1390-03-17 16:58:41
دانشنامه پایای جهانی؛ از تخیل تا تحقیق

مترجم: مهریار میرنیا 

اچ.جی.ولز، خالق آثار مشهور علمی ـ تخیلی قرن بیستمی با سوژه های ناب و آینده نگرانه اش چنان دنیای جدیدی از هیجان و التهاب را میان علاقه مندان و خوانندگان اوایل سده گذشته گشود که سال ها بعد وقتی صنعت سینما با وام گرفتن از سوژه های آینده نگرانه وی نظیر مرد نامرئی و سفر زمان به خلق آثار موفقی دست زد، هنوز هم تازگی و خیال انگیزی تفکراتش چشمان نسل مردم عصر فضا را خیره می کرد. این روزها اما تفکرات نویسنده خلاق و پیشروی دیروز از جهتی دیگر طرف توجه اصحاب دانش و بویژه دنیای مجازی اطلاعات واقع شده است. آنجا که ولز همچون پیشگویی باستانی سال ۱۹۳۷ در مقاله اش با عنوان «مغز جهان» تحقق اینترنت را پیش بینی کرده بود. مقاله مغز جهان وی ۷۵ سال قبل به انگاره و تفکر جالب توجهی اشاره کرد: «ایده یک فرهنگنامه پایای جهانی».

ولز در آن مقاله این دانشنامه آینده نگرانه را که در ذهنش ایجاد آن را با میکروفیلم های انقلابی امکان پذیر می دانست چنین توصیف می کند: «یک نهاد جهانی برای بیرون کشیدن و تجمیع اندیشه و تفکر دنیا کنار هم و در مقیاسی سیاره ای» که قصد رقابت و با دانشگاه ها را نخواهد داشت و به عنوان یک مکمل و هماهنگ کننده اضافه بر سازمان برای فعالیت های آموزشی و تعلیم و تربیتی دانشگاه ها و مراکز آموزش عالی عمل خواهد کرد. امروز و با نگاهی منصفانه و از جهات بسیار درمی یابیم بصیرت و پنداره ولز توسط مفهوم اینترنت واقعیت بخشی و تحقق پیدا کرده است.

آرشیوهای دیجیتال پراکنده میان تمامی سرورهای سراسر دنیا در حکم منزلگاه و خانه تعداد بیشماری از کتاب ها، اسناد و مدارک، نوشتجات، سوابق و ثبت ها، عکس ها و فیلم هایی به شمار می رود که به شکلی جمعی و متفق ارائه کننده و نمایشگر نوعی بیرون ریزی و جریان یافتن دانش و آگاهی های بشری است.

در همین ارتباط پل جونز، سرپرست آرشیو دیجیتال فهرست شناسی بزرگی همچون Ibiblio و دانشیار پیوسته علوم اطلاعات در دانشگاه نورث کارولینا معتقد است موضوع کلکسیون جهانی مقالاتی که ولز پیش بینی می کند مفهومی آرمانی و خیال انگیز اما واقعی است؛ اگر کلیت آنچه همه ما در تلاش برای به انجام رساندنش هستیم را در نظر بگیریم به نیکی در می یابیم انگاره دانشنامه پایای جهانی که ولز در سر داشت حقیقتا حکم الگو و نقشه راه برای روندی دارد که در دنیا در حال روی دادن است. اما از خود موضوع تجمیع اطلاعات و دانش جهان که بگذریم، پرسش واقعی این است که اصلا چنین کلکسیونی تکمیل و به پایان خواهد رسید؟ البته پاسخ منفی است. جونز و سایر محققان طی ۱۸ سال گذشته با کار روی این مجموعه بزرگ توانسته اند به صورت دیجیتال به ارائه مجموعه های اطلاعات و نیز آثار زبان بومی بپردازند که در حوزه عمومی آثاری با دسترسی آزاد به حساب می آیند. در این میان متولیان پروژه های آرشیوسازی دانش که با دوراندیشی، پیشگام راه اندازی دانشنامه های عمومی مجازی شده اند معتقدند هر چند تأسیس و راه اندازی کتابخانه های دیجیتال به فضای سرور و شبکه وابسته است اما رقابت واقعی و برتری جویی حول میزان آثار علمی ـ اعم از کتاب ها، سوابق و ثبت ها، سایر مدارک ـ نهایتا از برخوردها و پیشامدهای مربوط به دسترسی آنلاین میان کتابداران و حقوقدانان سر درخواهد آورد.

به اعتقاد کارشناسان و سازمان دهندگان کتابخانه های عمومی دیجیتال، قانون حقوق مؤلف(کپی رایت) یکی از موانع اصلی و اولیه بر سر راه بسط و گسترش کتابخانه های دیجیتال به شمار می رود. ماهیت سفت و سخت این قانون به نحوی کلیه آثار را در وضعیت محصور قرار داده است که به لحاظ تجاری، دوام و بقای آنها را برای دوره های مدید زمانی حفظ خواهد کرد. به عنوان مثال هیچ گونه شرط و بندی برای گردش آثار پژوهشی و دانشی پس از یک دوره اولیه توزیع تجاری یا برای هرگونه تغییر و انحراف از وضعیت انحصار آثار برای دوره عمر افزون بر۷۰ سال وجود ندارد. در آمریکا و در حالی که نظام قضایی سرگرم بند و تبصره های موضوعات حق کپی رایت است، تأسیس و راه اندازی کتابخانه دیجیتال عمومی کشور می تواند بسیاری از ابتکار عمل های مختلف در زمینه بایگانی نظیر مجموعه های دیجیتال در دانشگاه ها و سایر موسسات را گرد هم آورد و به صورت یک منبع واحد یکپارچه سر و سامان دهد.

