1389-10-28 11:53:49
کتابخانه های الکترونیکی نیاز واقعی دنیای پیشرفته امروزی

نویسنده : بنت الهدی عظیمی پور
       سمیه عسگری  
 
کتابخانه ها در هر جامعه ای نشان دهنده فرهنگ و رشد عقلانی و بالندگی است.امروزه ما در عصر بالندگی هستیم و در عصر حاضر بایستی تمامی محصولات الکترونیکی در کتابخانه ها به طور تلفیقی با خدمات اطلاع رسانی ترویج یابند.با رواج روز افزون تاثیر رایانه در زندگی روزمره جهان با سرعت فزاینده ای به دنیای الکترونیک و دیجیتال تبدیل می شود.کتاب الکترونیکی پدیده ای کاملا تازه در این بین است و می رود تا نظام آموزش واطلاع رسانی را با دگرگونی هایی اساسی مواجه سازد در همین راستا سوال هایی از قبیل "کتاب های الکترونیک چه نوع کتاب هایی هستند؟چه محاسنی دارند؟ آیاجای کتاب های کاغذی را خواهند گرفت؟هدف این مقاله پاسخ به سوال های فوق است.

با استفاده روزافزون از رایانه در کتابخانه ها به تدریج شکل سنتی خدمات کتابخانه ها رنگ می بازد و تغییرات روی داده ها اجتناب ناپذیر به نظر می رسند زیرا انقلابی که فناوری های جدید اطلاعاتی به وجود آورده است پیامدهای خویش را نیز به دنبال دارد، رفته رفته جای خود را در بازار کتاب باز می کند. کتاب های الکترونیکی(Ebooks) این کتاب ها در بازار جهانی تا حدی رایج شده اند امادر کشور ما کاملا غریبه اند.

با وجود این که منابع و اسناد کاغذی برای مطالعه راحت اند و هیچ چیز در زندگی انسان،جای کتاب را نمی گیرد اما باید اعتراف کرد یافتن اطلاعات مورد نیاز که در آن ثبت شده،مشکل است.با وجود هزاران ابزار واسط و مهارت داشتن کتابداران استفاده از کتابخانه های بزرگ هنوز هم می تواند با چالش و سختی هایی همراه باشد. کتابخانه های دیجیتالی در واقع اطلاعات را به محل کار استفاده کننده منتقل می کنند بدین ترتیب نیازی به مراجع هر روزه به کتابخانه ها نیست. هر جا که یک کامپیوتر شخصی متصل به شبکه وجود داشته باشد کتابخانه ها نیز در آنجا حضور دارد. درحال حاضر بیشک نظام های رایانه ای از جنبه های مختلف بهتر از روش های دستی و سنتی برای یافتن اطلاعات اند، هر چند ممکن است آن چنان که همه افراد انتظار دارند، مطلوب نباشند، اما استفاده های فراوانی داشته،به طور منظم درحال پیشرفت هستند.رایانه بخصوص برای کار مرجع بسیار مفید است و اطلاعات را از منابع مختلف گردآوری کرده،آنها را با هم مقایسه می کند و در دسترس افراد قرار می دهد.

● نقش کتابخانه ها در تحقیقات: تحول از نقش سنتی به نقش نوین در ارائه خدمات

تحقیقات و کتابخانه ها یک تاثیر متقابل بر یکدیگر دارند و همان طوری که کتابخانه ها با گردآوری و سازماندهی و اشاعه اطلاعات نقش موثری در تحقیقات و پیشرفت کشورها ایفاد می نمایند، کتابخانه ها نیز از تحقیقات و پژوهشهای بشری بی بهره نبوده و در واقع اوج گیری و پیشرفت های همه جانبه تحقیقات بشری دستمایه ای برای رونق روزافزون کتابخانه ها بوده است.

در یک جامعه علمی همانند دانشگاه، کتابخانه به عنوان قلب آن جامعه عمل می کند و وظیفه خدمت رسان هاهنگی بخش های دیگر آن جامعه را بر عهده دارد کتابخانه ها با فراهم آوری منابع اطلاعاتی موردنیاز پژوهشگران، در تولیداطلاعات علمی پژوهشگران نقش عمده ای ایفا می نمایند.

