1389-12-09 14:53:48
بررسی مسایل کاربران راه دور پایگاه های برخط مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوری

گسترش استفاده از موتورهای جستجو به دلیل سادگی و آسان بودن آنها باعث ایجاد تغییرات زیادی در رفتارهای اطلاع یابی جستجوگران اطلاعات شده است.


 ۱) جعفر مهراد ۲) رضیه اسماعیل پور
   
 


 
 
 
گسترش استفاده از موتورهای جستجو به دلیل سادگی و آسان بودن آنها باعث ایجاد تغییرات زیادی در رفتارهای اطلاع یابی جستجوگران اطلاعات شده است. رفع مسایل و مشکلات موجود در دستیابی به منابع کتابخانه ای، که منجر به راحت تر شدن استفاده از این منابع می شود، در روی آوردن بیشتر کاربران به منابع کتابخانه ای تأثیر گذار است. مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوری، با در اختیار داشتن پایگاه های متعدد اطلاعاتی برخط، کاربران راه دور بسیاری را (از ایران و کشورهای خارومیانه) به خود جذب کرده است. این پژوهش با روش پیمایشی، به بررسی رایج ترین مسایل کاربران راه دور مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوری در استفاده از پایگاه های اطلاعاتی برخط می پردازد. سرعت پایین خط اینترنت کاربران، مشکل اصلی استفاده کنندگان ذکر شد که مسایل متعددی را به همراه دارد. کند شدن بارگذاری مقاله ها در نتیجة سرعت پایین خط اینترنت، غیرفعال شدن خدمتگر ها جهت پشتیبانی سیستم، هزینه های اشتراک، ناآشنایی با پایگاه ها و امکانات و تسهیلات مرکز منطقه ای، نبود مهارت جستجو در پایگاه ها، رمز کاربری و کلمه عبور از دیگر مسایل ذکر شده بودند. استفاده از دانش متخصصان اطلاع رسانی مرکز منطقه ای نیز دلیلی بر مراجعه مجدد آنها به مرکز، با وجود داشتن رمز کاربری و کلمة عبور بود. رضایت کاربران از پایگاه های برخط مرکز منطقه ای نشان دهندة عملکرد مثبت این مرکز در ارائه خدمات به کاربران راه دور است.

۱) مقدمه

عصر انفجار اطلاعات، کاربران درمانده از سرگردانی در موتورهای جستجو را به سمت استفاده از کتابخانه ها سوق داده است، به گونه ای که امروزه بیشتر دانش پژوهان این حقیقت را درک کرده اند و به اهمیت وجود کتابخانه و کتابدار به عنوان واسطی بین خود و دنیای عظیم اطلاعات پی برده اند.

امروزه استفاده کنندگان اطلاعات، اگر بتوانند از طریق شبکه به کتابخانه ها متصل شوند و با مشکلات کمتری رویارو باشند، استفاده از منابع اطلاعاتی کتابخانه ها را بر سرگردانی در محیط وب ترجیح می دهند. نیازها و انتظارات کاربران امروزی کتابخانه ها با گذشته متفاوت است. کاربران انتظار دارند کتابخانه ها از فناوری های جدید در خدمات خود استفاده کنند و همگام با دیگر سازمان های خدمت دهنده، خدمات خود را آسان تر و کم هزینه تر ارائه دهند.

از آنجا که دستیابی به اینترنت رفتارهای اطلاع یابی و به دنبال آن انتظارات جدیدی را از سوی کاربران به وجود آورده است، کتابخانه ها برای فراهم آوری خدمات با کیفیت، باید این رفتارها و انتظارات را مورد شناسایی قرار دهند. کتابخانه های دانشگاهی نیز بیشتر با این چالش روبرو هستند.

تحقیقات اخیر نشان می دهد که دانشجویان و استادان دانشگاه ها گرچه به منابع کتابخانه بیشتر اعتماد دارند، اما برای رفع نیاز اطلاعاتی خود ابتدا به جستجو در موتورهای جستجوی مشهوری مانند گوگل[i] می پردازند و در صورتی که بخواهند از کتابخانه استفاده کنند، اغلب اتصال از راه دور به کتابخانه را بر مراجعه حضوری ترجیح می دهند و بی شک خدمات خوب و با کیفیت را با دستیابی راحت و آسان به منابع اطلاعاتی برخط همسان می دانند (Covey ۲۰۰۳).

