل امانت بین کتابخانه) اطلاعات بخواهد می تواند آن را در گزارش استانداردهای VIRLIB بیابد. صفحه اصلی آن نسبتا طولانی به نظر می رسد و به زیربخش هایی برای راهنمایی آسان در استفاده از آن تقسیم شده است. صفحه اصلی و صفحات گوناگون دیگر به سرعت به بریتانیا اتصال می یابند.

یکی از پروژهای موجود در وبBIODOC{۱۷}از دانشگاه گرانفیلد است که جانشین MANDOC (ادوارد و وودفیلد، ۱۹۹۸) می باشد که در وب موجود نیست. BIODOC و MANDOC در زمینه ابطال اشتراک نشریات و حرکت به سمت روش دستیابی به اطلاعات به جای نگهداری از آن، و استفاده از خدمات تحویل مدرک، تجربیات زیادی دارند.

پروژه یکپارچه سازی کتابخانه و مدرک۸ را کمیسیون اروپایی ارائه کرد و قصد آن تحویل مدرک چندرسانه ای با یک زیر ساخت کتابخانه ای بود. سایت DALI {۱۸}در ایرلند به راحتی بارگذاری۹ می شود. اطلاعات این سایت کاملا فنی است و درگزارش ها از فرمت هایRTF وDOC استفاده می کند. گاهی به دلیل شکستگیهای متون که به جهت پوشش مناسب کل خطوط صورت گرفته است، خواندن متون مشکل است.

پروژه دیگر کمیسیون اروپاییUNIverse {۱۹}است که اکنون درگیر ایجاد فهرستگان مجازی به عنوان پایه ای برای رشد خدمات کتابخانه، شامل تحویل مدرک رسانه ای ترکیبی، است. وب سایت این پروژه که شامل یک دستگاه مرکزی قوی است، اطلاعات فنی و پایه ای و گزارش هایی با فرمتHTML با ویژگیها و نگاره قابل تحویل، فراهم می نماید.

● سایت های حرفه ای

وب سایت های سازمانی، کتابخانه ای و حرفه ای زیادی وجود دارند. در این میان، پنج سایت مهم که حاوی اطلاعات مهمی در زمینه تحویل مدرک هستند، عبارتند از: طرح امانت بین کتابخانه و تحویل مدرک امریکای شمالی۱۰ {۲۰}، انجمن کتابخانه هایای تحقیقاتی۱۱، گردهمایی امانت بین کتابخانه ای بخش انجمن کتابداری انگلستان، فدارسیون بین المللی تحویل مدرک و امانت بین کتابخانه ای ایفلا و آژانس نگهداری استانداردهای کاربردی امانت بین کتابخانه ای۱۲.

براساس آنچه که در این سایت آمده است، طرح امانت بین کتابخانه ای و تحویل مدرک امریکای شمالی را انجمن کتابخانه های تحقیقاتی امریکا به وجود آورده است و هدف آن گسترش و ارتقاء در جهت حداکثر دستیابی به منابع تحقیقاتی با حداقل هزینه در ارتباط با این فعالیت ها می باشد. این سایت گرایش بیشتری به امریکا دارد و منابع بسیار ارزشمندی در مورد آشنایی با توسعه تحویل مدرک در آمریکا نگهداری می کند. همچنین در این سایت اطلاعات مناسب زیادی مثل سنجش عملکرد مدیریت امانت بین کتابخانه ای و تحویل مدرک و استانداردهایی شامل جزئیات گروه تکمیل کنندگان پروتکل امانت بین کتابخانه ای و IPIG وجود دارد. این اطلاعات، (شامل اطلاعات کتابشناختی و گزارش های تمام متن) که در کارکرد روزمره امانت بین کتابخانه ای نقش ثانونی ایفا می کند، برای مدیریت کتابخانه اهمیت ویژه ای دارد. این سایت که به خوبی در یک قالب کوچک و دست یافتنی نمایان شده، به موقع روزآمد می شود.

سایت انجمن کتابخانه های تحقیقاتی {۲۱}هم اطلاعاتی با گرایش های حرفه ای برای مدیران امانت بین کتابخانه ای دارد با این حال برای دستیابی به برخی از این اطلاعات، کلید رمز مورد نیاز است. آنچه آزادانه در دسترس می باشد شامل جزئیات برنامه های US SHARES، نرم افزار انتقالی ARIEL، پروژه WEBDOC، و شرحی از چگونگی یافتن اطلاعات بسیار مفید و دست یافتنی و روش های تحویل مدرک، می باشد. اطلاعات صفحه اصلی خیلی کلی است و بنابراین علاوه بر صفحه اصلی سایت که به خوبی سازمان یافته است، جستجوی متن سایت در صورتی که نسبت به وجود منبعی مشکوک باشید، ممکن است مفید واقع شود.

گردهمایی بریتانیایی امانت بین کتابخانه ای{۲۲}هم یک سایت برای بسیاری از شاغلین حرفه ای امانت بین کتابخانه ای فراهم نموده که اطلاعاتی راجع به فعالیتهای این گردهمایی شامل: کنفرانس ها، ایستگاه های کاری و سمینارها را در خود دارد. بعضی از این گزارش ها به صورت تمام متن در سایت موجود است در حالی که اطلاعاتی هم به صورت بولتن های خبری و کنفرانس ها در این سایت در دسترس است.

سایت بخش امانت بین کتابخانه ای و تحویل مدرک ایفلا، {۲۳}آرشیوی از مقالات نظری مربوط به تحویل مدرک، امانت بین کتابخانه ای و اشتراک منابع فراهم می نماید که به اطلاعات موجود در خود ایفلا پیوند داده شده است. صفحه وب آن به راحتی کامل می شود. سایت برای راهنمایی کمی مشکل دارد. به علاوه تعدادی از مقالات بایگانی جاری نیستند.

اطلاعات فنی در مورد پروتکل ها و استانداردها در سایت آژانس نگهداری استانداردهای کاربردی امانت بین کتابخانه ای{۲۴} قابل دسترسی می باشند. فهرست مقالات گروههای کاری و کنفرانس ها با هدف توسعه و نگهداری سیستم هایی که پروتکل را تکمیل و اجرا می کنند (مثل استاندارد بین المللی امانت بین کتابخانه ای ۱/۱۰۱۶۰) به وجود آمده اند. این سایت در اروپا به راحتی قابل فراخوانی است. مقر اصلی آن در کاناداست و مسیریابی در آن ساده و روشن است.

● نتیجه

تهیه کنندگان خدمات تحویل مدرک به خوبی از وب برای گسترش خدمات خود استفاده نموده اند. سایت های زیادی وجود دارند که فهرست تهیه کنندگان را ارائه می کنند یا اطلاعات مختصری درباره تهیه کنندگان به دست می دهند. اگرچه کتابداران امانت بین کتابخانه ای بریتانیا وابستگی شدید به خدمات تحویل مدرک تجاری ندارند، با این حال در جهت کارکرد رضایت استفاده کنندگان زمانی پیش می آید که کتابداران امانت بین کتابخانه ای بریتانیا هم به خدمات تحویل مدرک فراتر از BLDSC نیاز پیدا می کنند. نمایه های فرامتن و شبکه ای تهیه کنندگان در برخی موقعیت ها ابزارهای مفیدی هستند و ممکن است پاسخگوی این سؤال باشند که بهترین ساز وکار برای حمایت از بخش امانت بین کتابخانه ای در عملکرد روزمره آن چیست؟

در ارتباط با شکل دهی به آینده خدمات تحویل مدرک کارهای زیادی در حال انجام است و این اثر یک پژوهش پویا در وب را گزارش نموده است. اگرچه عدم حمایت از عملکردهای روزمره بخش های امانت بین کتابخانه ای، گزارش ها و مقالات خلاقانه ای شبیه،NAILDD ،VIRIB ،KINETICA وSEREN ، می تواند به عنوان یک ابزار موثر باعث جلوگیری از پیشرفت در این زمینه شود. با این حال وب سایتها به متخصصان اجازه می دهند تا در توسعه آنها سهمی داشته باشند.
 
  پی نوشت ها:
۱. Focused Investigation of Document Delivery Options (FIDDO)
۲.Jean Shipman
۳.Cyberstacks
۴.Gerry Mc Kiernan
۵.Lowa State University
۶.British Library Document Supply Center (BLDSC):http://www.bl.uk/Services/Document/dsc.html
۷.Joint Electronic Document Delivery Software Project (JEDDS)
۸.Document And Library Integration (DALI)
۹.Load
۱۰.North American Interlibrary Loan and Document Delivery (NAILDD)
۱۱.Reasearch Libraries Group (RLG)
۱۲.Inter library Loan Applications Standards Maintenance (ILASM)
ارجاعات
۱. http://www.Ibro.ac.uk/departments/dis/fiddo/fiddo.html
۲. http://www.library.vcu.edu/tml/docsupp
۳. http://www.docdel.com
۴. http://www.itcompany.com/inforetriever/cir dd.htm
۵. http://www.public.iastate.edu/~CYBERSTACKS/Just.htm
۶.http://www.yahoo.co.uk/Business and Economy/Companies/Information/Document Delivery
۷. http://www.ukoln.ac.uk/services/elib/projects
۸. http://www.ukoln.ac.uk/services/elib/projects/seren
.۹. http://lamdaweb.mcc.as.uk/intro.htm
۱۰. http://www.bids.ac.uk/Tfedocs/aboutbids.html
۱۱. http://۱۳۰.۱۰۲.۴۲.۱۸۳/reddlook/redd.htm
۱۲. http://www.ida.unisa.edu.au
۱۳. http://www.gu.edu.au/alib/iii/docdel/jeddshom.htm
۱۴. http://www.gu.edu.au/alib/iii/docdel/cilla/cilla.htm
۱۵. http://www.nla.gov.au/kinetica
۱۶. http://lib.ua.ac.be/VIRLIB
۱۷. http://www.cranfield.ac.uk/cils/library/libinfo/biodoc.htm
۱۸. http://www.ucd.ie/~ofrss/science/compute/۹۱۶.html
۱۹. http://www.fdgroup.co.uk/research/universe/
۲۰. http://www.arl.org/access/naildd/naildd.shtml
۲۱. http://www.rlg.org/toc.html
۲۲. http://www.cilip.org.uk/groups/fil/introf.html
۲۳. http://www.ifla.org/VII/s۱۵/sidd.htm
۲۴. http://www.nlc bnc.ca/iso/ill
منابع
Berinstein، P. (۱۹۹۷)، “Text and graphics on UMI&#۰۳۹;sProQuest Direct: the best (yet) of both worlds”،
Online، Vol. ۲۱ No. ۲، pp. ۷۳ ۷.
Combs، J. (۱۹۹۷)، “ProQuest Direct: remote research and electronic document delivery from UMI”، Library Software Review، Vol. ۱۶، March، pp. ۵۰ ۶۳.
Edwards، L. and Wood field، H. (۱۹۹۸)، “Meeting the needs of management research: the MANDOC study” ،Document Delivery beyond ۲۰۰۰: Proceedings of a conference held at the British Library، September۱۹۹۸، Taylor Graham Publishing.
Larbey، D. (۱۹۹۸)، “Management information requirements and the potential of document delivery
systems to fulfil them”، Document Delivery beyond ۲۰۰۰: Proceedings of a conference held at the
British Library، September ۱۹۹۸، Taylor Graham Publishing.
Prabha، C. and Marsh، E.C. (۱۹۹۷)، “Commercial document suppliers: how many of the ILL/DD periodical article requests can they fill?” ،Library Trends، Vol. ۴۵ No. ۳، pp. ۵۵۱ ۶۸.
Sekerak، R.J.، Light، J.C.، Wang، H. and Hall، E.F. (۱۹۹۷)، “A trial of three commercial document delivery suppliers with strong holdings in biomedicine” ،Medical Reference Services Quarterly، Vol. ۱۶ . No. ۲، Summer، pp. ۲۷ ۳۶.
Smith، M. (۱۹۹۸)، “The information sector publishers ،databases and document delivery services; colla boration، competition or convergence?” ،Document Delivery beyond ۲۰۰۰: Proceedings of a conference held at the British Library، September ۱۹۹۸، Taylor Graham Publishing.
Wells، A. and Amos، H. (۱۹۹۸)، “What a librarian should Look for in a document access system: developing a new resource sharing infrastructure in Australia” ،Document Delivery beyond ۲۰۰۰: Proceedings of a conference held at the British Library، September ۱۹۹۸، Taylor Graham Publishing.
Williams، F. (۱۹۹۷a)، “Electronic document delivery a trial in an academic library (part ۱)”، Ariadne the Web Version، No. ۱۰، August، http://www.ariad ne.ac.uk/issue۱۰ ، ۴ December.
Williams، F. (۱۹۹۷b)، “Electronic document delivery a trial in an academic library (part ۲)”، Ariadne the Web Version، No. ۱۱، September، http://www.ariadne.ac.uk/issue۱۱ ، ۴ December.۷۰ Document delivery Websites 
 
 
   فصلنامه علوم اطلاع رسانی  
   بر گرفته از مقالات ارسالی به آفتاب

صدور فیپا در کتابخانه ملی متوقف شد

به گزارش لیزنا ، سازمان اسناد و کتابخانه ملی اعلام کرد: با توجه به برنامه ریزی برای تغییر و تکمیل زیر ساخت الکترونیکی در جهت استفاده بیشتر از خدمات غیرحضوری کارکنان سازمان اسناد و کتابخانه ملی ، از امروز تا 15 اسفند ماه سالجاری فرآیند صدور فیپا احتمالا با اشکالات و تاخیراتی مواجه خواهد شد.

این سازمان ضمن عرض پوزش ، اعلام امیدواری کرد پس از رفع مشکلات پاسخگوی ناشران در جهت ارائه خدمات بهتر و سریعتر باشد.

 در این رابطه خبرگزاری مهر گزارش داد:

در تازه‌ترین مورد از مسائل حاشیه‌ای پیرامون سازمانِ اسناد و کتابخانه ملی صدور فیپا برای ناشران کشور منتفی شد در حالی که پیشتر اخذ آسان و سریع فیپای کتاب در کتابخانه ملی یکی از مواردی بود که به ناشران در اخذ مجوز نشر آثارشان توسط اداره کتاب وزارت ارشاد امیدواری می‌داد.

دو هفته از کناره‌گیری علی‌اکبر اشعری از ریاست سازمان اسناد و کتابخانه ملی می‌گذرد و با اینکه او از یکسال قبل از اینکه تصمیم خود را عملی کند، مسئولیت این سازمان را - البته بدون حکم - بر عهده داشت ، سعی می‌کرد از درز اخبار حاشیه‌ای درباره وضعیت این سازمان عریض و طویل به بیرون و دست کم رسانه‌ها جلوگیری کند.

فقدان مسئول و اقدامات غیرمسئولانه

 

با این حال به دلیل معرفی نشدن فرد جدید به عنوان رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی، در ماه‌های اخیر حاشیه‌های زیادی گریبانگیر این سازمان شده و گویا این حرف و حدیث‌ها تمامی هم ندارد.

اتفاقات ماه‌های اخیر از جمله افزایش حق عضویت و واریز مبالغ مربوطه به حسابی نامشخص و نیز استفاده‌های غیرقانونی از فضاهای محیطی کتابخانه ملی با هدف درآمدزایی، عملاً بر مسئله کمبود شدید بودجه در این سازمان صحه گذاشت و کار تا جایی پیش رفت که بعضی رسانه‌ها از اطلاق "کتابخانه پولی" استفاده کردند.