● روابط بین تحقیقات

۱) تحقیقات رقابتی: تحقیقاتی که با یکدیگر در رقابت مستقیم هستند مثل رقابت تحقیقاتی برای دست یابی به قدرت برتر نظامی در دوران جنگ جهانی دوم.

۲) تحقیقات موازی: در این مورد رقابت آشکاری در بین نیست، بلکه یافتن آن چه مورد جست وجو می باشد با اهمیت است.

۳) تحقیقات نیائی: تحقیقاتی که کار محقق بر شالوده آنها بنا می شود و یا از بطن آنها نشات می گیرد. ساده ترین دلیل برقراری پیوند بین یک تحقیق و تحقیقات قبلی اینست که محقق از آنچه قبلا در آن موضوع رخ داده است آگاه شود و زمینه لازم را برای تحقیق خود فراهم آورد.

۴) تحقیقات وسیله ساز: تحقیقاتی هستند که از طریق فراهم آوردن ابزارهای پژوهش، مواد خام، مسائل قابل بررسی و شواهد، به اجرای تحقیقات در سایر رشته ها کمک می کنند.

● نقش کتابداران در جهت آشنائی محققان با تحقیقات گذشته:

آن چه مانع بهره گیری منابع موجود در کتابخانه های ایران می شود، دشواری یافتن نیست، بلکه دشواری فهمیدن است. بهره اندکی که از دریای کتاب ها و مجلات لاتین خوب سازماندهی شده در کتابخانه های ایران گرفته می شود ناشی از این مساله است . در واقع در مورد دشواری فهمیدن می توان به موانع زبانی اشاره نمود که لزوم یادگیری زبان خارجی که عموما زبان انگلیسی است و به عنوان زبان بین المللی محسوب می شود، بر کسی پوشیده نیست.

● وظایف کتابخانه ها جهت بسترسازی برای تحقیقات:

اهم وظایف کتابخانه ها (خصوصا کتابخانه های دانشگاهی ) جهت بسترسازی مناسب برای پژوهش و تحقیق عبارتند از :

الف) فراهم آوری گزینشی: یکی از وظایف اصلی کتابخانه ها، تهیه منابع موردنیاز کاربران است اما با توجه به رشد انتشارات و عدم دسترسی به همه منابع، کتابخانه ها مجبور هستند به فراهم آوری گزینشی متناسب با نیاز کاربران خود روی آورند. از طرف دیگر با توجه به محدودیت منابع مالی کتابخانه ها، مسائل مربوط به گزینش مواد و حداکثر استفاده از منابع مالی جهت تهیه موادی که به احتما ل فراوان نیازهای استفاده کنندگان خود را برآورده می سازد، اهمیت پیدا می کند.

ب) سازماندهی و نظارت: یکی دیگر از وظایف کتابخانه ها جهت گسترش امر پژوهش، سازماندهی اطلاعات فراهم آوری شده است به نحوی که منابع دسترس پذیر گردند. کار سازماندهی منابع اطلاعاتی از طریق فهرست نویسی، رده بندی، نمایه سازی و خدمات چکیده نویسی میسر گردد. به این نکته باید توجه داشت که اگر کتابخانه ای منابع غنی در اختیار داشته باشد ولی منابع اطلاعاتی دسترس پذیر نباشند کتابخانه کارایی مفیدی نخواهد داشت.

ج) فراهم کردن امکان دسترسی به اطلاعات که به نوعی به سازماندهی منابع اطلاعاتی که قبلا اشاره گردید مربوط می شود. در این مورد باید توجه داشت که برای سهولت دسترسی کاربران کتابخانه به منابع اطلاعاتی موردنیاز، باید از سیستم مخزن باز در کتابخانه ها استفاده گردد. زیرا دسترس پذیری فیزیکی منابع، در تشویق به مطالعه وجذب مراجعه کنندگان به کتابخانه وپژوهش نقش مهمی ایفا می کند. بنابر این کتابخانه های (بویژه کتابخانه های دانشگاهی) باید به این امر توجه نموده و از طریق نظام مخزن باز در کتابخانه ها امکان دسترسی بیشتربه منابع اطلاعاتی رابرای کاربران خویش فراهم آورند.