انتشار مطالب نامعتبر بر روی شبکة جهانی وب، به علت نبود ضابطة داوری مناسب، این نگرانی را به وجود آورده است که روزی اینترنت به شبکة چند رسانه ای بی فایده ای مبدل خواهد شود که کارآیی و کاربرد پذیری چندانی برای کاربران خود نداشته باشد (محمد اسماعیل ۱۳۸۴). از طرفی دیگر تحقیقات نشان داده است که فقط ۶ درصد از تارنما (وب سایت)هایی که توسط موتورهای جستجویی مانند گوگل نمایه می شوند، برای استفاده دانشگاهیان مناسب است (Covey ۲۰۰۳). آگاهی از چنین آمارهایی بی شک می تواند بر استفاده دانشجویان و استادان از کتابخانه ها تأثیر گذار باشد.

ونگ[ii] و کارول[iii] در پژوهشی، پاسخگویی دانشجویان مبتدی و پیشرفته رشته کتابداری و اطلاع رسانی را به دو پرسش (از قبل تعیین شده) از طریق وب بررسی کردند. ۵/۸۷ درصد از شرکت کنندگان پاسخ پرسش اول را یافتند. اما ۷/۴۲ درصد از پاسخ ها اشتباه بود. این در حالی بود که ۷/۷۷ درصد از دانشجویانی که پاسخ اشتباه داده بودند، اطمینان داشتند که پاسخ آنها صحیح بوده است. تفاوت مشخصی میان دانشجویان مبتدی و پیشرفته وجود نداشت، به جز اینکه دانشجویان با تجربه اعتماد بیشتری نسبت به پاسخ خود، که اشتباه بود، داشتند. این محققان دریافتندکه موقعیت کنونی وب به گونه ای است که مشکلات بیشتری را در یافتن اطلاعات، نسبت به دیگر نظام های الکترونیکی مانند لوح های نوری و پایگاه های برخط، برای کاربر به وجود آورده است. فراهم کنندگان اطلاعات در وب باید کاربران خود را در مورد نحوة سازماندهی اطلاعات در وب مطلع سازند (Wang & Carol ۲۰۰۰).

در پژوهش جامعی که مرکز کتابخانة رایانه ای برخط[iv] انجام داده است، دانشجویان مشکل بودن استفاده از تارنمای کتابخانه ها را به عنوان مانعی در جهت عدم استفاده از کتابخانه برشمرده اند. توصیة اول آنها برای کتابخانه ها، آسان کردن دستیابی و استفاده از منابع اطلاعاتی کتابخانه بوده است. آنها از اینترنت به خاطر آسان بودن و سادگی آن بیشتر استفاده می کردند. این پژوهش نشان داد ۹۰ درصد دانشجویان از منزل به شبکه اینترنت متصل می شوند و ۷۸ درصد آنان دستیابی از راه دور به منابع اطلاعاتی را ترجیح می دادند (OCLC ۲۰۰۲).

مرکز کتابخانة رایانه ای برخط، هفت عامل مهم جهت مقایسة کتابخانه ها و موتورهای جستجو به کار برد. کتابخانه ها فقط در دو مورد «صحت»[v] و «رضایت بخش بودن»[vi] نمرة بالایی کسب کردند. اما موتورهای جستجو در پنج مورد موفق به کسب امتیاز بالاتر شدند: قابلیت اعتماد[vii]، هزینه سودمندی[viii]، راحتی استفاده[ix]، تسهیلات[x] و سرعت. سه مورد آخر درصد بالایی را به خود اختصاص داده بودند. راحت بودن استفاده از موتورهای جستجو باعث شده است در طول ۱۲ سالی که این موتورها پا به عرصه وجود نهاده اند، شهرت و محبوبیت فراوان تری نسبت به کتابخانه ها، حتی کتابخانه های رقومی (کتابخانه های دیجیتال) پیدا کنند. بنابراین، رفع مسایل و مشکلات موجود در دستیابی به منابع کتابخانه که منجر به راحت تر شدن استفاده از این منابع می شود، بسیار ضروری است (Mie & Nesta ۲۰۰۶).

ارائة خدمات از راه دور با کیفیت، با توجه به افزایش روزافزون نیازهای اطلاعاتی، امری ضروری جهت ماندگاری کتابخانه ها در عصر جدید اطلاعات محسوب می شود.