 

از خدمات رایگان تا حق عضویت 10 هزار تومانی

حاشیه‌ها از مهر ماه امسال شروع شد. برخی دانشجویان و پژوهشگران عضو کتابخانه ملی از دریافت حق عضویت 10 هزار تومانی توسط مسئولان این سازمان خبر ‌دادند و اعتراض خود را به این اقدام رسانه‌ای کردند.

دانشجویان معترض، انتقاد خود را به یک ماده قانونی مربوط به تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت هم مستند کردند که می‌گوید "دریافت هرگونه وجه، کالا و یا خدمات تحت هر عنوان از اشخاص حقیقی و حقوقی توسط وزارتخانه‌ها، موسسات دولتی غیر از مواردی که در مقررات قانونی مربوط معین شده یا می‌شود ممنوع می‌باشد".

آنها همچنین می‌گفتند که وجوه دریافتی نه تنها تاثیری در افزایش سطح خدمات کتابخانه ملی به اعضا نداشته است بلکه با افزایش مقررات و سخت گیری‌ها در استفاده از منابع، موجب کاسته شدن از حجم متفاضیان عضویت در کتابخانه ملی شده است.

 

جمشید کیانفر: دیگر پایم را به کتابخانه ملی نمی‌گذارم!

این اعتراضات در میان پژوهشگران ارشد هم کشیده شد؛ نمونه آنها جمشید کیانفر بود که به گفته خودش 27 سال در آنجا (کتابخانه ملی) زندگی کرده است. اما گویا او هم پس از این 27 سال که یک بار قدم به این "خانه خود" می‌گذراد، از او بابت ورود 10 هزار تومان به عنوان حق عضویت طلب می‌کنند و همین موجب رنجیده شدن شدید این استاد باسابقه حوزه میراث مکتوب شد طوری که در یکی از روزنامه‌های سراسری اعلام کرد که دیگر حاضر نیست پایش را به کتابخانه ملی بگذارد!

حاشیه‌هایی از این دست همچنان ادامه داشت تا اینکه چند روز بعد از رسانه‌ای شدن این قبیل اقدامات غیرقانونی، حبیب‌الله عظیمی معاون کتابخانه ملی - در نبود رئیس و لابُد به نیابت از کتابخانه ملی - به پاسخگویی برآمد و حتی با استناد به برخی مفاد مربوط به اساسنامه این سازمان، دریافت مبالغ مذکور را قانونی عنوان کرد. اما انتقاد‌ها ادامه و حتی مصادیق جدیدی یافت؛ استفاده غیرقانونی از فضاهای محیطی کتابخانه ملی با هدف درآمدزایی.

نکته قابل توجه در این قبیل اقدامات، انجام آنها بدون مصوبه هیئت امنای کتابخانه ملی است که رئیس آن رئیس جمهور و برخی اعضایش را هم وزرای علوم، آموزش و پرورش و فرهنگ و ارشاد اسلامی تشکیل می‌دهند.

در حال حاضر و بر اساس قوانین جدید کلیه اعضای قدیمی این کتابخانه نیز که بالغ بر 90 هزار نفرند، ملزم به مراجعه به این کتابخانه به منظور تعویض کارت عضویت و پرداخت مبلغ حداقل 30 هزار تومان برای صدور کارت عضویت 3 ساله خود شده‌اند.

در همین راستا مسئولین انتظامات کتابخانه ملی نیز ملزم به جلوگیری از ورود افرادی شده‌اند که فاقد کارتهای جدید هستند.

در تازه‌ترین و در واقع رسمی‌ترین مورد این اقدامات در روزهای اخیر یک آگهی در وبسایت سازمان اسناد و کتابخانه ملی و با عنوان "قابل توجه متقاضیان عضویت در سازمان اسناد و کتابخانه ملی" توجه دانشجویانی را که عموماً به خاطر دسترسی آسانتر به منابع مورد نیاز در تکمیل پایان‌نامه‌هایشان به این سازمان مراجعه می‌کنند، به خود جلب کرده است.

در این آگهی از متقاضیان عضویت در سازمان اسناد و کتابخانه ملی خواسته شده پس از مراجعه به واحد عضویت، مبلغ 100 هزار ریال بابت عضویت یکساله یا مبلغ 170 هزار ریال بابت عضویت دو ساله و یا 240 هزار ریال بابت عضویت سه ساله به حساب شماره (2170409001002) رابط خزانه‌داری کل، واریز کنند تا بتوانند کارت عضویت و بروشورهای راهنما جهت استفاده از تالارها و منابع کتابخانه ملی را دریافت کنند.
 

فرآیند تجزیه و تحلیل در نمایه سازی : رویكردهای مدرك مدار و حوزه مدار(1)

    
 تالیف : ژنز اریك می
ترجمه : محمد زره ساز

  
 

در این مقاله به جای رویكرد فوق، رویكرد حوزه مدار در نمایه سازی پیشنهاد می شود و راجع به گستره وسیع تجزیه و تحلیلهای مورد نیاز، نیازمندی به مجموعه جدیدی از فعالیتها، تجزیه و تحلیل حوزه، نیازهای كاربران و نقشهای نمایه سازان در این رویكرد بحث می شود. در پایان مقاله نیز چنین نتیجه گرفته می شود كه رویكرد دو مرحله ای نمایه سازی برای تشریح فرآیند نمایه سازی ناكارآمد است و رویكرد حوزه مدار به عنوان راهكاری كارآمد پیشنهاد می شود كه در آن نمایه سازان برای موفقیت در فرآیند پیچیده نمایه سازی بصورت گام به گام راهنمایی می شوند.

● مقدمه

هدف از نمایه سازی تعیین محتوای موضوعی مدارك و بیان آن در قالب واژه های نمایه ای ( مانند توصیفگرها، سرعنوانهای موضوعی، شماره های راهنما، كدهای رده بندی و... ) است تا بازیابی موضوعی ممكن شود. اغلب چنین تصور می شود كه محتوای موضوعی مدارك برای یك نمایه ساز روشن است و نمایه ساز می تواند با یك بررسی و تحلیل ساده مدرك، محتوای موضوعی آن را مشخص كند. یكی از رویكردهای موجود در نمایه سازی، نمایه سازان را بر آن می دارد كه مدارك را با توجه به نیازهای اطلاعاتی موجود در ذهن كاربران تجزیه و تحلیل كنند. در این رویكرد چنین استدلال می شود كه محتوای موضوعی مدارك زمینه وابسته است. در این مقاله سعی می شود مفهوم تجزیه و تحلیل در نمایه سازی با تركیب تجزیه و تحلیلهای حوزه ای و درنظر گرفتن دیدگاهها و نیازهای كاربران در فرآیند نمایه سازی تشریح شود.

نمایه سازی اغلب به دو رویكرد اصلی تقسیم می شود : رویكرد مدرك گرا[۳] و رویكرد كاربرگرا[۴].

رویكرد مدرك گرا بر یك موجودیت و توصیف صادقانه آن تمركز دارد و به نمایه سازان توصیه می كند كه به متن و مطالب نوشته شده توسط یك مؤلف تكیه كنند . ایده اصلی در این رویكرد آن است كه یك نمایه ساز محتوای موضوعی یك مدرك را تنها بر اساس بررسی و تحلیل خود آن مدرك انجام دهد و البته هدف از این كار، بازنمون مدرك به صادقانه ترین شكل ممكن و مطمئن شدن از اعتبار بازنمون موضوعی برای مدت زمانی طولانی است. پژوهشهای اخیر راجع به فعالیت نمایه سازان نشان می دهد كه بسیاری از آنها در كار خود، كاربردهای متفاوتی را كه یك فرد ممكن است از یك كتاب داشته باشد نادیده می انگارند و واژگان نمایه را تنها بر اساس بررسی و تحلیل مدرك انتخاب می كنند. گونه دیگری از این رویكرد با عنوان رویكرد مدرك مدار[۵] مطرح می باشد. در این رویكرد نیز نمایه ساز یك مدرك را به عنوان هسته اصلی بررسی و تحلیل خود در نظر می گیرد لیكن به منظور انتخاب واژگان نمایه ای، سؤالاتی را برای خود مطرح می كند . البته در هر دو رویكرد فوق – رویكردهای مدرك گرا و مدرك مدار محتوای موضوعی یك مدرك را می توان بدون در نظر گرفتن هر گونه زمینه و یا كاربرد احتمالی خاصی تعیین نمود. این دو رویكرد تنها در مرحله انتخاب واژگان نمایه ای با یكدیگر تفاوت دارند. در رویكرد مدار واژگان نمایه بر حسب نیازها و پرسشهای كاربران انتخاب می شوند حال آنكه در رویكرد مدرك گرا در هنگام انتخاب واژگان نمایه ای نیازهای كاربران مورد توجه قرار نمی گیرد. در حقیقت در رویكرد مدرك گرا، یك نمایه ساز در زمان نمایه سازی یك مدرك از خود می پرسد كه " چگونه باید این مدرك را برای كاربران قابل رؤیت كنم ؟ و یا چه واژه هایی باید برگزینم تا بتوانم دانش موجود در این مدرك را به علاقمندان آن منتقل سازم ؟"

ایده اصلی در این رویكرد آن است كه یك نمایه ساز می بایست در تعیین محتوای موضوعی یك مدرك و همچنین انتخاب واژگان نمایه ای، نیازهای اطلاعاتی كاربران و واژگان مورد استفاده توسط آنها را در ذهن داشته باشد. در این رویكرد، نمایه ساز نیازمند است تا دانش لازم را برای شناخت نیازهای كاربران بدست آورد تا بتواند محتوای موضوعی مدارك را تعیین كند حال آنكه در رویكرد مدرك مدار، نمایه ساز باید تنها در زمان انتخاب واژگان نمایه ای، نیازهای كاربران را در ذهن داشته باشد.

در این مقاله تلاش بر این است تا رویكردی برای نمایه سازی طراحی شود كه در آن، ضمن توسعه سنت كاربرگرائی به عامل اساسی و با اهمیتی با عنوان حوزه در تحلیل و بررسی مدارك توجه شود. رویكرد حوزه مدار در نمایه سازی بر مبنای تفسیر رویكرد تحلیلی حوزه ای از علوم اطلاع رسانی كه توسط هژرلند و آلبرچتسن و هژرلند توصیف و مطرح شده است می باشد. نقطه قوت رویكرد حوزه مدار در نمایه سازی آن است كه در آن، تحلیل مدارك بر پایه تحلیلها و یافته هایی كه از مطالعه حوزه و كاربران بدست می آید انجام می شود. این بدان معناست كه تحلیل محتوای موضوعی مدارك بر اساس شناخت حوزه های موضوعی و نیازهای كاربران صورت می پذیرد. البته نكته بحث انگیز هم همین است كه نمایه سازان بر مبنای این رویكرد می بایست اهداف، مقاصد و فعالیتهای كاربران و حوزه های موضوعی مورد نظر را شناسایی و درك كنند تا این توانایی را بدست آورند كه محتوای موضوعی مدارك را به بهترین شكل تعیین كنند.

در این مقاله، نخست شمه ای از طرز تفكر موجود در رابطه با نظریه ها و پژوهشهای حوزه نمایه سازی، البته با مد نظر قرار دادن مراحل موجود در این فرآیند مطرح می گردد و محدودیتهای تجزیه و تحلیل مبتنی بر ساختار و ویژگیهای مدارك مورد بحث قرار می گیرد. همچنین راجع به نقش زمینه در نمایه سازی نیز بحث و حوزه به عنوان جزئی از زمینه كه می تواند در راهبری فرآیند نمایه سازی مورد استفاده قرار گیرد معرفی می شود.

در پایان مقاله نیز رویكرد حوزه مدار[۶] در نمایه سازی معرفی شده و مورد بحث قرار می گیرد. این رویكرد با در نظر گرفتن تمام تحلیلها و نظرات پیشین، مراحل جدیدی را برای فرآیند نمایه سازی تعریف می كند. همچنین پیش داشته های یك نمایه ساز را برای تعیین محتوای موضوعی مدارك تعیین می نماید.

● نمایه سازی و رهنمودهایی برای آن

نمایه سازی اغلب به عنوان فرآیندی چند مرحله ای توصیف می شود. در ساده ترین شكل، برای نمایه سازی دو مرحله تعریف می كنند. مرحله اول : تجزیه و تحلیل مدرك توسط نمایه ساز به منظور تعیین محتوای موضوعی آن و مرحله دوم : تبدیل محتوای موضوعی به واژگان نمایه ای.

در گذشته پژوهشهای متعددی راجع به روشهای تعیین محتوای موضوعی مدارك صورت پذیرفته است.

با این حال روش یا مراحل مشخص و دقیقی كه نمایه سازان برای تعیین محتوای موضوعی مدارك راجع به آنها اجماع داشته باشند مشخص نشده است .

نخستین مرحله نمایه سازی یعنی تعیین محتوای موضوعی مدارك با وجود آنكه مهمترین و در عین حال دشوارترین بخش نمایه سازی است با این حال به روشنی تعریف و مشخص نشده است .در حقیقت این مرحله مهمترین مرحله فرآیند نمایه سازی است زیرا شالوده موضوعی یك مدرك را بازنمون می كند و دشوارترین مرحله است زیرا رهنمود چندانی برای تعیین محتوای موضوعی مدارك برای نمایه سازان ارائه نشده است. در این مورد باید اذعان كرد كه برخلاف نوشته ها و متون موجود راجع به مرحله دوم نمایه سازی، مرحله اول این فرآیند مورد غفلت واقع شده است .فروهمان. هم معتقد است كه " بسیاری از پژوهشها به مرحله دوم نمایه سازی پرداخته اند و پژوهشهای مرتبط به مرحله اول این فرآیند در وضعیت تاسف باری قرار دارند." این كمبود بطور طبیعی آموزش نمایه سازی به نمایه سازان را با دشواری همراه می سازد بدانگونه كه بیتس معتقد است كه " آموزش نحوه یافتن موضوعات در زمان بررسی مدارك به نمایه سازان و فهرستنویسان بطور عملی غیر ممكن است." وی همچنین می افزاید : " ما آموزش دهندگان فهرستنویسی در كار خود دارای مهارتهایی هستیم كه بر اساس بیان مطالب و دستورهای مبهم و ناكارآمدی چون بیاب موضوع اصلی مدرك را بدست آمده است."

همانگونه كه اشاره شد مرحله دوم نمایه سازی یعنی تبدیل و ترجمه محتوای موضوعی مدارك به زبان نمایه سازی بسیار بهتر از مرحله اول تشریح شده است. قابل ذكر است كه هر زبان نمایه سازی دارای مجموعه ویژه ای از قواعد و رهنمودها است كه به منظور بیان محتوای موضوعی مدارك توسط آن زبان مورد استفاده قرار می گیرند. البته رابطه دقیق و اصولی میان دو مرحله فرآیند نمایه سازی موضوعی است كه باید بطور مفصل مورد بررسی قرار گیرد. بهرحال چنین می توان استدلال كرد كه نخستین مرحله نمایه سازی به خود مدرك مرتبط است و نه به نظام خاص دیگری و نمایه ساز در نخستین گام تنها خود مدرك را درنظر می گیرد. همچنین، می نوان متوقع بود كه استفاده از واژگان كنترل شده – بویژه واژگان كنترل شده در یك موضوع خاص – نمایه سازان را در تحلیل مدارك راهنمایی كرده و فرآیند نمایه سازی را راهبری كند و سبب شود كه یكدستی بیشتری میان كار نمایه سازان بوجود آید .