اگر کتابخانه ای منابع اطلاعاتی مفید ومناسبی فراهم آور د و سیستم مخزن کتابخانه نیز بصورت باز اداره شود که دسترسی به منابع فراهم گردد ولی منابع به زبانی باشد که برای مراجعه کننده قابل فهم نباشد، درواقع دسترسی به اطلاعات صورت نگرفته است وفقط دسترسی فیزیکی به منابع مهیا شده است.

● تغییر از نقش سنتی به شکل نوین درارائه خدمات کتابخانه ها:

در سال های اخیر با ورود فناوری های نوین اطلاعاتی به کتابخانه ها، کتابخانه ها از این فناوری ها جهت ارتقا» و بهبود خدمات خود، بهره گرفته اند. درواقع دو حوزه کتابداری واطلاع رسانی وحوزه رایانه از یکدیگر متاثربوده اند.

با این روش ارائه خدمات در کتابخانه ها تسهیل یافته وعلاوه بر این رضایت بیشتر مراجعین را به همراه آورده . همچنین کتابداران کتابخانه ها نیز از ارائه خدمات بشکل نوین استقبال نموده اند زیرااستفاده ازتجهیزات رایانه ای درکتابخانه ها برای کاربران وکتابداران جذابیت بیشتری داشته وکار کردن با منابع و تجهیزات رایانه ای راحت تر است.


نشر الکترونیکی و ایجاد کتابخانه های دیجیتالی:

با افزایش انتشارات در جوامع علمی ومشکلات نگهداری وکمبود فضا در کتابخانه ها منابع الکترونیکی به یاری کتابخانه ها آمده اند واین امر باعث شده که کتابخانه ها به حجم زیادی از اطلاعات دسترسی داشته باشند.تا چند سال پیش نشر الکترونیکی با رایانه وکمک گرفتن ازآن برای تسهیل وسرعت بخشیدن به انتشارات کاغذی بهره می گرفت اما اکنون با عنیت یافتن مفاهیمی چون مجله الکترونیکی، کتاب الکترونیکی و نیز پایگاه های داده الکترونیکی محصولات نهایی الکترونیکی وارد جامعه علمی شده اند. درحال حاضر انتشارات الکترونیکی با رایانه وبرای رایانه است نه برای تسهیل وسرعت بخشیدن به انتشارات کاغذی. امروزه نشر الکترونیکی درمقابل نشر کاغذی قرار گرفته است واگر کتابخانه ها بخواهند با شیوه سنتی خدمات ارائه نمایند، جوابگوی نیاز پژوهشگران نخواهد بود.