امروزه ارائة خدمات از راه دور، بدون نیاز به مراجعه به ساختمان فیزیکی سازمان ها و مؤسسات، برای ایجاد دولت الکترونیکی بسیار مورد توجه قرار گرفته است. کتابخانه ها نیز از این مسأله بی نصیب نماندند و به ارائة خدمات از راه دور به کاربران پرداخته اند. مسایل و مشکلات کاربران از راه دور چون به صورت مجازی به کتابخانه مراجعه می کنند، با کاربران دیگر فرق می کند (Graham ۲۰۰۱). کاربر امروز کتابخانه، تنها کاربری نیست که به کتابخانه مراجعه می کند، بلکه توده عظیم کاربران کتابخانه ها از طریق شبکه به کتابخانه متصل و از منابع آن بهره می برند.

۲) کاربر راه دور[xi]

بنا به گفته کارتی[xii] بحث درباره کاربر راه دور کتابخانه ها، از دهه ۱۹۸۰ تا ۱۹۹۰ یعنی زمانی که آموزش از راه دور بسیار مورد توجه قرار گرفته بود، شروع شد (Mayo ۲۰۰۳). کاربر راه دور می تواند در هر مکانی، در کیلومترها فاصله، یا در ساختمان کناری کتابخانه باشد. حتی ممکن است از ساختمان کتابخانه با کتابدار که در منزل است گفت و گوی اینترنتی[xiii] کند. کاربر راه دور با استفاده از هرگونه رایانه، در هر زمان و مکانی از منابعی که کتابخانه فراهم آورده یا دستیابی به آنها را میسر کرده است، استفاده می کند. اغلب کاربرانی که در ساختمان کتابخانه مشاهده می کنیم را کاربر راه دور نمی دانیم و بیشتر کسانی که با تماس تلفنی[xiv] از خانه، خوابگاه، اداره، آزمایشگاه و مانند آن به کتابخانه متصل می شوند، را کاربر راه دور تلقی می کنیم. بنابراین، دور بودن کاربر درجاتی دارد که در این پژوهش منظور کاربرانی است که خارج از ساختمان کتابخانه یا مرکز اطلاع رسانی هستند.

کتابدار با کاربرانی که به کتابخانه مراجعه می کنند در تعامل است. کاربرانی را که نمی شناسد بعد از گذشت مدت زمانی، دست کم شناختی سطحی از آنها می یابد، با آنها صحبت می کند، برخی از کاربران به خاطر کمکی که به آنها شده از وی تشکر می کنند و برخی دیگر از سیاست های کتابخانه شکوه و شکایت می کنند. مراجعه کننده ای که نتواند در قفسه های کتابخانه چیزی را بیابد، کتابدار متوجه سرگردانی او می شود و به یاری او می شتابد. اگر کاربر با مشکلاتی مواجه است می تواند آنها را برطرف کند، مثلاً چیدمان مبلمان را در کتابخانه تغییر دهد. اما اگر کاربری که در منزل است، در تارنمای کتابخانه سردرگم شود یا نتواند چیزی را که می خواهد بیابد، کتابدار از این موضوع مطلع نمی شود (Curtis ۲۰۰۲).

به منظور تدارک خدمات مناسب برای کاربران راه دور، افزون بر آگاهی از نیازهای اطلاعاتی و سطح سواد اطلاعاتی آنان، توجه به موارد زیر نیز با اهمیت است:

▪ آیا تجهیزات فنی کاربران برای استفاده از منابع کتابخانه مناسب است؟

▪ آیا کتابخانه بهترین منابع را برای رفع نیاز کاربران فراهم می سازد؟

▪ آیا کاربران با روش دستیابی به اطلاعات در کتابخانه آشنایی دارند؟

▪ آیا آنها انتظاراتی دارند که برآورده نشده است؟

▪ آیا نحوة سازماندهی و تورق منابع اطلاعاتی در کتابخانه برای کاربران معنادار است؟

▪ آیا راهنمایی ها و کمک های برخط کتابخانه مؤثر است؟ (Curtis ۲۰۰۲)

آزمون قابلیت استفاده[xv] با استفاده از کاربران حضوری کتابخانه و یا از راه دور، از راه های شناخت کاربران راه دور کتابخانه ها و آشنایی با مسایل آنان به شمار می رود.