بهرحال، رابطه میان مراحل دوگانه نمایه سازی مبحثی است كه فراسوی مباحث مطرح شده در این مقاله قابل بررسی است و در این مقاله تلاش می شود تا به ماهیت مرحله اول نمایه سازی بیشتر پرداخته شود.

یكی از روشهای راهنمایی نمایه سازان، استفاده از استانداردها و یا رهنمودهای مربوط به نمایه سازی است.

▪ استانداردها را بطور كلی می توان به دو دسته تقسیم كرد :

۱ ) استانداردهای سازگاری[۷] : نوعی از استاندارد است كه برای مثال برای موفقیت آمیز بودن عمل یك دیسك با ظرفیت بالا در درایو سخت ضروری می باشد.

۲ ) استانداردهای مشورتی[۸] : نمونه ای از این استانداردها، استانداردهایی هستند كه در نتیجه مشورت با متخصصان راجع به صحیح ترین شیوه انجام برخی كاركردها و یا تولید برخی محصولات بوجود آمده اند . بر خلاف استانداردهای مطابقتی كه نحوه طراحی یك موجودیت خاص را مقرر می كنند، استانداردهای مشورتی تنها رهنمودهایی برای نحوه انجام یك عمل ارائه می دهند.

استانداردهای نمایه سازی بطور كلی در یكی از دو دسته فوق قرار می گیرند. برای مثال، هدف از استاندارد ایزو ۱۹۸۵ ترغیب فرآیند استاندارد سازی در یك سازمان یا شبكه ای از سازمانها و یا میان سازمانهای نمایه سازی مختلف بویژه آنهائیكه ركوردهای كتابشناختی را با هم مبادله می كنند می باشد .

استاندارد كردن فرآیند نمایه سازی الزاما مشابه شیوه ای كه برای استاندارد كردن درایوهای یك دیسك بكار می رود نمی باشد. البته باید اذعان كرد كه استانداردهای مشورتی قادر نیستند كه هدف متوقع از استانداردسازی فرآیند نمایه سازی را برآورده سازند زیرا هر سازمانی با این شیوه قادر است كه استاندارد دلخواه خود را برای نمایه سازی و البته به صورت متفاوتی با دیگران انخاب كند ( كه این با هدف یكدست كردن فرآیند نمایه سازی همخوانی ندارد ). رهنمودهای نمایه سازی نمی توانند شیوه ای برای استاندارد كردن محتوای موضوعی مدارك تعیین كنند و حال آنكه آنها تنها می توانند نحوه بیان و تبدیل محتوای موضوعی مدارك را به زبان نمایه سازی استاندارد كنند. بدین ترتیب می توان دومین مرحله نمایه سازی را تا حدی با انتخاب واژه هایی كه مفاهیم مطرح در مدارك را منعكس می نمایند استاندارد كرد. البته استاندارد نمودن مرحله اول فرآیند نمایه سازی همچنان مورد تردید است.
 
 
 Email: mzerehsaz@gmail.com
منابع و مآخذ
Albrechtsen, H. (۱۹۹۳). Subject analysis and indexing: from automated indexing to domain analysis. The Indexer, ۱۸, ۲۱۹–۲۲۴.
Albrechtsen, H., Pejtersen, A. M., & Cleal, B. (۲۰۰۲). Empirical work analysis of collaborative film indexing. In H. Bruce, R. Fidel, P.
Ingwersen, & P. Vakkari (Eds.), Emerging frameworks and methods. Proceedings of the fourth international conference on conceptions of library and information science (pp. ۸۵–۱۰۸). Greenwood Village: Libraries Unlimited.
Andersen, J., & Christensen, F. S. (۲۰۰۱). Wittgenstein and indexing theory. In H. Albrechtsen & J. E. Mai (Eds.), Advances in classification research. Proceedings of the ۱۰th ASIS SIG/CR classification research workshop (vol. ۱۰, pp. ۱–۲۱). Medford, NJ: Information Today.J. E. Mai / Information Processing and Management ۴۱ (۲۰۰۵) ۵۹۹–۶۱۱
Anderson, J. D. (۱۹۹۴). Standards for indexing: revising the American National Standard Guidelines Z۳۹.۴. Journal of the American Society for Information Science, ۴۵, ۶۲۸–۶۳۶.
Bates, M. J. (۱۹۹۶). Learning about the information seeking of interdisciplinary scholars and students. Library Trends, ۴۴, ۱۵۵–۱۶۴.
Bates, M. J. (۱۹۸۶). Subject access in online catalogs: a design model. Journal of the American Society for Information Science, ۳۷, ۳۵۷–۳۷۶.
Beghtol, C. (۱۹۸۶). Bibliographic classification theory and text linguistics: aboutness analysis, intertextuality and the cognitive act of classifying documents. Journal of Documentation, ۴۲, ۸۴–۱۱۳.
Bertrand, A., & Cellier, J. (۱۹۹۵). Psychological approach to indexing: effects of the operatorÕs expertise upon indexing behaviour.
Journal of Information Science, ۲۱, ۴۵۹–۴۷۲.
Birnbaum, N. (۱۹۸۶). The arbitrary disciplines. In D. E. Chubin, A. L. Porter, F. A. Rossini, & T. Connolly (Eds.), Interdisciplinary analysis and research (pp. ۵۳–۶۶). Mt Airy: Lomond.
Blair, D. (۱۹۹۰). Language and representation in information retrieval. New York: Elsevier.
Chu, C. M., & OÕBrien, A. (۱۹۹۳). Subject analysis: the first critical stages in indexing. Journal of Information Science, ۱۹, ۴۳۹–۴۵۴.
Chubin, D. E., Porter, A. L., & Rossini, F. A. (۱۹۸۶). Interdisciplinary research: The why and the how. In D. E. Chubin, A. L. Porter, F. A. Rossini, & T. Connolly (Eds.), Interdisciplinary analysis and research (pp. ۳–۱۰). Mt Airy: Lomond.
Cooper, W. S. (۱۹۷۸). Indexing documents by gedanken experimentation. Journal of the American Society for Information Science, ۲۹, ۱۰۷–۱۱۹.
Dogan, M. (۲۰۰۱). Specialization and recombination of specialties in the social sciences. In N. J. Smelser & P. B. Balters (Eds.), International encyclopedia of social and behavioral sciences (pp. ۱۴۸۵۱–۱۴۸۵۵). New York: Elsevier.
Dogan, M., & Pahre, R. (۱۹۹۰). Creative marginality: innovations at the intersection of social sciences. Boulder: Westwiew Press.
Eco, U. (۱۹۹۴). The limits of interpretation. Bloomington: Indiana University Press.
Farrow, J. F. (۱۹۹۱). A cognitive process model of document indexing. Journal of Documentation, ۴۷, ۱۴۹–۱۶۶.
Farrow, J. F. (۱۹۹۴). Indexing as a cognitive process. Encyclopedia of Library and Information Science, ۵۳(۱۶), ۱۵۵–۱۷۱.
Fidel, R. (۱۹۹۴). User oriented indexing. Journal of the American Society for Information Science, ۴۵, ۵۷۲–۵۷۶.
Fish, S. (۱۹۸۰). Is there a text in this class: the authority of interpretive communities. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Frohmann, B. (۱۹۹۰). Rules of indexing: a critique of mentalism in information retrieval theory. Journal of Documentation, ۴۶, ۸۱–۱۰۱.
Hjørland, B. (۱۹۹۲). The concept of ‘‘subject’’ in information science. Journal of Documentation, ۴۸, ۱۷۲–۲۰۰.
Hjørland, B. (۱۹۹۷). Information seeking and subject representation: an activity–theoretical approach to information science. Westport,CT: Greenwood Press.
Hjørland, B. (۲۰۰۲). Domain analysis in information science: eleven approaches––traditional as well as innovative. Journal of Documentation, ۵۸, ۴۲۲–۴۶۲.
Hjørland, B., & Albrechtsen, H. (۱۹۹۵). Toward a new horizon in information science: domain analysis. Journal of the American Society for Information Science, ۴۶, ۴۰۰–۴۲۵.
Hutchins, W. J. (۱۹۷۸). The concept of ‘‘aboutness’’ in subject indexing. Aslib Proceedings, ۳۰, ۱۷۲–۱۸۱.
Introna, L. D. (۱۹۹۸). Language and social autopoiesis. Cybernetics and Human Knowing, ۵, ۳–۱۷.
ISO (۱۹۸۵). Documentation––Methods for examining documents, determining their subjects and selecting indexing terms. International Organization for Standardization, ISO ۵۹۶۳ ۱۹۸۵.
Jacob, E. K., & Shaw, D. (۱۹۹۸). Sociocognitive perspectives on representation. Annual Review of Information Science and Technology, ۳۳, ۱۳۱–۱۸۵.
Jones, K. (۱۹۷۶). Towards a theory of indexing. Journal of Documentation, ۳۲, ۱۱۸–۱۲۵.
Klein, J. T. (۱۹۹۶a). Crossing boundaries: knowledge, disciplinarities, and interdisciplinarities. Charlottesville: University of Virginia Press.
Klein, J. T. (۱۹۹۶b). Interdisciplinary needs: the current context. Library Trends, ۴۴, ۱۳۴–۱۵۴.
Lancaster, F. W. (۲۰۰۳). Indexing and abstracting in theory and practice (۳rd ed.). Champaign: Graduate School of Library and Information Science, University of Illinois.
Langridge, D. W. (۱۹۸۹). Subject analysis: principles and procedures. London: Bowker Saur.
Langridge, D. W. (۱۹۷۶). Classification and Indexing in the humanities. London: Butterworths.
Mai, J. E. (۲۰۰۰). Deconstructing the indexing process. Advances in Librarianship, ۲۳, ۲۶۹–۲۹۸.
Mai, J. E. (۲۰۰۱). Semiotics and indexing: an analysis of the subject indexing process. Journal of Documentation, ۵۷, ۵۹۱–۶۲۲.
Milstead, J. L. (۱۹۹۴). Needs for research in indexing. Journal of the American Society for Information Science, ۴۵, ۵۷۷–۵۸۲.
Nielsen, M. L. (۲۰۰۱). A framework for work task based thesaurus design. Journal of Documentation, ۵۷, ۷۷۴–۷۹۷.
Sauperl, A. (۲۰۰۴). CatalogersÕ common ground and shared knowledge. Journal of the American Society for Information Science and Technology, ۵۵, ۵۵–۶۳.
Sauperl, A. (۲۰۰۲). Subject determination during the cataloging process. Lanham, MD: Scarecrow Press. ۶۱۰. J. E. Mai / Information Processing and Management ۴۱ (۲۰۰۵) ۵۹۹–۶۱۱
Sievert, M. C., & Andrews, M. J. (۱۹۹۱). Indexing consistency in information science abstracts. Journal of the American Society for Information Science, ۴۲, ۱–۶.
Soergel, D. (۱۹۸۵). Organizing information: principles of data base and retrieval systems. Orlando, FL: Academic Press.
Swift, D. F., Winn, V. A., & Bramer, D. A. (۱۹۷۹). A sociological approach to the design of information systems. Journal of the American Society for Information Science, ۳۰, ۲۱۵–۲۲۳.
Talja, S., Keso, H., & Pietilainen, T. (۱۹۹۹). The production of context in information seeking research: a metatheoretical view. Information Processing and Management, ۳۵, ۷۵۱–۷۶۳.
Tennis, J. (in press). Two axes of domains for domain analysis. Knowledge Organization.
Tibbo, H. R. (۱۹۹۴). Indexing for the humanities. Journal of the American Society for Information Science, ۴۵, ۶۰۷–۶۱۹.
Wilson, P. (۱۹۶۸). Two kinds of power: an essay on bibliographic control. Berkeley: University of California Press.J. E. Mai / Information Processing and Management ۴۱ (۲۰۰۵) ۵۹۹–۶۱۱
پانوشتها:
[۱] این اثر ترجمه مقاله زیر است :
Mai, Jens Erik. ( ۲۰۰۵ ). Analysis in indexing : document and domain centered approaches. Information Processing and Management, No ۴۱, P ۵۹۹ ۶۱۱
[۲] كارشناس ارشد علوم كتابداری و اطلاع رسانی و كارشناس مسؤول تالارهای گروه مطبوعات مركز كتابخانه ها، موزه ها و مركز اسناد آستان قدس رضوی
[۳] Document – Oriented approach
[۴] User – Oriented approach
[۵] Document – Centered approach
[۶] Domain – Centered approach
[۷] Compatibiliy Standards
[۸] Advisory Standarss
[۹] David Blair
[۱۰] Futility
[۱۱] Pseudoscience
[۱۲] Perceptual Indexing
[۱۳] Conceptual Indexing
[۱۴] Objectified approach
[۱۵] Interpretive approach
[۱۶] Hjørland and Albrechtsen 
 
 
   نما مجله الکترونیکی پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران 
 
 
 

فرآیند تجزیه و تحلیل در نمایه سازی : رویكردهای مدرك مدار و حوزه مدار(2)

تالیف : ژنز اریك می
ترجمه : محمد زره ساز

بنابراین می توان چنین برداشت كرد كه رهنمودهای نمایه سازی در تعیین جنبه های فنی مورد نیاز در رابطه با واژگان نمایه ای مفید می باشند. رهنمودهایی كه برای فرآیند نمایه سازی وجود دارند ( همانند استاندارد ISO ) به منظور راهنمایی نمایه سازان در مورد نحوه تعیین مجتوای موضوعی مدارك معمولا پیشنهاد می كنند كه یك نمایه ساز فهرست مندرجات، سرفصلها، پیشگفتار و مقدمه یك اثر و در نظر گرفتن برخی پیشنهادات دیگر را به منظور تعین محتوای موضوعی آن بررسی كند. مشخص كردن این منابع به منظور تعیین محتوای موضوعی مدارك اگرچه به شكل جامع نمی باشد ولی با این حال می تواند برای یكدست كردن كار نمایه سازان و فهرستنویسان مشغول در یك مركز نمایه سازی كمك شایانی را ایفا كند زیرا آنها را به منابع یكسانی ارجاع می دهد. افزون بر این، طبقه بندی این قبیل منابع به نمایه سازان نشان می دهد كه كدام اطلاعات موجود در یك مدرك برای در نظر گرفته شدن در فرآیند نمایه سازی دارای وزن بیشتری هستند. بهرحال باید اذعان كرد كه رهنمودهای ارائه شده برای تعیین محتوای موضوعی مدارك به منظور نمایه سازی جامع نمی باشند .

دلیل این عدم جامعیت آن است كه این رهنمودها تنها بر عناصر تشكیل دهنده یك مدرك كه نمایه ساز باید به آنها توجه كند متمركز می شوند و توضیحات چندانی راجع به نحوه استخراج اطلاعات موضوعی از آنها ارائه نمی دهند. در حقیقت، این رهنمودها كاملا مدرك مدار هستند. زیرا با رعایت آنها نمایه سازان قادرند محتوای موضوعی مدارك را از بخشهای مختلف تشكیل دهنده آنها استخراج كنند. رویكرد مدرك مدار و رهنمودهای ارائه شده برای نمایه سازی هر دو در اتكاء به خود مدرك در تعیین محتوای موضوعی آن مشابه هستند و بررسی زمینه نقشی در تجزیه و تحلیل فرآیند نمایه سازی ندارد. در بخش بعدی مقاله، مشكلات و نقاط ضعف مربوط به رویكرد مدرك مدار در نمایه سازی تشریح می شود و بر ضرورت تفسیر عناصر تشكیل دهنده یك مدرك در چارچوب زمینه های تاثیرگذار تاكید می شود.