در همین ارتباط اتحادیه اروپا، نروژ و هلند از قبل گام های بلند چشمگیری را در جهت ایجاد مراکز داده های دیجیتال ملی و بین المللی نظیر کتابخانه دیجیتال همگانی آمریکا برداشته اند و کارشناسان معتقدند وجود منبع مشابهی در ایالات متحده می تواند به لحاظ وسعت جریان تولید و گردش اطلاعاتی که وجود دارد به انتشار و گسترش آگاهی و استفاده از ثروت آثار علمی آرشیوی آنلاین بینجامد. البته این نوع منبع غیرانتفاعی اطلاعات مجازی در مقایسه با مخازن دیجیتال تجاری همچون Google Books آشکارا تفاوت دارد. اهمیت دسترسی آزاد و غیرانتفاعی بودن مجموعه های دیجیتال دانش در حالی مطرح است که چرخ منابع بزرگی نظیر آمازون و گوگل به طور تجاری به گردش درآمده و از مسوولیت و خط مبنایی برای صاحبان سهام برخوردار است. در این میان هر چند مراکز دیجیتالی دانش ماهیتی همگانی و غیرانتفاعی را مطرح می کنند، اما وجود یک پایگاه دانش و معلومات عام می تواند ظهور انواع دیگری از معاملات و تبادلات را پشتیبانی کند.

نکته: ایجاد و توسعه کتابخانه های دیجیتال عمومی می تواند به عنوان راهکاری سودمند و توأم با بازخوردهای بالقوه برای ارتقای سطح آگاهی و شناخت انسان مطرح و مورد توجه قرار گیرد

با این اوصاف جای یک سوال اساسی هنوز خالی است: با فرض کنار رفتن و ملغا شدن موارد و مسائل حقوقی و مشارکتی، حاصل جمع کل این جریان در حال بایگانی شدن چیست؟

به بیانی دیگر، در حال حاضر و به رغم محدودیت های قانون کپی رایت، چقدر می توان معلومات و دانش بشری ـ ولو قابل سنجش و شمارش ـ روی اینترنت قرار دارد؟ کارشناسان معتقدند نظر به این که اینترنت مشتمل بر شمار همواره در حال تغییری از سرورهاست، تشخیص و ثبت کردن میزان دقیق داده های آنلاین در برگرفته شده به لحاظ عملی میسر نیست. موضوع بدیهی این است که با هر نرخی می توان میزان داده های روی اینترنت را به سهولت و با به جریان انداختن سروری جدید افزایش داد و این وضعیتی است که در هر ثانیه از شبانه روز در حال اتفاق افتادن است. در واقع تنها امر مسلم درباره میزان دانش و معلومات بشری آنلاین این حقیقت است که حجم آنها پیوسته در حال رشد و افزایش است.

برای برآورد پاسخ این پرسش و طرح ساز و کاری برای نزدیک شدن بیشتر به واقعیت محاسبه حد و مرزهای معلومات بشری روانه شده به دنیای دیجیتال، کارشناسان ما را به مقایسه با سوال به ظاهر ساده ای ارجاع می دهند که از تعداد کتاب های موجود در کتابخانه می پرسد. برای رسیدن به پاسخ این پرسش ما ناگزیر از کنترل فهرست موجودی کتابخانه و نیز کلیه کتاب هایی هستیم که به امانت گرفته شده اند و در مرحله بعد عدد دوم را از اولی کسر کنیم، در حالی که تا زمان انجام این محاسبات کتاب های بیشتری عودت داده شده و همچنین به امانت رفته اند و نتیجه حاصل عددی بی معنی نشان خواهد داد.

اما جدا از جالب بودن موضوع حد و حصر مرزهای آگاهی و دانش بشری که تا امروز روانه مخازن دنیای دیجیتال و دسترسی آنلاین شده است و همچنین حرف و حدیث ها و چالش های موجود پیرامون تقابل و تعامل نظام های حقوقی و تجاری دنیا با موضوع ارائه و گسترش دسترسی آزاد اطلاعات، صاحب نظران و از جمله کارشناسان علوم ارتباطات و اطلاعات بر این باورند که موضوع واقعیت بخشی و تحقق مفهوم مغز جهان از راه ایجاد و توسعه کتابخانه های دیجیتال عمومی می تواند به عنوان راهکاری سودمند و توأم با بازخوردهای بالقوه برای ارتقای سطح آگاهی و شناخت انسان مطرح و مورد توجه قرار گیرد و صد البته در مسیر پیشبرد و تحقق این هدف عالی و همگانی، ضرورت مجموعه اقدامات و دوراندیشی کشورها و تشریک مساعی بین المللی بیش از پیش احساس می شود.
 
Discovery 
 
 
   روزنامه جام جم ( www.jamejamonline.ir )  
 
  بر گرفته از مقالات ارسالی به آفتاب 





نظرات کاربران

کاربر گرامی
پیام شما بعد از تایید مدیریت در این صفحه نمایش داده خواهد شد

نام*

پست الکترونیکی*

نظر*

: عبارت زیر را وارد کنید*


CAPTCHA

تبلیغات