در تارنما هایی که کاربرانی در سطح بین المللی دارند، شیوه های ارزیابی و تحلیل از راه دور جهت سنجش قابلیت استفاده از تارنما، بسیار ضروری است. به گفته تامست اسکات[xvi] امروزه کسانی که قصد جذب افراد به تارنمایشان را دارند، از آزمون قابلیت استفادة فراوانی می کنند. از آنجا که اکنون آموزش های مجازی و از راه دور به طور وسیعی در حال گسترش است، قابلیت استفاده تارنمای کتابخانه ها نیز باید بسیار بالا باشد. نتایج این آزمون ها و بالابردن قابلیت استفاده و در نتیجه آسان ترکردن دستیابی به منابع کتابخانه ها باعث می شود که کاربران به جای استفاده از موتورهای جستجو به خاطر راحت بودن جستجو در آنها، به سراغ منابع کتابخانه ای بروند (Thomsett Scott ۲۰۰۶).

۳) مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوری

این مرکز با داشتن پایگاه های اطلاعاتی متعدد کاربران زیادی را از سراسر ایران و کشورهای خاورمیانه به خود جذب کرده است. هم اکنون حدود ۴۰ پایگاه اطلاعاتی از طریق تارنمای این مرکز[xvii] در دسترس است. پایگاه ها شامل پایگاه های فارسی و غیرفارسی می باشند. پایگاه های فارسی شامل: پایگاه جامع فارسی[xviii]، کتاب های الکترونیکی فارسی[xix]، پایگاه های اطلاعاتی تخصصی فارسی (سوخت و انرژی، سیل، زلزله، محیط زیست، حمل و نقل، متخصصان ایران و معادن)، مقاله های تمام متن فارسی[xx]، مجلات تمام متن فارسی[xxi]، دانشوران معاصر ایران[xxii]، پایان نامه ها و طرح های تحقیقاتی و پایگاه های غیرفارسی شامل: ABI Inform, Applied Science & Technology Index, EBSCO, WLS, Scientific Articles, Standards, IEEE, Chemical Abstract Surveyor (CAS) می باشند.

مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوری از سال ۱۳۷۵ اقدام به واگذاری اشتراک پایگاه های اطلاعاتی خود از طریق سیستم تابلو اعلانات الکترونیکی[xxiii] کرد. این ارتباط با پایگاه های مرکز، به صورت تلفنی بود. از سال۱۳۸۰ نیز اقدام به اختصاص رمز کاربری و کلمة عبور به کاربران متقاضی استفاده از پایگاه های اطلاعاتی برخط این مرکز از طریق شبکه جهانی اینترنت، کرد. اشتراک در پایگاه های مرکز منطقه ای برای عموم متقاضیان اعم از کتابخانه ها و دانشگاه های دولتی، آزاد و پیام نور سراسر کشور، مؤسسات دولتی و غیر دولتی، و دانشجویان و پژوهشگران، آزاد و منوط به واریز وجه اشتراک پایگاه مربوطه است. از آنجا که این مرکز کاربران راه دور زیادی را به خود اختصاص داده است، شناسایی مسایلی که کاربران از راه دور مرکز با آنها روبرو هستند می تواند جهت ارتقای شیوه های دستیابی از راه دور برای مرکز بسیار مفید باشد.

۴) ضرورت شناسایی مسایل کاربران راه دور

تجربة کتابخانة رقومی مرکز منطقه ای می تواند برای کسانی که می خواهند اقدام به ایجاد کتابخانه رقومی کنند، راهنمای بسیار خوبی باشد. بسیاری از کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی در آغاز راه ایجاد کتابخانه رقومی هستند و قصد دارند منابع و خدمات خود را به این صورت ارائه دهند. این پژوهش می تواند راهنمای دقیقی برای آنان باشد و با شناسایی مشکلات و مسایل این راه، نکات مفیدی را در اختیار آنان قرار دهد.

همچنین طبق گفتة کرتیز، انجام چنین تحقیقاتی باعث می شود تا خدمات و منابع اطلاعاتی کتابخانه به کاربرانی که این منابع اطلاعاتی را فراموش کرده بودند و یا از آن بی خبر بودند، یادآوری شود (Curtis ۲۰۰۲).