● تجزیه و تحلیل مبتنی بر عناصر و اجزای تشكیل دهنده یك مدرك

رویكرد مدرك مدار در نمایه سازی بر مبنای تجزیه و تحلیل برخی از عناصر و اجزای تشكیل دهنده یك مدرك به منظور تعیین محتوای موضوعی آن است.. این عناصر و اجزا كه بسیاری از رهنمودها و كتابهای درسی نمایه سازی بدآنها پرداخته اند بسیار متفاوت و متغیرند اما موارد اصلی آنها را می توان بدینگونه برشمرد :

عنوان، چكیده، فهرست مندرجات، سرفصلهای اصلی، سرفصلهای فرعی، دیباچه، مقدمه، پیشگفتار، متن اصلی، ارجاعات كتابشناختی، نمایه های انتهایی، عكسها، نمودارها، جداول و زیرنویس آنها و ... .

با وجود اینكه در این رهنمودها و كتابهای درسی بارها تاكید شده است كه نمایه ساز بهتر است تمام یا برخی از موارد فوق الذكر را بررسی كند لیكن بندرت به ماهیت و چگونگی فرآیند تجزیه و تحلیل پرداخته شده است. این منابع اغلب به نمایه ساز اطلاعات و دستورهای مبهم و ناكافی را مانند " موضوع اصلی مدرك را بیاب " ارائه می دهند حال آنكه استفاده دقیق از اجزاء و عناصر تشكیل دهنده یك مدرك برای نمایه سازی نیاز به تفسیر بیشتری دارد.

یك نمایه ساز در زمان تصمیم گیری راجع به محتوای موضوعی مدارك از تجربه و دانش خود راجع به مجموعه، كاربران و چگونگی استفاده احتمالی از آن مدرك مورد نظر بهره می گیرد. عنوان یكی از اجزاء و عناصر تشكیل دهنده یك مدرك است كه در بسیاری از موارد می تواند سرنخهایی درباره محتوای موضوعی آن مدرك بدهد. البته نمایه ساز گاه حتی در رابطه با عناوینی كه كاملا توصیفی هستند نیازمند اتخاذ تصمیماتی است كه فراتر از مدرك و عنوان آن باشد. برای مثال، كتاب دیوید بلیر[۹] با عنوان " زبان و بازنمون در بازیابی اطلاعات " را در نظر می گیریم . از عنوان كتاب چنین برداشت می شود كه كتاب راجع به زبان، بازنمون و بازیابی اطلاعات است. البته نمایه ساز باید ارتباطات لازم را میان زبان، بازنمون و بازیابی اطلاعات بوجود آورد.

با این حال، با وجود آنكه عنوان، سرنخهای مناسبی راجع به محتوای موضوعی كتاب می دهد اما با توجه به رده بندی دهدهی دیوئی می توان موضوعات دیگری هم به این كتاب داد مانند :

▪ ۰۱۹/۰۰۴ اصول روانشناختی ( در علوم رایانه )

▪ ۴۸/۰۲۵ نمایه سازی موضوعی

▪ ۵۲۴/۰۲۵ جستجو و بازیابی اطلاعات

▪ ۶۸/۱۲۱ معنا، تفسیر و هرمنوتیك

تمام موضوعات فوق الذكر با موضوعات بیان شده در عنوان نسبتا مطابقت دارند. انتخاب دقیق كد رده بندی می تواند یك نمایه ساز را مجبور كند كه نحوه استفاده و جستجوی یك كتاب را توسط كاربران در نظر بگیرد. عنوان یك كتاب اگرچه تقریبا دقیق و كامل است و لیكن نمایه ساز در این حالت تنها با یك سرنخ و نه محتوای موضوعی كتاب سر و كار دارد. در حقیقت نمایه ساز باید تصمیماتی راجع به بازنمون عملی یك مدرك بر اساس اطلاعات گردآوری شده از تمام و یا بخش بیشتری از آن مدرك بگیرد.

فهرست مندرجات یكی از اجزای دیگر تشكیل دهنده یك مدرك است. هدف از ارائه فهرست مندرجات، نامگذاری و عنوان بندی بخشهای مختلف یك مدرك و ارائه سرنخهایی برای نمایه ساز است كه این سرنخ نسبت به عنوان از وضوح كمتری برخوردار است و نیاز به تجزیه و تحلیل بیشتری دارد. فهرست مندرجات كتاب بلیر در چهار صفحه ارائه شده است.

سرفصلهای شش فصل اصلی این كتاب عبارتند از :

▪ ماهیت بازیابی اطلاعات

▪ مدلهای عمده در مورد بازیابی اطلاعات

▪ ارزیابی نظامهای بازیابی اطلاعات

▪ زبان و بازنمون : مشكل اصلی در بازیابی اطلاعات

▪ ارتباطات و سازگاری

▪ بازیابی اطلاعات و ماهیت نظریه علمی

عنوان فصل نخست نشان می دهد كه این كتاب اساسا راجع به بازیابی اطلاعات است حال آنكه دو فصل پایانی كتاب به ارتباطات و نظریه علمی مرتبط می باشد. فصل سوم نیز در رابطه با ارزیابی نظمهای بازیابی اطلاعات است. تنها فصل چهارم (زبان و بازنمون : مشكل اصلی در بازیابی اطلاعات ) بنظر می رسد كه به موضوعات مطرح شده در عنوان كتاب مرتبط باشد.

البته چنانچه به سرفصلهای فرعی نظری بیفكنیم موارد زیر را مشاهده می كنیم :

▪ اهداف بازیابی اطلاعات : معیار پیش بینی و نشانه های بیهودگی[۱۰]

▪ نتایج فقدان مطالعات مرتبط با جامعیت و مانعیت

▪ ماهیت مدارك

▪ الگوریتم نوعی : علم و ربط در برابر شبه علم[۱۱]

این سرفصلها و موارد مشابه به آن به ما نشان می دهد كه كتاب دارای محتوای موضوعی بسیار گسترده تری از عبارت " بازیابی اطلاعات " است. فهرست مندرجات هرگز محتوای موضوعی یك مدرك را بطور مستقیم آشكار نمی سازد بلكه به منظور هدایت خواننده در داخل یك مدرك برای یافتن مطلب مورد نظر خود بخشهای مختلف آن را نامگذاری می كند.

نمایه ساز نیازمند است كه بخشهای مختلف یك مدرك را در كنار هم در نظر گرفته و بررسی كند و در حقیقت توصیف موضوعی، محصولی است كه در نتیجه این بررسی بدست می آید. در این حالت نیاز است كه نمایه ساز راجع به نحوه بازنمون مدرك مورد بررسی تصمیم بگیرد و البته این تصمیم گیری باید بر مبنای اطلاعاتی فراتر از آنچه كه نمایه ساز از خود مدرك بدست می آورد باشد. در حقیقت، نمایه ساز به منظور تعیین محتوای موضوعی مدارك علاوه بر پویش كامل خود مدرك باید دانش زمینه ای نیز داشته باشد. پویش یك متن بدان معناست كه نمایه ساز منحصرا یك مدرك را جستجو كرده و یا شاید كل متن آن را به سرعت بخواند. این پویش همچنین می تواند شامل خواندن مطالب مهم و انتخابی موجود در متن ( مانند پارگراف اول و آخر هر فصل ) باشد. فارو میان پویش به عنوان یك عمل ادراكی و پویش به عنوان یك عمل مفهومی تفاوت قائل می شود. فارو نمایه سازی ادراكی[۱۲] را نوعی نمایه سازی می داند كه در آن، نمایه ساز بطور مستقیم و بوسیله ادراك مستقیم، محتوای موضوعی مدارك را از خود متن بدست می آورد و نمایه سازی مفهومی[۱۳] بدان معناست كه در آن، نمایه ساز به منظور تعیین محتوای موضوعی مدارك از برخی دانشهای موجود در جهان استفاده می كند. وظیفه یك نمایه ساز بدون توجه به رویكرد انتخاب شده برای پویش، تعیین محتوای موضوعی مدارك بوسیله تعیین جنبه غالب یك مدرك است. تجزیه و تحلیل محتوای موضوعی انجام شده توسط هر نمایه ساز با توجه به این نكته كه معمولا توحه افراد مختلف توسط اشیاء یكسانی تحت تاثیر قرار نمی گیرد به دانش وی راجع به متن بستگی خواهد داشت.

نمایه سازی مبتنی بر اجزاء و عناصر تشكیل دهنده یك مدرك، مشكلات و محدودیتهای ویژه ای برای دانشمندان علوم اجتماعی، انسان شناسی و دانشمندان متخصص در چند رشته مختلف بوجود می آورد زیرا درك درست و استفاده صحیح از مدارك در این حوزه ها كاملا زمینه وابسته است و ممكن است این درك، ارتباط كمی به شیء خاص مورد مطالعه در آن مدارك داشته باشد. برای مثال، در رابطه با كتاب نوشته شده توسط بلیر، ممكن است این كتاب توسط افرادی مطالعه شود كه علاقه اصلی آنها راجع به موضوعاتی مانند فلسفه زبان و یا ارتباطات علمی باشد و علاقه به بازیابی اطلاعات جزء علائق فرعی آنها تلقی گردد.

نمونه ها و مثالهای فوق ثابت می كند كه یك نمایه ساز در تعیین محتوای موضوعی یك مدرك همیشه نیازمند تكیه به اطلاعاتی است كه تنها از خود مدرك بدست نیامده باشد. نمایه ساز در این حالت باید دارای دانش لازم راجع به شناخت كاربران و نیازهای آنها باشد و در این باره آموزشهای ضروری را ببیند. به عبارت دیگر، رویكرد مدرك مدار دارای نقاط ضعف و مشكلات بسیاری است و ضروری است كه نمایه سازان در تعیین محتوای موضوعی مدارك و واژگان نمایه ای، زمینه موضوعی را در نظر داشته باشند.

● نقش زمینه موضوعی

در رویكرد مدرك مدار، نمایه ساز می تواند تجزیه و تحلیل محتوای موضوعی مدارك را بطور مستقل و بدون در نظر گرفتن هیچ زمینه یا كاربرد خاصی و تنها بر اساس اجزای تشكیل دهنده خود مدارك انجام دهد. این مفهوم كاملا به موقعیتی مرتبط است كه در آن نمایه سازی بوسیله تجزیه و تحلیل خود متن و بدون در نظر گرفتن هیچ زمینه ای انجام می شود. در دهه های اخیر تغییراتی در نظریه تجزیه و تحلیل متنی صورت پذیرفت و آن بدین صورت بود كه در نظر گرفتن یك ساختار متنی به عنوان شیئی كه باید در خودش و تنها برای خودش تجزیه و تحلیل شود كم كم جای خود را به تمركز بر جنبه عملی مطالعه داد .این حالت بدان معنا است كه كاركرد یك متن را تنها می توان با در نظر گرفتن و به شمار آوردن خوانندگان آن تفسیر كرد. بدین ترتیب، مفهوم یك متن به ادراكات و تقسیرهای خوانندگان آن بستگی كامل دارد.

چنانچه معنا و مفهوم در یك متن مستور باشد، خوانندگان موظفند كه این معنا و مفهوم را با مطالعه از آن استخراج كنند و چنانچه معنا در ارتباط با توقعات، تصورات، قضاوتها و پذیره های خوانندگان شرح و بسط پیدا كند آنگاه فعالیتهایی كه یك خواننده انجام می دهد صرفا جنبه مكانیكی و یا ابزاری پیدا نمی كند بلكه آغاز و انتهای تمام این فعالیتها با توصیف و تفسیر وی همراه خواهد بود .در حقیقت، یك متن نمی تواند به خودی خود معنا و مفهوم خاصی داشته باشد. معنای یك متن بوسیله خواننده و در هنگام مطالعه آن پدید می آید. یك خواننده به معنای یك متن پاسخ نمی دهد بلكه این پاسخ خواننده است كه به یك متن معنا می بخشد. در این حال، با وجود آنكه تعامل خوانندگان با یك متن جنبه انفرادی و شخصی دارد با این حال معنای متن، ساختاری كاملا شخصی و خصوصی ندارد.

معنای واژگان و استفاده درست از یك زبان كاملا به آن جامعه ای كه آن واژه ها و زبان در آن مورد استفاده قرار می گیرد بستگی دارد. زبان با وجود آنكه واژگان بوسیله تك تك اشخاص یك جامعه تولید می شوند و توسط آنها درك می شوند محصول این افراد بصورت شخصی نیست بلكه زبان به جامعه ای متعلق است كه در آن مورد استفاده قرار می گیرد. این جامعه و فعالیتهای آن است كه معنای واژگان مورد استفاده در آن جامعه را تعریف و تعیین می كند. در نتیجه، واژه ها دارای معانی عینی و دقیقی نیستند با این حال شخصی و انفرادی نیز نمی باشند.
 