مزایا ومعایب نشر الکترونیکی: از مزایای نشر الکترونیکی می توان به سرعت، تسهیل به اطلاعات وصرفه جوئی در فضا اشاره نمود.درمقابل مزایای نشر الکترونیکی، برخی از هزینه زیاد نشر الکترونیکی در مقابل نشر چاپی به عنوان یکی از معایب آن یاد می کنند. در این مورد اگر توجه داشته باشیم که نشر چاپی در ظاهر شاید هزینه اش کمتر باشد ولی اگر به طور مثال هزینه سخت افزاری، نرم افزاری نشر الکترونیکی مجلات الکترونیکی را با هزینه های شکل چاپی نشریات که شامل هزینه اشتراک منابع، هزینه ساختمان وقفسه بندی مجلات و غیره مقایسه کنیم شاید با منافعی که ذکر شد از قبیل سرعت، تسهیل دسترسی با صرفه تر باشد.باید توجه نمود که نشر الکترونیکی تا کنون بیشتر در مورد منابع ردیف دومی یعنی واژه نامه ها، ودایره المعارفها و غیره کار می رفت. زیرا شکل الکترونیکی این منابع برای محقق سرعت وهمچنین تسهیل دستیابی به اطلاعات مورد نظر را از منابع چاپی میسر می کرد و در ضمن برای حل مشکل کمبود فضا در کتابخانه ها مفید واقع می شد. مثلا" دایره المعارف ۲۴جلدی بریتانیکا را روی یک سی دی ذخیره کرده اند که نسبت به منابع چاپی در کتابخا نه ها جای کمتری اشغال می کند ودسترسی وبازیابی اطلاعات از طریق آن نیز راحت تر است.ولی در حال حاضر تکنولوژی اطلاعات به تدریج به سمت تولید منابع ردیف اول، یعنی خود کتاب ومدرک پیش رفته است و ایجاد کتاب الکترونیکی وبه تبع آن ایجاد کتابخانه الکترونیکی میسر گردیده است. مزایا و ویژگی های کتاب های الکترونیکی عبارتند از: دسترسی از راه دور، سهولت انتقال در عین یکپارچگی مطالب،انسجام مطالب و تنوع کاربرد،تبادل بینابین مطالب با یکدیگر، پشتیبانی از امکانات، سهولت کار واجرا.

رویکرد متفاوت به ملاحظات امنیتی در ابتکارات کتابخانه های دیجیتالی:

برنامه ریزی برای یک کتابخانه دیجیتالی در صورتی با موفقیت مواجه می شود که مشتریان را به مثابه مراجعان در نظر بگیرد و به موضوعاتی همچون وفاداری به کتابخانه، حفظ مشتری و توسعه بازار مناسب، توجه داشته باشد. در کتابخانه های دیجیتالی، دو موضوع پایداری و امنیت در درجه اول اولویت قرار می گیرند. سیستم عاملی که برای کتابخانه دیجیتالی در نظر گرفته ایم چه بسا بیشتر از ۵، ۱۰ یا ۱۵ سال کارآیی نداشته باشد. محافظت از داده های دیجیتالی جنبه مهمی است که در اکثر ابتکارات کتابخانه های دیجیتالی در ایران، به آن توجه نمی شود. یکی از مولفه های مهم در همان ده درصدی که طراحان در نود درصد اوقات نادیده می گیرند، امنیت است. هرگاه سخن از امنیت به میان می آید ذهن ما ناخودآگاه به طرف ورود بدون مجوز، دستبرد به اطلاعات و وحشت آفرینی رایانه ای کشیده می شود. اگرچه توجه به موارد فوق در همه ابتکارات مربوط به ایجاد دارایی های شبکه ای معتبر است، اما اینها تنها مشتی نمونه خروار هستند.

● مفاهیم امنیت:

۱) رها از خطر یا گزند: دژ مستحکم.

۲) رها از خطر از دست رفتن; گاو صندوق: نوشته هایش در گاوصندوق در امان بودند.

۳) رها از خطر ردگیری، استراق سمع یا خبرچینی به وسیله اشخاص غیرمجاز: فقط یک خط تلفن در سفارت امن بود .

۴) بدون ترس، اضطراب یا تردید

۵) الف) بدون احتمال شکسته شدن یا خمشدن; محکم: نردبان آهنی محکم

ب) محکم بسته شده: قفل سفت.

۶) مطمئن; قابل اعتماد: سرمایه گذاری مطمئن

۷) قطعی; مسلم: با سه گل زده شده در نیمه اول، پیروزی آنها قطعی بود. فقط معدودی از کتابخانه ها در ایران اگر نگوییم هیچیک از آنها دارای یک پروتکل امنیت سازمانی هستند. با وجود این به نظر می رسد که همه کتابخانه ها به سوی دیجیتالی شدن، مشتاقانه با یکدیگر مسابقه گذاشته اند. بعضی از آنها بدون این که به حفاظت مجموعه های خود توجه داشته باشند به سوی دیجیتالی شدن پیش می روند و بعضی دیگر به موضوعات پراکندهای نظیر جبران تغییر نحوه استفاده کاربران، افزایش تنوع در شیوه های ارزیابی اطلاعات یا ارایه موثر اطلاعات توجه دارند. رویکرد آنها هر دلیلی که داشته باشد در صورت فقدان پروتکل امنیت سازمانی، ضربه پذیر خواهد بود. ترسیم طرح امنیت کتابخانه دیجیتالی (دی ال اس پی)" به معنای استخدام یک مامور سابق اداره اطلاعات نیست، اما قرار دادن همه اطلاعات در سبد تحلیل امنیت رایانه، این کار را ایجاب می کند. "دی ال اس پی" نوعی فعالیت درشناخت آسیب پذیری های احتمالی است.