 
Email: mzerehsaz@gmail.com
منابع و مآخذ
Albrechtsen, H. (۱۹۹۳). Subject analysis and indexing: from automated indexing to domain analysis. The Indexer, ۱۸, ۲۱۹–۲۲۴.
Albrechtsen, H., Pejtersen, A. M., & Cleal, B. (۲۰۰۲). Empirical work analysis of collaborative film indexing. In H. Bruce, R. Fidel, P.
Ingwersen, & P. Vakkari (Eds.), Emerging frameworks and methods. Proceedings of the fourth international conference on conceptions of library and information science (pp. ۸۵–۱۰۸). Greenwood Village: Libraries Unlimited.
Andersen, J., & Christensen, F. S. (۲۰۰۱). Wittgenstein and indexing theory. In H. Albrechtsen & J. E. Mai (Eds.), Advances in classification research. Proceedings of the ۱۰th ASIS SIG/CR classification research workshop (vol. ۱۰, pp. ۱–۲۱). Medford, NJ: Information Today.J. E. Mai / Information Processing and Management ۴۱ (۲۰۰۵) ۵۹۹–۶۱۱
Anderson, J. D. (۱۹۹۴). Standards for indexing: revising the American National Standard Guidelines Z۳۹.۴. Journal of the American Society for Information Science, ۴۵, ۶۲۸–۶۳۶.
Bates, M. J. (۱۹۹۶). Learning about the information seeking of interdisciplinary scholars and students. Library Trends, ۴۴, ۱۵۵–۱۶۴.
Bates, M. J. (۱۹۸۶). Subject access in online catalogs: a design model. Journal of the American Society for Information Science, ۳۷, ۳۵۷–۳۷۶.
Beghtol, C. (۱۹۸۶). Bibliographic classification theory and text linguistics: aboutness analysis, intertextuality and the cognitive act of classifying documents. Journal of Documentation, ۴۲, ۸۴–۱۱۳.
Bertrand, A., & Cellier, J. (۱۹۹۵). Psychological approach to indexing: effects of the operatorÕs expertise upon indexing behaviour.
Journal of Information Science, ۲۱, ۴۵۹–۴۷۲.
Birnbaum, N. (۱۹۸۶). The arbitrary disciplines. In D. E. Chubin, A. L. Porter, F. A. Rossini, & T. Connolly (Eds.), Interdisciplinary analysis and research (pp. ۵۳–۶۶). Mt Airy: Lomond.
Blair, D. (۱۹۹۰). Language and representation in information retrieval. New York: Elsevier.
Chu, C. M., & OÕBrien, A. (۱۹۹۳). Subject analysis: the first critical stages in indexing. Journal of Information Science, ۱۹, ۴۳۹–۴۵۴.
Chubin, D. E., Porter, A. L., & Rossini, F. A. (۱۹۸۶). Interdisciplinary research: The why and the how. In D. E. Chubin, A. L. Porter, F. A. Rossini, & T. Connolly (Eds.), Interdisciplinary analysis and research (pp. ۳–۱۰). Mt Airy: Lomond.
Cooper, W. S. (۱۹۷۸). Indexing documents by gedanken experimentation. Journal of the American Society for Information Science, ۲۹, ۱۰۷–۱۱۹.
Dogan, M. (۲۰۰۱). Specialization and recombination of specialties in the social sciences. In N. J. Smelser & P. B. Balters (Eds.), International encyclopedia of social and behavioral sciences (pp. ۱۴۸۵۱–۱۴۸۵۵). New York: Elsevier.
Dogan, M., & Pahre, R. (۱۹۹۰). Creative marginality: innovations at the intersection of social sciences. Boulder: Westwiew Press.
Eco, U. (۱۹۹۴). The limits of interpretation. Bloomington: Indiana University Press.
Farrow, J. F. (۱۹۹۱). A cognitive process model of document indexing. Journal of Documentation, ۴۷, ۱۴۹–۱۶۶.
Farrow, J. F. (۱۹۹۴). Indexing as a cognitive process. Encyclopedia of Library and Information Science, ۵۳(۱۶), ۱۵۵–۱۷۱.
Fidel, R. (۱۹۹۴). User oriented indexing. Journal of the American Society for Information Science, ۴۵, ۵۷۲–۵۷۶.
Fish, S. (۱۹۸۰). Is there a text in this class: the authority of interpretive communities. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Frohmann, B. (۱۹۹۰). Rules of indexing: a critique of mentalism in information retrieval theory. Journal of Documentation, ۴۶, ۸۱–۱۰۱.
Hjørland, B. (۱۹۹۲). The concept of ‘‘subject’’ in information science. Journal of Documentation, ۴۸, ۱۷۲–۲۰۰.
Hjørland, B. (۱۹۹۷). Information seeking and subject representation: an activity–theoretical approach to information science. Westport,CT: Greenwood Press.
Hjørland, B. (۲۰۰۲). Domain analysis in information science: eleven approaches––traditional as well as innovative. Journal of Documentation, ۵۸, ۴۲۲–۴۶۲.
Hjørland, B., & Albrechtsen, H. (۱۹۹۵). Toward a new horizon in information science: domain analysis. Journal of the American Society for Information Science, ۴۶, ۴۰۰–۴۲۵.
Hutchins, W. J. (۱۹۷۸). The concept of ‘‘aboutness’’ in subject indexing. Aslib Proceedings, ۳۰, ۱۷۲–۱۸۱.
Introna, L. D. (۱۹۹۸). Language and social autopoiesis. Cybernetics and Human Knowing, ۵, ۳–۱۷.
ISO (۱۹۸۵). Documentation––Methods for examining documents, determining their subjects and selecting indexing terms. International Organization for Standardization, ISO ۵۹۶۳ ۱۹۸۵.
Jacob, E. K., & Shaw, D. (۱۹۹۸). Sociocognitive perspectives on representation. Annual Review of Information Science and Technology, ۳۳, ۱۳۱–۱۸۵.
Jones, K. (۱۹۷۶). Towards a theory of indexing. Journal of Documentation, ۳۲, ۱۱۸–۱۲۵.
Klein, J. T. (۱۹۹۶a). Crossing boundaries: knowledge, disciplinarities, and interdisciplinarities. Charlottesville: University of Virginia Press.
Klein, J. T. (۱۹۹۶b). Interdisciplinary needs: the current context. Library Trends, ۴۴, ۱۳۴–۱۵۴.
Lancaster, F. W. (۲۰۰۳). Indexing and abstracting in theory and practice (۳rd ed.). Champaign: Graduate School of Library and Information Science, University of Illinois.
Langridge, D. W. (۱۹۸۹). Subject analysis: principles and procedures. London: Bowker Saur.
Langridge, D. W. (۱۹۷۶). Classification and Indexing in the humanities. London: Butterworths.
Mai, J. E. (۲۰۰۰). Deconstructing the indexing process. Advances in Librarianship, ۲۳, ۲۶۹–۲۹۸.
Mai, J. E. (۲۰۰۱). Semiotics and indexing: an analysis of the subject indexing process. Journal of Documentation, ۵۷, ۵۹۱–۶۲۲.
Milstead, J. L. (۱۹۹۴). Needs for research in indexing. Journal of the American Society for Information Science, ۴۵, ۵۷۷–۵۸۲.
Nielsen, M. L. (۲۰۰۱). A framework for work task based thesaurus design. Journal of Documentation, ۵۷, ۷۷۴–۷۹۷.
Sauperl, A. (۲۰۰۴). CatalogersÕ common ground and shared knowledge. Journal of the American Society for Information Science and Technology, ۵۵, ۵۵–۶۳.
Sauperl, A. (۲۰۰۲). Subject determination during the cataloging process. Lanham, MD: Scarecrow Press. ۶۱۰. J. E. Mai / Information Processing and Management ۴۱ (۲۰۰۵) ۵۹۹–۶۱۱
Sievert, M. C., & Andrews, M. J. (۱۹۹۱). Indexing consistency in information science abstracts. Journal of the American Society for Information Science, ۴۲, ۱–۶.
Soergel, D. (۱۹۸۵). Organizing information: principles of data base and retrieval systems. Orlando, FL: Academic Press.
Swift, D. F., Winn, V. A., & Bramer, D. A. (۱۹۷۹). A sociological approach to the design of information systems. Journal of the American Society for Information Science, ۳۰, ۲۱۵–۲۲۳.
Talja, S., Keso, H., & Pietilainen, T. (۱۹۹۹). The production of context in information seeking research: a metatheoretical view. Information Processing and Management, ۳۵, ۷۵۱–۷۶۳.
Tennis, J. (in press). Two axes of domains for domain analysis. Knowledge Organization.
Tibbo, H. R. (۱۹۹۴). Indexing for the humanities. Journal of the American Society for Information Science, ۴۵, ۶۰۷–۶۱۹.
Wilson, P. (۱۹۶۸). Two kinds of power: an essay on bibliographic control. Berkeley: University of California Press.J. E. Mai / Information Processing and Management ۴۱ (۲۰۰۵) ۵۹۹–۶۱۱
پانوشتها:
[۱] این اثر ترجمه مقاله زیر است :
Mai, Jens Erik. ( ۲۰۰۵ ). Analysis in indexing : document and domain centered approaches. Information Processing and Management, No ۴۱, P ۵۹۹ ۶۱۱
[۲] كارشناس ارشد علوم كتابداری و اطلاع رسانی و كارشناس مسؤول تالارهای گروه مطبوعات مركز كتابخانه ها، موزه ها و مركز اسناد آستان قدس رضوی
[۳] Document – Oriented approach
[۴] User – Oriented approach
[۵] Document – Centered approach
[۶] Domain – Centered approach
[۷] Compatibiliy Standards
[۸] Advisory Standarss
[۹] David Blair
[۱۰] Futility
[۱۱] Pseudoscience
[۱۲] Perceptual Indexing
[۱۳] Conceptual Indexing
[۱۴] Objectified approach
[۱۵] Interpretive approach
[۱۶] Hjørland and Albrechtsen 
 
 
   نما مجله الکترونیکی پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران  
 
   برگرفته از مقالات ارسالی به آفتاب

سخنرانی علمي «مسائل زبانشناختي بازشناسي گفتار فارسي»

  به گزارش لیزنا، سخنرانی علمي « مسائل زبانشناختي بازشناسي گفتار فارسي» با سخنراني  دكتر زهرا محمودزاده، استاديار پژوهشگاه علوم و فناوري اطلاعات ايران، در روز چهارشنبه، 20بهمن ماه از ساعت 14 تا 16 در تالار اجتماعات پژوهشگاه برگزار مي‌شود.
در اين سخنرانی مواردي نظير بازشناسي گفتار، فرآیندهای بازشناسي گفتار، ارتباط بازشناسي گفتار با زبانشناسي و آواشناسي،  مسائل زبانشناختي بازشناسي گفتار و نمونه‌هايي از بازشناسي گفتار فارسي بررسي مي شود.

علاقمندان به شركت در اين سخنراني، مي‌توانند به صفحه سخنراني‌هاي علمي در پايگاه‌وب پژوهشگاه  مراجعه كرده و كاربرگه نام‌نويسي الكترونيكي را تكميل و به رايانامه scirel@irandoc.ac.ir  ارسال نمايند.

لازم به ذکر است این سخنرانی به صورت پخش زنده از طریق وب‌سایت پژوهشگاه به نشانی http://irandoc.ac.ir/s-presentation/live.html قابل مشاهده است.

شركت در سخنرانی‌های علمی پژوهشگاه برای عموم آزاد و به ‌صورت رايگان است.


 

از سرگیری صدور فیپا از سوی کتابخانه ملی

به گزارش لیزنا، سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران طی اطلاعیه ای به ناشرین اعلام کرد: صدور فيپا همانند گذشته به صورت حضوري (تا پايان سال) و غير حضوري انجام مي شود.
متن این اطلاعیه به شرح زیر است:

"قابل توجه ناشران محترم

پيرو اطلاعيه مندرج در وبگاه سازمان اسناد و كتابخانه ملي ايران مورخ 12/11/89، مبني بر تأخير يا اشكالات احتمالي در صدور فيپا تا پانزدهم اسفندماه سال جاري، به علت فراهم سازي زير ساخت هاي خدمات غير حضوري كاركنان سازمان، به استحضار مي رساند :
صدور فيپا همانند گذشته به صورت حضوري (تا پايان سال) و غير حضوري انجام مي شود."

 
 

فرآیند تجزیه و تحلیل در نمایه سازی : رویكردهای مدرك مدار و حوزه مدار (3)

تالیف : ژنز اریك می
ترجمه : محمد زره ساز

 

اینترونا مثالی ارائه می كند كه در آن نشان داده می شود كه یك فرد چگونه نیازمند است كه با زبان فعلی جامعه كار خود را آغاز كند اگرچه بخواهد كه با جامعه در این زمینه مخالفت كند :

" من نمی توانم در یك سمینار مربوط به فلسفه زبان بایستم و به حضار پیشنهاد دهم كه به نوعی – البته چنانچه مقدور باشد سنتهای پیشین مربوط به سخنرانیهای فلسفی راجع به زبان را كه در طول هزاران سال پدیده آمده است فراموش كنند. چنانچه بخواهم با این سنت مخالفت كنم و یا از مفاهیم با شیوه های كاملا متفاوتی استفاده كنم هنوز مجبور خواهم بود كه مبحث خود را با شیوه قدیمی و در چارچوب همان سنتهای پیشین مرتبط با تمایزهای زبانشناختی طراحی كنم تا بگویم كه چگونه و به چه شیوه ای ممكن است از این زبان استفاده متفاوتی نمود."

معنا، زبان، شناخت و تجربه در فضای اجتماعی در هم تیده شده اند و ممكن نیست كه بطور مجزا كسب شوند. یك مطالعه كننده در هنگام مطالعه یك متن، معنا و مفهوم آن متن را می سازد و این درك به زمینه اجتماعی كه در آن خوانندگان قرار دارند مرتبط می باشد و در حقیقت خواننده نمی تواند یك متن را بدون در نظر گرفتن سایر موارد تفسیر كند.

هر نمایه ساز باید با توجه به این سنت تفسیری، سوالهایی از این قبیل را از خود بپرسد :

" چه كسی از این مدرك استفاده خواهد كرد ؟ " ،

" خوانندگان یك مدرك به چه حوزه موضوعی تعلق خاطر دارند ؟ "،

" چه كسی این متن را نوشته است ؟ "

یك نمایه ساز تنها در صورتیكه آموزش داده شده باشد كه اسامی را بدون گزینش، از یك عنوان استخراج كند و یا برخی دسته بندیهای مكانیكی را انجام دهد در اینصورت می تواند بر مبنای اجزای تشكیل دهنده یك مدرك و بدون نیاز به هیچ تفسیر و یا قضاوتی راجع به استفاده بالقوه از مدرك، عمل نمایه سازی را انجام دهد. وی هر كجا كه مجبور به انتخاب و گزینش باشد باید روی به تفسیر و قضاوت راجع به استفاده از مدرك بیاورد.

بطور كلی می توان گفت كه یك نمایه ساز نمی تواند محتوای موضوعی یك مدرك را بدون درك و پیش بینی استفاده آتی آن تعیین كند. همچنین وی نمی تواند كاربرد بالقوه مدرك را بدون درك زمینه ای كه در آن مورد استفاده قرار می گیرد درك كند. تعیین و بازنمون محتوای موضوعی مدارك به رشته موضوعی و فعالیتهای انجام شده در یك زمینه مرتبط می باشد كه درك این مفاهیم برای یك نمایه ساز ضروری است.

● مفهوم حوزه

زمینه یا بافت اغلب آن چیزی است كه پیرامون یك واژه، یك پیام، یك حادثه و یا یك موقعیت خاص مطرح می باشد. البته بهتر است كه به منظور راهنمایی بهتر نمایه سازان از مفهوم دقیق تری به جای زمینه استفاده كنیم. تالجا، كسو و پیتیلاینن در اثر خود مفهوم حوزه را از جنبه نیازهای اطلاعاتی و اطلاع یابی روشن كرده و در این باره بطور مفصل بحث كرده اند. در این اثر دو رویكرد برای تعریف حوزه مطرح شده است. در رویكرد نخست كه رویكردی عینی[۱۴] است حوزه مجسم و توصیف می شود و در رویكرد دوم كه رویكردی تفسیری[۱۵] است حوزه به عنوان ماهیتی مستقل و مجزا شناخته نمی شود و بلكه تنها به عنوان محملی برای اطلاعات در نظر گرفته می شود. ایده مربوط به رویكرد نخست آن است كه مفهوم زمینه به منظور كنترل آن در موقعیتهای خاص دریافت، توصیف و شكل بگیرد و بدین سبب به آن رویكرد عینی می گویند. از سوی دیگر، زمینه می تواند هر چیزی باشد كه پدیده مورد نظر را احاطه كرده باشد و به آن معنا بخشد. در این حالت، زمینه مجموعه ای از موجودیتهایی كه می توانند شناسایی و بازنمون شوند نیستند بلكه آنها تصورات ناملموسی هستند كه معنا و مفهوم را خلق می كنند و بدین جهت این رویكرد را رویكرد تفسیری نامیده اند.

با وجود آنكه دو رویكرد ذكر شده در فوق بصورت جداگانه در نظر گرفته شده اند، با این حال سودمندتر است كه آنها را بصورت لایه ای ببینیم. رویكرد تفسیری، تایید كننده این نكته است كه ما معمولا در انجام فعالیتهای خود، دیدگاهها و سوگیریهای خاصی را اعمال می كنیم. رویكرد عینی نیز بر آن است تا سوگیریها و نمونه هایی را در قالب زمینه بوجود آورده و نمایش دهد تا بدین طریق فرآیند اظهارنظر را تسهیل نماید. رویكرد عینی برای افرادی كه از نقطه نظری خاص تبعیت می كنند شامل تلاشی است كه بوسیله آن از میان محملهای مربوط به معانی هر كدام كه مهم تر بنظر می رسند انتخاب گردند. در حقیقت، رویكرد عینی تلاشی است برای ساختن اجزای تشكیل دهنده یك زمینه، زیرا ساختن یك زمینه به یك باره امكانپذیر نمی باشد.

در تحلیل حوزه ای كه نخستین بار توسط هژرلند و آلبرچتسن[۱۶] در سال ۱۹۹۵ مطرح گردید، سازماندهی و بازنمون اطلاعات باید با تحلیل زمینه، فعالیتها و گرایشهای موضوعی آغاز شود و در حقیقت تمركز تحلیل حوزه ای بر درك فعالیتهای یك حوزه است.

" الگوی تحلیلی حوزه ای در علوم اطلاع رسانی" بیانگر آن است كه در این حوزه بهترین شیوه درك اطلاعات مطالعه حوزه های مختلف دانش و یا تفكر است كه اینها خود اجزاء تشكیل دهنده جوامع هستند. سازمان و ساختار دانش، انگاره های همكاری، نظامهای اطلاعاتی و معیار ربط انعكاسی از اشیای مرتبط با فعالیت این حوزه ها می باشند. در حقیقت روانشناسی، دانش، نیازهای اطلاعاتی و معیار ذهنی افراد مختلف راجع به ربط باید از این دیدگاه سنجیده شود.

هسته رویكرد تحلیلی – حوزه ای مطالعه فعالیتها و محصولات مختلف حوزه ها به منظور كسب اطلاعاتی راجع به ساختارها و معانی موجود است. در حقیقت پذیره آن است كه حوزه ها محصولاتی تولید می كنند كه می توانند برای مطالعه خود آنها استفاده شوند. افزون بر این، چنین استدلال می شود كه درك و تجزیه تحلیل در ارتباط با نیازهای اطلاعاتی كاربران و كاربری های اطلاعاتی صورت می پذیرد. درك و فهم حوزه، اطلاعاتی را به ما راجع به تصمیماتی كه می خواهیم راجع به فعالیتهای اطلاع رسانی – مانند طراحی نظامهای اطلاعاتی، ایحاد واژگان كنترل شده و راهبردهای مورد نظر برای ارزشیابی و نمایه سازی مدارك – بگیریم می دهد.

حوزه، مفهومی باز و در حال تكامل است و همانند موضوعی كه در روند انجام یك پژوهش مدام پخته تر و متكاملتر می شود آن هم بتدریح تكامل بیشتری می یابد. در این مقاله منظور از حوزه می تواند گروهی از افراد باشد كه دارای اهداف مشتركی هستند.در حقیقت یك حوزه می تواند حوزه ای از تخصصها، نوشتارها و یا مجموعه ای از افرادی باشد كه در یك سازمان با یكدیگر كار می كنند.

محدود كردن مفهوم حوزه ها به رشته ها و تخصصهای موضوعی و درسی به منظور چارچوب بندی فعالیتهای مربوط به سازماندهی دانش و نمایه سازی به دلیل فقدان ثبات كفایت نمی كند. یك رشته تحصیلی خوشه ای از تخصصها است كه مجموعه و سابقه علائق علمی مشترك را بازنمون می كند .مرز بین رشته های مختلف چندان مشخص نیست چنانچه رشته ای ممكن است از دیدگاه فردی جامعه شناسی و از دیدگاه فرد دیگر سیاست یا تاریخ تعبیر شود. در این حالت افراد فرا رشته ای عمل كرده و برای انتشار آثار خود، دانش را از رشته های مختلف جذب می كنند. بدین ترتیب مشخص می شود كه تعریف رشته از نظر چیستی و تعیین اشتراكات موجود در میان متخصصان كار بس دشواری است و در حقیقت مرزبندی میان رشته ها امروزه به سادگی امكانپذیر نیست.

رشته ها هر یك از تخصصهای متعددی تشكیل شده اند كه ممكن است كمترین وجه اشتراكی با هم داشته باشند. برای نمونه، جامعه شناسی از بیش از پنجاه تخصص تشكیل شده است كه در میان آنها ارتباط و تبادل اطلاعات اندكی وجود دارد. افزون بر این می توان از طریق مطالعات استنادی اثبات كرد كه یك اثر علمی از طریق تاثیر پذیری و ارتباط با دانشمندان حوزه های وابسته به آن اثر توسعه می یابد زیرا در این آثار به میزان زیادی از نوشتار خارج از رشته خود استفاده شده است .تخصصها در راستای خطوط بنیادی، معرفت شناختی، روش شناختی، نظری و ایدئولوژیكی پدید می آیند ولی یك موضوع خاص ممكن است به رشته های متعدد مرتبط باشد.

" برای نمونه، مشكل فقر بطور همزمان در رشته های اقتصاد، سیاست، جامعه شناسی و مطالعات بانوان مطرح می باشد، همچنین بطور مشابهی مشكل بیماری در پزشكی اجتماعی، كالبدشناسی و تخصصهای پزشكی مطرح است. با این حال، مفهوم فقر و بیماری هر یك در هر كدام از رشته ها بطور متفاوتی شكل می گیرند .

امروزه تغییرات زیادی در حوزه های بین رشته ای و در رابطه با بازتركیب تخصصها در حال رخ دادن است.در نتیجه، رشته ها و تخصصها، زمینه كافی را برای كاركرد نمایه سازی به منظور جایدهی یك مدرك در یك رشته موضوعی خاص نمی دهند. مفهوم حوزه با تعاریف و مرزبندیهای رسمی مغایرت داشته و تكیه آن در هنگام جایدهی مدارك در میان جوامع رشته های علمی به فعالیتها، همكاریها و اهداف مشترك انسانها است. مرزهای واقعی میان حوزه های خاص و تركیب و ساختار آنها از طریق تجزیه و تحلیل، تمركز بر ایجاد ساختارها، هستی شناسی و انگارهای ارتباطی ارائه شده در حوزه ها و به عبارت دیگر فعالیتها، شرایط و محدودیتهایی كه توسط الگوها و حوزه های پژوهشی فعلی تحمیل می شوند مشخص می گردد.

افزون بر این، مفهوم حوزه از چنان اعتباری برخوردار است كه می توان از آن برای جوامع غیر علمی مانند یك شركت داروسازی یا آرشیوهای فیلم نیز استفاده كرد. در این موارد، حوزه را می توان با تجزیه و تحلیل اهداف و مقاصد سازمانها به منظور انجام نمایه سازی تعریف و محدود كرد. این تجزیه و تحلیل، توصیفی از اهداف، مقاصد و كاركردهایی كه در زمان تدوین راهبردهای نمایه سازی مورد استفاده واقع می شوند فراهم می آورد.

چنانچه بخواهیم مثالی برای یك حوزه بیاوریم می توانیم كاربران یك كتابخانه عمومی را به عنوان یك حوزه تعریف كنیم بطوریكه این نوع از كاربران دارای نیازهای اطلاعاتی گسترده تر و متنوعتری به نسبت كارشناسان موضوعی هستند.

بهرحال، با تعریف یك حوزه به عنوان گروهی از افرادی كه دارای اهداف مشتركی هستند مشخص می شود كه مفهوم حوزه دارای ارتباط تنگاتنگی با فعالیتهای بشری است. رشته های علمی و ساختارهای سازمانی اغلب بر پایه روابط و تشریفات رسمی هستند و ممكن است فعالیتهایی كه واقعا در آنها رخ می دهند را منعكس نكنند. مفهوم حوزه، چشم اندازها و نماهای كاری را در كنار ساختارهای رسمی قرار می دهد و مفهومی قدرتمند را برای تجزیه و تحلیل تعامل انسان با اطلاعات بوجود می آورد.
 
 
Email: mzerehsaz@gmail.com

منابع و مآخذ
Albrechtsen, H. (۱۹۹۳). Subject analysis and indexing: from automated indexing to domain analysis. The Indexer, ۱۸, ۲۱۹–۲۲۴.
Albrechtsen, H., Pejtersen, A. M., & Cleal, B. (۲۰۰۲). Empirical work analysis of collaborative film indexing. In H. Bruce, R. Fidel, P.
Ingwersen, & P. Vakkari (Eds.), Emerging frameworks and methods. Proceedings of the fourth international conference on conceptions of library and information science (pp. ۸۵–۱۰۸). Greenwood Village: Libraries Unlimited.
Andersen, J., & Christensen, F. S. (۲۰۰۱). Wittgenstein and indexing theory. In H. Albrechtsen & J. E. Mai (Eds.), Advances in classification research. Proceedings of the ۱۰th ASIS SIG/CR classification research workshop (vol. ۱۰, pp. ۱–۲۱). Medford, NJ: Information Today.J. E. Mai / Information Processing and Management ۴۱ (۲۰۰۵) ۵۹۹–۶۱۱
Anderson, J. D. (۱۹۹۴). Standards for indexing: revising the American National Standard Guidelines Z۳۹.۴. Journal of the American Society for Information Science, ۴۵, ۶۲۸–۶۳۶.
Bates, M. J. (۱۹۹۶). Learning about the information seeking of interdisciplinary scholars and students. Library Trends, ۴۴, ۱۵۵–۱۶۴.
Bates, M. J. (۱۹۸۶). Subject access in online catalogs: a design model. Journal of the American Society for Information Science, ۳۷, ۳۵۷–۳۷۶.
Beghtol, C. (۱۹۸۶). Bibliographic classification theory and text linguistics: aboutness analysis, intertextuality and the cognitive act of classifying documents. Journal of Documentation, ۴۲, ۸۴–۱۱۳.
Bertrand, A., & Cellier, J. (۱۹۹۵). Psychological approach to indexing: effects of the operatorÕs expertise upon indexing behaviour.
Journal of Information Science, ۲۱, ۴۵۹–۴۷۲.
Birnbaum, N. (۱۹۸۶). The arbitrary disciplines. In D. E. Chubin, A. L. Porter, F. A. Rossini, & T. Connolly (Eds.), Interdisciplinary analysis and research (pp. ۵۳–۶۶). Mt Airy: Lomond.
Blair, D. (۱۹۹۰). Language and representation in information retrieval. New York: Elsevier.
Chu, C. M., & OÕBrien, A. (۱۹۹۳). Subject analysis: the first critical stages in indexing. Journal of Information Science, ۱۹, ۴۳۹–۴۵۴.
Chubin, D. E., Porter, A. L., & Rossini, F. A. (۱۹۸۶). Interdisciplinary research: The why and the how. In D. E. Chubin, A. L. Porter, F. A. Rossini, & T. Connolly (Eds.), Interdisciplinary analysis and research (pp. ۳–۱۰). Mt Airy: Lomond.
Cooper, W. S. (۱۹۷۸). Indexing documents by gedanken experimentation. Journal of the American Society for Information Science, ۲۹, ۱۰۷–۱۱۹.
Dogan, M. (۲۰۰۱). Specialization and recombination of specialties in the social sciences. In N. J. Smelser & P. B. Balters (Eds.), International encyclopedia of social and behavioral sciences (pp. ۱۴۸۵۱–۱۴۸۵۵). New York: Elsevier.
Dogan, M., & Pahre, R. (۱۹۹۰). Creative marginality: innovations at the intersection of social sciences. Boulder: Westwiew Press.
Eco, U. (۱۹۹۴). The limits of interpretation. Bloomington: Indiana University Press.
Farrow, J. F. (۱۹۹۱). A cognitive process model of document indexing. Journal of Documentation, ۴۷, ۱۴۹–۱۶۶.
Farrow, J. F. (۱۹۹۴). Indexing as a cognitive process. Encyclopedia of Library and Information Science, ۵۳(۱۶), ۱۵۵–۱۷۱.
Fidel, R. (۱۹۹۴). User oriented indexing. Journal of the American Society for Information Science, ۴۵, ۵۷۲–۵۷۶.
Fish, S. (۱۹۸۰). Is there a text in this class: the authority of interpretive communities. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Frohmann, B. (۱۹۹۰). Rules of indexing: a critique of mentalism in information retrieval theory. Journal of Documentation, ۴۶, ۸۱–۱۰۱.
Hjørland, B. (۱۹۹۲). The concept of ‘‘subject’’ in information science. Journal of Documentation, ۴۸, ۱۷۲–۲۰۰.
Hjørland, B. (۱۹۹۷). Information seeking and subject representation: an activity–theoretical approach to information science. Westport,CT: Greenwood Press.
Hjørland, B. (۲۰۰۲). Domain analysis in information science: eleven approaches––traditional as well as innovative. Journal of Documentation, ۵۸, ۴۲۲–۴۶۲.
Hjørland, B., & Albrechtsen, H. (۱۹۹۵). Toward a new horizon in information science: domain analysis. Journal of the American Society for Information Science, ۴۶, ۴۰۰–۴۲۵.
Hutchins, W. J. (۱۹۷۸). The concept of ‘‘aboutness’’ in subject indexing. Aslib Proceedings, ۳۰, ۱۷۲–۱۸۱.
Introna, L. D. (۱۹۹۸). Language and social autopoiesis. Cybernetics and Human Knowing, ۵, ۳–۱۷.
ISO (۱۹۸۵). Documentation––Methods for examining documents, determining their subjects and selecting indexing terms. International Organization for Standardization, ISO ۵۹۶۳ ۱۹۸۵.
Jacob, E. K., & Shaw, D. (۱۹۹۸). Sociocognitive perspectives on representation. Annual Review of Information Science and Technology, ۳۳, ۱۳۱–۱۸۵.
Jones, K. (۱۹۷۶). Towards a theory of indexing. Journal of Documentation, ۳۲, ۱۱۸–۱۲۵.
Klein, J. T. (۱۹۹۶a). Crossing boundaries: knowledge, disciplinarities, and interdisciplinarities. Charlottesville: University of Virginia Press.
Klein, J. T. (۱۹۹۶b). Interdisciplinary needs: the current context. Library Trends, ۴۴, ۱۳۴–۱۵۴.
Lancaster, F. W. (۲۰۰۳). Indexing and abstracting in theory and practice (۳rd ed.). Champaign: Graduate School of Library and Information Science, University of Illinois.
Langridge, D. W. (۱۹۸۹). Subject analysis: principles and procedures. London: Bowker Saur.
Langridge, D. W. (۱۹۷۶). Classification and Indexing in the humanities. London: Butterworths.
Mai, J. E. (۲۰۰۰). Deconstructing the indexing process. Advances in Librarianship, ۲۳, ۲۶۹–۲۹۸.
Mai, J. E. (۲۰۰۱). Semiotics and indexing: an analysis of the subject indexing process. Journal of Documentation, ۵۷, ۵۹۱–۶۲۲.
Milstead, J. L. (۱۹۹۴). Needs for research in indexing. Journal of the American Society for Information Science, ۴۵, ۵۷۷–۵۸۲.
Nielsen, M. L. (۲۰۰۱). A framework for work task based thesaurus design. Journal of Documentation, ۵۷, ۷۷۴–۷۹۷.
Sauperl, A. (۲۰۰۴). CatalogersÕ common ground and shared knowledge. Journal of the American Society for Information Science and Technology, ۵۵, ۵۵–۶۳.
Sauperl, A. (۲۰۰۲). Subject determination during the cataloging process. Lanham, MD: Scarecrow Press. ۶۱۰. J. E. Mai / Information Processing and Management ۴۱ (۲۰۰۵) ۵۹۹–۶۱۱
Sievert, M. C., & Andrews, M. J. (۱۹۹۱). Indexing consistency in information science abstracts. Journal of the American Society for Information Science, ۴۲, ۱–۶.
Soergel, D. (۱۹۸۵). Organizing information: principles of data base and retrieval systems. Orlando, FL: Academic Press.
Swift, D. F., Winn, V. A., & Bramer, D. A. (۱۹۷۹). A sociological approach to the design of information systems. Journal of the American Society for Information Science, ۳۰, ۲۱۵–۲۲۳.
Talja, S., Keso, H., & Pietilainen, T. (۱۹۹۹). The production of context in information seeking research: a metatheoretical view. Information Processing and Management, ۳۵, ۷۵۱–۷۶۳.
Tennis, J. (in press). Two axes of domains for domain analysis. Knowledge Organization.
Tibbo, H. R. (۱۹۹۴). Indexing for the humanities. Journal of the American Society for Information Science, ۴۵, ۶۰۷–۶۱۹.
Wilson, P. (۱۹۶۸). Two kinds of power: an essay on bibliographic control. Berkeley: University of California Press.J. E. Mai / Information Processing and Management ۴۱ (۲۰۰۵) ۵۹۹–۶۱۱
پانوشتها:
[۱] این اثر ترجمه مقاله زیر است :
Mai, Jens Erik. ( ۲۰۰۵ ). Analysis in indexing : document and domain centered approaches. Information Processing and Management, No ۴۱, P ۵۹۹ ۶۱۱
[۲] كارشناس ارشد علوم كتابداری و اطلاع رسانی و كارشناس مسؤول تالارهای گروه مطبوعات مركز كتابخانه ها، موزه ها و مركز اسناد آستان قدس رضوی
[۳] Document – Oriented approach
[۴] User – Oriented approach
[۵] Document – Centered approach
[۶] Domain – Centered approach
[۷] Compatibiliy Standards
[۸] Advisory Standarss
[۹] David Blair
[۱۰] Futility
[۱۱] Pseudoscience
[۱۲] Perceptual Indexing
[۱۳] Conceptual Indexing
[۱۴] Objectified approach
[۱۵] Interpretive approach
[۱۶] Hjørland and Albrechtsen 
 