● محافظت از مطالب دیجیتالی:

یک شیوه، استفاده از پوسته امنیتی برای ارسال مواد دیجیتالی است. پوسته امنیتی زمانی فعال می شود که مراجعان در همه جا به کتابخانه دیجیتالی متصل شوند و موافقت خود را در پیروی از پروتکل های مدیریت حقوق دیجیتال اعلام کنند. یک نوع از این سیستمها در شرکت هایی نظیر "نت لایبرری" به کار می رود. در روزهای اولیه استفاده از "نت لایبرری"، مراجعین می بایست ابتدا نرم افزاری را پیاده می کردند تا بتوانند مواد را بخوانند. موادی که از طریق الکترونیکی امانت داده می شدند با یک مهر زمانی پیاده می شدند. این مهر باعث می شد دستیابی کاربر به مواد مزبور بعد از اتمام آن زمان خاص ناممکن گردد. برای امانت گرفتن مواد، بیشتر مراجعین موظف بودند ماده قبلی را برگردانند یا آن را مشاهده کنند. بعدها"نت لایبرری" سیستم درون خطی را برگزید و لازم بود که کاربر، مواد را به صورت درون خطی بخواند. به هر کاربر یک قفسه مجازی کتاب داده می شد تا بتواند مواد مورد علاقه خود را ذخیره کند.

حتی علائمی نیز ابداع گردیدند که به صورت درون خطی ذخیره می شدند. کاربران می توانستند بر مبنای ایجاد حق انحصاری اثر برای طرح فردی کپی هایی به تعداد معین تهیه کنند. درهر حال این سیستم دارای ویژگی منحصر به فردی بود که کپی برداری سیستماتیک را کنترل می کرد. سیستم قادر است کتاب های الکترونیکی را به صورت های متفاوت و نیز در قالب پی دی اف نشان دهد. شکل بالا صفحه ای از این سیستم را نشان می دهد. در هر حال باید توجه داشت که چنین پوسته امنیتی لزوما با حق محرمانه بودن مسائل شخصی مغایرت دارد. سیستم دیگری که برای ارسال مواد به کار می رود "آریل" نام دارد. "آریل" سیستمی است که توسط "گروه تحقیقات کتابخانه ای" برای ارسال الکترونیکی مواد اسکن شده، ابداع شده است.

● موتور جستجوی:alliance content open

این موتور جستجو در حال حاضر ۳۵هزار کتاب را اسکن کرده است که بیشتر آنها به زبان انگلیسی است. تمام این آثار بیشتر از ۵۰سال پیش نوشته شده اند و از حق مالکیت معنوی برخوردار نیستند. این آثار قابل دانلود و چاپ است و امکان استفاده مجدد از آنها برای اهداف تجاری وجود دارد. این موتور جست وجو پیشرفته ترازموتورجست وجوی کتاب گوگل نیست. وب سایتprogram pudlisher این موتور جستجو نویسندگان و ناشران را برای اسکن کردن آثار آنها دعوت به همکاری کرده استGallica سایت کتابخانه ملی فرانسه است. فهرست ۹۰هزار کتابهای دیجیتالی در قسمتimage موجود است، اما کلمات کلیدی در متن صفحات را اسکن نکرده است.