 
   نما مجله الکترونیکی پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران 
   بر گرفته از مقالات ارسالی به آفتاب

فرآیند تجزیه و تحلیل در نمایه سازی : رویكردهای مدرك مدار و حوزه مدار (4)

   تالیف : ژنز اریك می
ترجمه : محمد زره ساز
 
  

 ● نمایه سازی حوزه مدار

با در نظر گرفتن مفاهیم زمینه و حوزه می توان در رویكرد مدرك مدار در نمایه سازی بازنگری كرد. همانگونه كه پیش از این نیز اشاره شد رویكرد مدرك مدار با تجزیه و تحلیل یك مدرك آغاز می شود و تا تعیین محتوای موضوعی آن ادامه می یابد نمایه ساز در رویكرد مدرك مدار در مراحل ابتدائی تجزیه و تحلیل یك مدرك این پرسش را مطرح می كند:

" محتوای موضوعی مدرك چیست ؟"

نكته اصلی در تجزیه و تحلیل یك مدرك تعیین آنچه آن مدرك درباره آن است می باشد. البته نمایه ساز ممكن است كه پرسش زیر را نیز مطرح كند :

" كاربران ممكن است به چه قسمتهایی از محتوای موضوعی مدرك علاقمند باشند ؟ "

با این حال، هدف نمایه ساز در رویكرد مدرك مدار آن است كه محتوای موضوعی مدارك را بدون در نظر گرفتن هر كاربرد و یا حوزه ای تعیین كند و تنها پس از تجزیه و تحلیل و تعین محتوای موضوعی مدرك، جایگاه آن را با توجه به استفاده ویژه ای كه ممكن است از آن بشود مشخص كند. پذیره اصلی در رویكرد مدرك مدار آن است كه تعیین محتوای موضوعی مدارك و انتخاب موضوعات مناسب برای یك حوزه كاری شدنی است. در حقیقت تمركز رویكرد مدرك مدار بر تعیین معنای ذاتی و محتوای موضوعی مدارك و بر ترجمه محتوای موضوعی به نیازهای كاربران است.

▪ طرفداران رویكرد مدرك مدار دلایل زیر را برای طرفداری خود عنوان می كنند :

۱ ) در این رویكرد بازنمون مدرك بر مبنای اجزای تشكیل دهنده آن صورت می پذیرد كه این اجزاء با گذشت زمان تغییری نخواهند كرد. در نتیجه نمایه سازی ار ارزش پایداری برخوردار است.

۲ ) پیش بینی نحوه استفاده از مدرك در آینده كاری دشوار است و در نتیجه بهتر است كه مدرك بر مبنای محتوای واقعی آن نمایه شود.

بهرحال، باید اذعان كرد كه رویكرد مدرك مدار به ماهیت تفسیری و ذهنی نمایه سازی نمی پردازد و در نشان دادن نحوه تعیین محتوای موضوعی یك مدرك توسط نمایه ساز بدون در نظر گرفتن زمینه یا كاربرد خاصی ناموفق بنظر می رسد. بخش سوم این مقاله نشان خواهد داد كه چگونه تجزیه و تحلیل یك مدرك بر مبنای زمینه های مرتبط با مدارك و نقش خود نمایه سازان طراحی می گردد و در نتیجه درك خاصی را از یك مدرك برای ما پدید می آورد. در حقیقت نمی توان ادراك نمایه سازان را از زمینه های موجود نادیده گرفت و به نوعی مانع این ادراك گردید.

رویكرد حوزه مدار جنبه متفاوت تری را از رویكرد مدرك مدار در فرآیند نمایه سازی اتخاذ می كند و نكته اصلی در این رویكرد تجزیه و تحلیل حوزه های مورد نظر است.

رویكرد حوزه مدار در نمایه سازی با تجزیه و تحلیل حوزه مورد نظر آغاز می شود و پس از آن نیازهای كاربران تحلیل و دیدگاه و درك خود نمایه ساز مشخص می گردد و در نهایت مدرك با توجه به حوزه و نیازهای كاربران تحلیل می شود.

پذیره اصلی در رویكرد حوزه مدار در نمایه سازی آن است كه تعیین محتوای موضوعی و معنای مدارك را می توان تنها با توجه به درك و فهم حوزه مشخص كرد. در نتیجه، با اهمیت است كه یك نمایه ساز، حوزه مورد نظر و نقشها و علائق كاربران را در آن حوزه مشخص كند و نقشهای خود را به عنوان نمایه ساز پیش از تجزیه و تحلیل مدرك و تعیین محتوای موضوعی آن بطور دقیق و موشكافانه تعیین نماید.

در رویكرد حوزه مدار چند پرسش اساسی مطرح می شود كه این پرسشها با پرسشهایی راجع به حوزه آغاز می شوند و پس از آن نوبت به پرسشهای مرتبط با كاربران و نمایه سازان می رسد و در نهایت با پرسشهایی راجع به مدرك انتخاب شده برای نمایه سازی به پایان می رسند. در حقیقت، یك نمایه ساز برای كسب آمادگی به منظور تجزیه و تحلیل یك مدرك باید به پرسشهایی راجع به حوزه، كاربران و خود نمایه سازان پاسخ دهد. البته نیازی نیست كه نمایه ساز این پرسشها را برای هر كدام از مدارك مطرح كند بلكه این تجزیه و تحلیلها در هنگام نیاز و اغلب بصورت منظم صورت می پذیرند. طبیعی است كه نوع پرسشها و میزان طرح پرسش برای هر حوزه به نسبت حوزه های دیگر متفاوت است. مبحث زیر تنها به عنوان یك رهنمود و شرح مختصری در این باره ارائه می گردد.

محتوای موضوعی یك مدرك با حوزه ای كه مدرك در آن مورد استفاده قرار خواهد گرفت ارتباط نزدیكی دارد. در نتیجه ضرورت دارد تا نمایه سازان درك بنیادی راجع به ماهیت حوزه شامل تاریخچه، مكاتب فكری، الگوها، حوزه های پژوهشی، فعالیتها، اهداف و مقاصد آن بدست بیاورند تا بتوانند نقشهایی كه یك مدرك خاص در یك حوزه ایفا خواهد كرد درك نمایند. نمایه سازان می توانند این دانش را با مطالعه فعالیتها و متون و گفتمانهای یك حوزه بدست آورند. نكته اصلی و پر اهمیت آن است كه نمایه سازان بتوانند به خوبی اهداف و مقاصد كلی، تاریخچه و سنتهای پژوهشی جاری را شناسایی كنند. هدف نهایی این تجزیه و تحلیل، درك یك حوزه است كه نمایه سازان را قادر می سازد حوزه مورد نظر را بطور كامل شناسایی و با ابعاد مختلف آن آشنا شوند. نمایه سازان همچنین می بایست جایگاه كاربران را در حوزه مورد نظر بیابند. آنها باید نقشهای كاربران و جایگاه آنها را در حوزه مورد نظر تجزیه و تحلیل كنند و نیازها و علائق خاص كاربران را در حوزه مورد مطالعه مشخص كنند. این تجزیه و تحلیل به نمایه سازان دانشی راجع به كاربران در هر یك از حوزه های مورد نظر می دهد.

یك نمایه ساز باید به دنبال شناخت جایگاه مناسب كاربران در حوزه ای بزرگتر باشد تا بدین وسیله موضوعهای مورد علاقه، گرایشهای خاص و سطح تخصصی اطلاعات مورد نیاز آنها تعیین گردد. البته نمایه ساز نیازمند این نوع از اطلاعات است تا بتواند محتوای موضوعی یك مدرك را با توجه به سودمندی آن برای كاربران تعیین كند. وی همچنین نیازمند آن است تا جایگاه كاربران را در حوزه مورد نظر بدست آورد تا قادر باشد بدین وسیله كاربردهای كامل یك مدرك را تعیین نماید. تعیین سودمندی و میزان ربط یك مدرك برای كاربران بدون شك گستره محتوای موضوعی آن را توسعه می دهد. در این حالت، نمایه ساز نه تنها محتوای موضوعی مدارك را تعیین می كند بلكه نحوه استفاده از مدارك را نیز تعیین خواهد كرد.

یكی از جنبه های مهم و اغلب نادیده گرفته شده در فرآیند نمایه سازی، غلائق پنهان و ضمنی خود نمایه سازان است و این شاید به دلیل آن است كه توقع نمی رود كه خود نمایه سازان در فرآیند نمایه سازی نقشی داشته باشند. ولیكن باید اذعان كرد كه با توجه به اینكه فرآیند تجزیه و تحلیل در نمایه سازی بر اساس تصمیم گیری و تفسیر زمینه های مرتبط انجام می شود، نمایه ساز از جایگاه ویژه ای در این فرآیند برخوردار است. به همین دلیل می بایست نقش نمایه سازان با دقت مشخص و تجزیه و تحلیل شود. برای نمونه، یك نمایه ساز در جائی كه نیاز است كه قضاوتهای روشنی راجع به بازنمون مدارك انجام دهد می بایست نقش یك مفسر فعال را برعهده گیرد و در عوض در جائیكه تلاش دارد تا مدرك را بصورت طبیعی بازنمون كند، نقش یك توصیفگر را متقبل شود.این گزینشها را نمی توان در سطح استانداردهای بین المللی اتخاذ كرد بلكه نقش دقیق یك نمایه ساز اغلب بصورت محلی تعیین می شود.

قابل ذكر است كه تجزیه و تحلیلهای سه گانه راجع به حوزه، كاربران و نمایه سازان – كه پیش از این بدانها اشاره شد – می بایست بصورت مرتب انجام پذیرد تا بدین وسیله اطلاعات نمایه سازان در رابطه با آخرین تغییرات صورت گرفته در حوزه، جامعه كاربران و نقش نمایه سازان همیشه روزآمد بماند. این تجزیه و تحلیلها می توانند به عنوان پایه و چارچوبی برای مراجعه نمایه سازان در كار روزانه خود مورد استفاده گیرند.

با پایان یافتن تجزیه و تحلیلهای مرتبط با حوزه، كاربران و نمایه سازان، تجزیه و تحلیل مربوط به محتوای موضوعی مدارك با پرسش راجع به رشته موضوعی مرتبط با مدرك و چگونگی استفاده كاربران از آن در آینده آغاز خواهد شد. با ارائه این پرسشها اطمینان حاصل می شود كه یك مدرك در چارچوب حوزه و كاربران آن مورد ارزیابی قرار می گیرد. البته پاسخ به این پرسشها به تجزیه و تحلیلهای پیشین نمایه سازان از حوزه ها، نیازها و علائق كاربران بستگی خواهد داشت. واضح است كه یك نمایه ساز تنها پس از مشخص كردن زمینه موضوعی یك مدرك قادر خواهد شد كه محتوای موضوعی آن را مشخص كند و آن را به زبان نمایه سازی ترجمه و تبدیل نماید.

در موقعیتهائی كه نمایه سازان برای یك نظام بازیابی حاوی مجموعه و كاربران گسترده ( مانند یك كتابخانه دانشگاهی یا یك كتابخانه عمومی ) فعالیت می كنند، تجزیه و تحلیل محتوای موضوعی یك مدرك را می توان در حوزه های متعدد انجام داد و یا تمام كاربران را به صورت یك حوزه خاص در نظر گرفته و تجزیه و تحلیل را انجام داد. در این رابطه قاعده اصلی آن است كه محتوای موضوعی یك مدرك به حوزه مورد نظر آن مرتبط می باشد و شناسایی محتوای موضوعی در چارچوب حوزه ها صورت می پذیرد.

هسته اصلی تجزیه و تحلیلها در رویكرد حوزه مدار در فرآیند نمایه سازی حوزه است و در این رویكرد به منظور تعیین محتوای موضوعی مدارك از دانش مربوط به حوزه و كاربران استفاده می شود. سودمندی بكارگیری این رویكرد آن است كه نمایه سازان همیشه چارچوبی روشن را برای مراجعه در تصمیم گیریهای مورد نیاز برای نمایه سازی بدست خواهند آورد و این اطمینان حاصل می شود كه فرآیند نمایه سازی همگام با استفاده كاربران از اطلاعات صورت گرفته و در نتیجه نتایج موثرتری را پدید می آورد.

● نتیجه گیری

مفهوم تجزیه و تحلیل در نمایه سازی را باید چنان گستراند كه تنها مدارك چاپی را تحت پوشش قرارندهد. تجزیه و تحلیل موضوعی یك مدرك بر اساس زمینه موضوعی و كاربرد بالقوه آن مدرك مشخص می شود. یك نمایه ساز به منظور تجزیه و تحلیل یك مدرك باید دانش، نظرات و تجربه خود را در كنار یكدیگر بكار گیرد. در این راستا رویكرد حوزه مدار، نوع دانش مورد نیاز یك نمایه ساز و نحوه استفاده از آن را برای وی مشخص می كند.

اغلب فرآیند نمایه سازی را دو مرحله ای معرفی می كنند كه در مرحله نخست، نمایه ساز یك مدرك را به منظور تعیین محتوای موضوعی آن تجزیه و تحلیل می كند و در مرحله بعد، محتوای موضوعی را به كلیدواژه های نمایه ای ترجمه و تبدیل می نماید.

این دو مرحله در رویكرد حوزه مدار جزء دو مرحله پایانی یك فرآیند است كه با تجزیه و تحلیل حوزه موضوعی آغاز شده و تجزیه و تحلیل نیازهای اطلاعاتی كاربران و نقشها و دیدگاههای نمایه سازان را شامل می شود.

با وجود سودمندی فرآیند دو مرحله ای نمایه سازی در تفكیك مرحله تجزیه و تحلیل محتوای موضوعی مدارك از مرحله ایجاد و انتخاب واژه های نمایه ای، این فرآیند در گستراندن و افزودن گامهایی كه یك نمایه ساز می بایست در زمان نمایه سازی طی كند ناكارآمد می باشد.

تجزیه و تحلیل مدارك به منظور مشخص كردن محتوای موضوعی آنها پدیده ای پیچیده است كه به توضیحات پیچیده ای نیز برای راهنمایی نمایه سازان نیاز دارد. رویكرد حوزه مدار در نمایه سازی چارچوبی را ارائه می كند كه پیچیدگی ذكر شده را مهار كرده و نمایه سازان را از طریق زنجیره تجزیه و تحلیلهای مورد نیاز راهنمایی می كند.
 
 Email: mzerehsaz@gmail.com
منابع و مآخذ
Albrechtsen, H. (۱۹۹۳). Subject analysis and indexing: from automated indexing to domain analysis. The Indexer, ۱۸, ۲۱۹–۲۲۴.
Albrechtsen, H., Pejtersen, A. M., & Cleal, B. (۲۰۰۲). Empirical work analysis of collaborative film indexing. In H. Bruce, R. Fidel, P.
Ingwersen, & P. Vakkari (Eds.), Emerging frameworks and methods. Proceedings of the fourth international conference on conceptions of library and information science (pp. ۸۵–۱۰۸). Greenwood Village: Libraries Unlimited.
Andersen, J., & Christensen, F. S. (۲۰۰۱). Wittgenstein and indexing theory. In H. Albrechtsen & J. E. Mai (Eds.), Advances in classification research. Proceedings of the ۱۰th ASIS SIG/CR classification research workshop (vol. ۱۰, pp. ۱–۲۱). Medford, NJ: Information Today.J. E. Mai / Information Processing and Management ۴۱ (۲۰۰۵) ۵۹۹–۶۱۱
Anderson, J. D. (۱۹۹۴). Standards for indexing: revising the American National Standard Guidelines Z۳۹.۴. Journal of the American Society for Information Science, ۴۵, ۶۲۸–۶۳۶.
Bates, M. J. (۱۹۹۶). Learning about the information seeking of interdisciplinary scholars and students. Library Trends, ۴۴, ۱۵۵–۱۶۴.
Bates, M. J. (۱۹۸۶). Subject access in online catalogs: a design model. Journal of the American Society for Information Science, ۳۷, ۳۵۷–۳۷۶.
Beghtol, C. (۱۹۸۶). Bibliographic classification theory and text linguistics: aboutness analysis, intertextuality and the cognitive act of classifying documents. Journal of Documentation, ۴۲, ۸۴–۱۱۳.
Bertrand, A., & Cellier, J. (۱۹۹۵). Psychological approach to indexing: effects of the operatorÕs expertise upon indexing behaviour.
Journal of Information Science, ۲۱, ۴۵۹–۴۷۲.
Birnbaum, N. (۱۹۸۶). The arbitrary disciplines. In D. E. Chubin, A. L. Porter, F. A. Rossini, & T. Connolly (Eds.), Interdisciplinary analysis and research (pp. ۵۳–۶۶). Mt Airy: Lomond.
Blair, D. (۱۹۹۰). Language and representation in information retrieval. New York: Elsevier.
Chu, C. M., & OÕBrien, A. (۱۹۹۳). Subject analysis: the first critical stages in indexing. Journal of Information Science, ۱۹, ۴۳۹–۴۵۴.
Chubin, D. E., Porter, A. L., & Rossini, F. A. (۱۹۸۶). Interdisciplinary research: The why and the how. In D. E. Chubin, A. L. Porter, F. A. Rossini, & T. Connolly (Eds.), Interdisciplinary analysis and research (pp. ۳–۱۰). Mt Airy: Lomond.
Cooper, W. S. (۱۹۷۸). Indexing documents by gedanken experimentation. Journal of the American Society for Information Science, ۲۹, ۱۰۷–۱۱۹.
Dogan, M. (۲۰۰۱). Specialization and recombination of specialties in the social sciences. In N. J. Smelser & P. B. Balters (Eds.), International encyclopedia of social and behavioral sciences (pp. ۱۴۸۵۱–۱۴۸۵۵). New York: Elsevier.
Dogan, M., & Pahre, R. (۱۹۹۰). Creative marginality: innovations at the intersection of social sciences. Boulder: Westwiew Press.
Eco, U. (۱۹۹۴). The limits of interpretation. Bloomington: Indiana University Press.
Farrow, J. F. (۱۹۹۱). A cognitive process model of document indexing. Journal of Documentation, ۴۷, ۱۴۹–۱۶۶.
Farrow, J. F. (۱۹۹۴). Indexing as a cognitive process. Encyclopedia of Library and Information Science, ۵۳(۱۶), ۱۵۵–۱۷۱.
Fidel, R. (۱۹۹۴). User oriented indexing. Journal of the American Society for Information Science, ۴۵, ۵۷۲–۵۷۶.
Fish, S. (۱۹۸۰). Is there a text in this class: the authority of interpretive communities. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Frohmann, B. (۱۹۹۰). Rules of indexing: a critique of mentalism in information retrieval theory. Journal of Documentation, ۴۶, ۸۱–۱۰۱.
Hjørland, B. (۱۹۹۲). The concept of ‘‘subject’’ in information science. Journal of Documentation, ۴۸, ۱۷۲–۲۰۰.
Hjørland, B. (۱۹۹۷). Information seeking and subject representation: an activity–theoretical approach to information science. Westport,CT: Greenwood Press.
Hjørland, B. (۲۰۰۲). Domain analysis in information science: eleven approaches––traditional as well as innovative. Journal of Documentation, ۵۸, ۴۲۲–۴۶۲.
Hjørland, B., & Albrechtsen, H. (۱۹۹۵). Toward a new horizon in information science: domain analysis. Journal of the American Society for Information Science, ۴۶, ۴۰۰–۴۲۵.
Hutchins, W. J. (۱۹۷۸). The concept of ‘‘aboutness’’ in subject indexing. Aslib Proceedings, ۳۰, ۱۷۲–۱۸۱.
Introna, L. D. (۱۹۹۸). Language and social autopoiesis. Cybernetics and Human Knowing, ۵, ۳–۱۷.
ISO (۱۹۸۵). Documentation––Methods for examining documents, determining their subjects and selecting indexing terms. International Organization for Standardization, ISO ۵۹۶۳ ۱۹۸۵.
Jacob, E. K., & Shaw, D. (۱۹۹۸). Sociocognitive perspectives on representation. Annual Review of Information Science and Technology, ۳۳, ۱۳۱–۱۸۵.
Jones, K. (۱۹۷۶). Towards a theory of indexing. Journal of Documentation, ۳۲, ۱۱۸–۱۲۵.
Klein, J. T. (۱۹۹۶a). Crossing boundaries: knowledge, disciplinarities, and interdisciplinarities. Charlottesville: University of Virginia Press.
Klein, J. T. (۱۹۹۶b). Interdisciplinary needs: the current context. Library Trends, ۴۴, ۱۳۴–۱۵۴.
Lancaster, F. W. (۲۰۰۳). Indexing and abstracting in theory and practice (۳rd ed.). Champaign: Graduate School of Library and Information Science, University of Illinois.
Langridge, D. W. (۱۹۸۹). Subject analysis: principles and procedures. London: Bowker Saur.
Langridge, D. W. (۱۹۷۶). Classification and Indexing in the humanities. London: Butterworths.
Mai, J. E. (۲۰۰۰). Deconstructing the indexing process. Advances in Librarianship, ۲۳, ۲۶۹–۲۹۸.
Mai, J. E. (۲۰۰۱). Semiotics and indexing: an analysis of the subject indexing process. Journal of Documentation, ۵۷, ۵۹۱–۶۲۲.
Milstead, J. L. (۱۹۹۴). Needs for research in indexing. Journal of the American Society for Information Science, ۴۵, ۵۷۷–۵۸۲.
Nielsen, M. L. (۲۰۰۱). A framework for work task based thesaurus design. Journal of Documentation, ۵۷, ۷۷۴–۷۹۷.
Sauperl, A. (۲۰۰۴). CatalogersÕ common ground and shared knowledge. Journal of the American Society for Information Science and Technology, ۵۵, ۵۵–۶۳.
Sauperl, A. (۲۰۰۲). Subject determination during the cataloging process. Lanham, MD: Scarecrow Press. ۶۱۰. J. E. Mai / Information Processing and Management ۴۱ (۲۰۰۵) ۵۹۹–۶۱۱
Sievert, M. C., & Andrews, M. J. (۱۹۹۱). Indexing consistency in information science abstracts. Journal of the American Society for Information Science, ۴۲, ۱–۶.
Soergel, D. (۱۹۸۵). Organizing information: principles of data base and retrieval systems. Orlando, FL: Academic Press.
Swift, D. F., Winn, V. A., & Bramer, D. A. (۱۹۷۹). A sociological approach to the design of information systems. Journal of the American Society for Information Science, ۳۰, ۲۱۵–۲۲۳.
Talja, S., Keso, H., & Pietilainen, T. (۱۹۹۹). The production of context in information seeking research: a metatheoretical view. Information Processing and Management, ۳۵, ۷۵۱–۷۶۳.
Tennis, J. (in press). Two axes of domains for domain analysis. Knowledge Organization.
Tibbo, H. R. (۱۹۹۴). Indexing for the humanities. Journal of the American Society for Information Science, ۴۵, ۶۰۷–۶۱۹.
Wilson, P. (۱۹۶۸). Two kinds of power: an essay on bibliographic control. Berkeley: University of California Press.J. E. Mai / Information Processing and Management ۴۱ (۲۰۰۵) ۵۹۹–۶۱۱
پانوشتها:
[۱] این اثر ترجمه مقاله زیر است :
Mai, Jens Erik. ( ۲۰۰۵ ). Analysis in indexing : document and domain centered approaches. Information Processing and Management, No ۴۱, P ۵۹۹ ۶۱۱
[۲] كارشناس ارشد علوم كتابداری و اطلاع رسانی و كارشناس مسؤول تالارهای گروه مطبوعات مركز كتابخانه ها، موزه ها و مركز اسناد آستان قدس رضوی
[۳] Document – Oriented approach
[۴] User – Oriented approach
[۵] Document – Centered approach
[۶] Domain – Centered approach
[۷] Compatibiliy Standards
[۸] Advisory Standarss
[۹] David Blair
[۱۰] Futility
[۱۱] Pseudoscience
[۱۲] Perceptual Indexing
[۱۳] Conceptual Indexing
[۱۴] Objectified approach
[۱۵] Interpretive approach
[۱۶] Hjørland and Albrechtsen 
 
 
   نما مجله الکترونیکی پژوهشگاه اطلاعات و مدارک 

  بر گرفته   از مقالات ارسالی به آفتاب
       
      
 
 
 

 

 

 

 

 

 

 

آموزش کتابشناختی

 
مسعود بهمن آبادی  

● تاریخچه

تا دهه ۱۸۵۰، کتابداران نحوه استفاده از کتابخانه را به مراجعان آموزش می دادند. تلاش ساموئل گرین برای ایجاد میز مرجع در کتابخانه های عمومی در دهه ۱۸۷۰ نخستین اقدام رسمی در این زمینه محسوب می شود.

خدمات رسمی مرجع در اواخر قرن ۱۹ و اوایل قرن ۲۰، یعنی زمانی که نظام های استاندارد فهرستنویسی و رده بندی گسترش یافت، پدید آمد. مؤثرترین نیای جنبش معاصر آموزش کتابشناختی لوئیس شورز[۲] بود که طی چهار دهه در مقالات خود از اندیشه "کتابخانه دانشکده" دفاع می کرد. در این رویکرد، مطالعه مستقل به منزله نخستین روش یادگیری تلقی می شد و کتابداران نیز همتای اعضای هیأت علمی در کلاس محسوب می شدند.

با رویکرد فلسفی، مفهوم آموزش در سال ۱۸۷۶ و در آغاز جنبش نوین کتابداری در باور حرفه ای کتابداران جای گرفت.

ملویل دیویی در نخستین شماره از نخستین نشریه حرفه ای کتابداری نوشت: "زمان آن رسیده است که کتابخانه به آموزشگاه و کتابدار در عالی ترین مفهوم خود، به آموزگار، مبدل شود."

در این دوره، آثار نسبتآ پیشرفته ای منتشر شد و جنبش کتابخانه های عمومی مشروعیت خود را در اصول دموکراتیک یافت. کتابداران دیگر "نگهبانان" منفعل نبودند و باید تبدیل به راهنمایانی فعال می شدند.

در سال ۱۹۴۹ برنامه سه مرحله ای آموزش استفاده کنندگان توسط بخش دانشگاهی و تحقیقاتی انجمن کتابداران انگلیس پیشنهاد شد که نقطه عطفی در این زمینه به حساب می آمد.

در اواخر دهه ۱۹۵۰، پاتریشیا ناپ[۳] برنامه ای از آموزش کتابشناختی را که متأثر از اندیشه های شورز بود تجسّم بخشید. این برنامه به طور تجربی در دانشکده مانتیث[۴] در دانشگاه ایالتی وین[۵] در اوایل دهه ۱۹۶۰ انجام شد. برنامه پیشنهادی او بر وحدت و یکپارچگی، آموزش فرایند پژوهش، و تلفیق کامل آموزش کتابشناختی با برنامه آموزشی جامع تر تأکید داشت.

پس از ناپ، آموزش کتابخانه را در برنامه درسی وارد کردند. محور اصلی این برنامه، آموزش "وابسته به درس" یا "با درس" بود که نخست برای دانشجویان سال اول علوم انسانی برگزار شد و در دوره های تخصصی بعدی نیز ادامه یافت.

آموزش کتابشناختی به عنوان وجهی از ارائه خدمات رسمی، اگرچه به گونه های متفاوتی ارائه می شد، حداقل در دانشگاه پذیرشی سریع و گسترده یافت. عوامل احتمالی مؤثّر بر این روند عبارت بودند از: سنخیت آن با سنّت خدمات عمومی کتابداری و تعاریف حرفه ای که کتابداران از خود ارائه می کنند؛ حمایتی که به نظر می رسید آموزش کتابشناختی از تلاش همزمان کتابداران برای کسب اعتبار بیشتر به عمل می آورد؛ دسترسی نسبتآ مناسب به منابع لازم در سال های ۱۹۶۰ و اوایل ۱۹۷۰؛ و ناخرسندی عمومی آن دوره از وضعیت موجود.

به هر حال، آموزش کتابشناختی با روندی نسبتآ سریع، از امری نو به سوی جریانی تثبیت شده حرکت کرد. این خدمت که نخست تبادل آشنایی با کتابخانه[۶] نامیده می شد، خیلی زود به تبادل آموزش و آشنایی با کتابخانه[۷] تبدیل شد. در دهه ۱۹۷۰، انجمن کتابخانه های دانشکده ای و پژوهشی[۸]. <راهنمای آموزش کتابشناختی در کتابخانه های دانشگاهی>[۹] را رسمآ منتشر کرد؛ شورای انجمن کتابداران امریکا <آموزش بهره گیری از کتابخانه: بیانیه خط مشی> [۱۰] را پذیرفت؛ در <مجله کتابخانه های دانشگاهی> [۱۱] ستونی به آموزش کتابشناختی اختصاص یافت و بسیاری از انجمن های حرفه ای "میز گردها" یا واحدهای فرعی برای آموزش کتابشناختی ایجاد کردند؛ و دانشکده های کتابداری و اطلاع رسانی دوره های رسمی "روش ها" را بنیاد نهادند. در ۱۹۸۳، نشریه ای ویژه آموزش کتابشناختی با عنوان راهکارهای >جست وجو< [۱۲] آغاز به کار کرد.

در همین حال، اصطلاحاتی که ناظر بر آموزش کتابشناختی بود پیوسته مورد بحث قرار می گرفت و تغییر