کتابخانه های رایانه ای ( این سه ترکیب چه تفاوتی با هم دارند)؟

کتابخانه دیجیتالی: نرم افزارهایی که بصورت عکس و تصویر و صدا باشند

کتابخانه الکترونیکی: فایلهایhtml , pbf باشند که آنلاین هستند. کتابخانه مجازی: اینها همه زیر مجموعه کتابخانه مجازی می باشند. کتابخانه دیجیتال بصورتoffline می باشد مثلا در قالب یکCD ولی کتابخانه مجازی یا الکترونیکی فقط به صورت آنلاین قابل استفاده است.

سرویس های تعریف شده در این سیستم را می توان به چند دسته مهم ذیل تقسیم نمود:

سرویس ورود اطلاعات، Import وExport سرویس، سرویس جستجوی اطلاعات، سرویس عضویت،Documents Online سرویس، Pudlish Online سرویس. مجموعه های موجود در کتابخانه دیجیتال: پایگاه و بانک های اطلاعاتی، مجلات الکترونیک، کتاب های الکترونیک. یاهو با همکاری چند دانشگاه مختلف و دو موسسه بایگانی کتب اروپایی, قصد دارد تا پایان سال جاری طرحی را برای دسترسی آنلاین کاربران به کتب مختلف راه اندازی کند. این طرح مشابه سرویس گوگل پرینت است. البته سال گذشته این سرویس گوگل به خاطر نقض کپی رایت و شکایت نویسندگان و ناشران از فعالیت باز ماند. نام گروه جمع آوری کتاب های سرویس یاهو تولید کنندگان محتوای آزاد است و به طور مخففOCA نام دارد.

این گروه قصد دارد تا پایان سال جاری با جمع آوری کتاب های مورد نظر و اسکن کردن آنها, امکان جستجوی آنها را از طریق وب سایت این گروه فراهم کند. در آینده نزدیک نیز به عنوان بخشی مستقل به موتور جست وجوی یاهو اضافه خواهد شد تا کاربران براحتی بتوانند به کتاب های دلخواهشان دست پیدا کنند. اولین سری کتاب هایی که قرار است به کتابخانه اضافه شوند از انتشارات دانشگاه کالیفرنیا, موسسه Mebia Reilly&#۰۳۹;O (ناشر کتاب های فنی)، بایگانی ملی کتاب بریتانیا و بایگانی کتب اروپایی هستند.

برتری کتابخانه های دیجیتال نسبت به کتابخانه های سنتی:

۱) نیاز به مراجعه حضوری استفاده کننده نمی باشد و در واقع کتابخانه نزد کاربر می آید.

۲)استفاده از رایانه برای جستجوی اطلاعات .

۳) اشتراک اطلاعات

۴) امکان روز آمدسازی اطلاعات

۵) اطلاعات در هر زمانی قابل دسترسی است، به عبارت بهتردرهای کتابخانه همیشه باز است.

۶) کم بودن هزینه آن

۷) ارزان بودن ذخیره سازی اطلاعات

● نتیجه گیری:

کتابخانه ها چه به شکل سنتی یا شیوه مدرن اداره شوند،باید منابع اطلاعاتی مورد نیاز کاربران خود را فراهم آورند و امکان دسترسی به اطلاعات مورد نیاز را برای کاربران خود تسهیل نمایند. کتابخانه بویژه کتابخانه های دانشگاهی نقش موثری در تحقیقات ایفا می نمایند. این کتابخانه ها با گردآوری و سازماندهی منابع اطلاعاتی باعث می شود از یکسو از تحقیقات تکراری محققان جلوگیری به عمل آید و از طرف دیگر پژوهشگران از تحقیقات قبلی جهت پژوهش های آینده خود استفاده نمایند.
 
 
   
  
 
  
 
 
 
    
   روزنامه مردم سالاری ( www.mardomsalari.com
 کتابخانه‌الکترونیکی
 





نظرات کاربران

کاربر گرامی
پیام شما بعد از تایید مدیریت در این صفحه نمایش داده خواهد شد

نام*

پست الکترونیکی*

نظر*

: عبارت زیر را وارد کنید*


CAPTCHA

تبلیغات