هدف کلی این پژوهش شناسایی رایج ترین مسایل و مشکلات کاربران راه دور مرکز منطقه ای در استفاده از پایگاه های برخط این مرکز است. اهداف ویژة تحقیق عبارتند از:

▪ مشخص شدن پایگاه های برخطی که بیشتر توسط کاربران استفاده می شود و در نتیجه ارتقای برنامه ها و خدمات این پایگاه ها؛

▪ علت یابی مراجعة مجدد کاربران به مرکز منطقه ای با وجود اختصاص رمز کاربری و کلمة عبور به آنها؛

▪ سنجش میزان رضایت کاربران از پایگاه ها.

۵) پیشینة پژوهش

براساس تحقیقات مرکز کتابخانة رایانه ای برخط در سال ۲۰۰۲، دانشجویان موانع و مشکلات خود در دستیابی به منابع کتابخانه را این گونه بیان کردند:

▪ عدم توانایی در استفاده از منابع کتابخانه به علت نیاز به کلمة عبور؛

▪ مشکل بودن جستجو و تورق در کتابخانه و همچنین تارنمای آن؛

▪ هزینة نسخه برداری و چاپ؛

▪ کتابدار اطلاعات خود را به صورت کامل در اختیار کاربر راه دور قرار نمی دهد.

در این تحقیق به کتابداران کتابخانه های دانشگاهی توصیة اکید می شود که دانشجویان را به بهترین نحو، به منابع اطلاعاتی کتابخانه پیوند دهند تا بتوانند نقش کتابخانه ها را در محیط شبکه پر رنگ تر نمایند.

کووی (۲۰۰۳) در پژوهش جامعی که بر روی کتابخانه های دانشگاهی آمریکا انجام داده است به این نتیجه می رسد که کتابخانه های دانشگاهی نیازها و انتظارات کاربران برای دستیابی آسان به منابع برخط کتابخانه را برآورده نمی سازند. کاربران دور که از خدمات کتابخانه استفاده می کنند، ناراضی هستند. فناوری های مورد استفاده کتابخانه ها برای دسترسی از راه دور، هم برای استفاده کنندگان و هم برای کتابخانه ها ناکافی و مشکل زاست. بیشترین مشکلات دستیابی از راه دور به کتابخانه ها ناشی از نرم افزارهای امنیتی سیستم مانند پراکسی سرور[xxiv] و شبکه های خصوصی مجازی[xxv] است. از دیدگاه کاربران دستیابی به منابع کتابخانه آسان و راحت نیست.

نتایج تحقیق ابزار سنجش لایب کوال[xxvi] در کتابخانه های دانشگاه کارنگی ملون[xxvii] در سال ۲۰۰۳، نکات مهمی را با خود به همراه داشت. از مشکلاتی که کاربران گزارش داده بودند، می توان به موارد زیر اشاره کرد: ناراحتی کاربران از پراکسی سرورهای کتابخانه ها، سازماندهی نامناسب صفحة وب کتابخانه و مناسب نبودن اطلاع رسانی در مورد خدمات کتابخانه ها (Graham & Grodzinski ۲۰۰۳).

نتایج پژوهش های مویو در سال ۲۰۰۳ در کتابخانه دانشگاه پنسیلوانیا، نشان داد که جهت برطرف کردن نیازهای کاربران راه دور باید به این موارد توجه کرد:

▪ دسترس پذیر کردن منابع کتابخانه به صورت برخط از قبیل مجلات الکترونیکی، پایگاه های اطلاعاتی تمام متن و کتاب های الکترونیکی که از راه دور قابل دسترسی باشند.

▪ خدمات تحویل مدرک کارآمدتر شود.

▪ کمک به موقع کتابدار به هر شکلی اعم از خدمات مرجع مجازی، آموزش برخط، ارتباط با پست الکترونیکی یا تلفن و هرگونه وسیله ای که سواد اطلاعاتی کاربر را بالا برد.

▪ ارائة خدمات یکسان به کاربران راه دور مانند کاربرانی که به کتابخانه مراجعه می کنند.

استورز[xxviii] (۲۰۰۵) در بررسی که جهت چگونگی اجرای خدمات کتابخانه ای برای کاربران از راه دور کتابخانه های دانشگاهی لاس وگاس[xxix] انجام داد، به این نتیجه رسید که افتتاح یک شعبه مجازی ویژة رسیدگی به امور کاربران از راه دور (از قبیل تحویل مدرک، خدمات پست الکترونیکی و امانت بین کتابخانه ای و غیره ) می تواند بسیار مفید باشد. کاربران بیان کردند مدتهاست از کتابخانه خبری نیست و این در حالی بود که کتابدار همیشه در کتابخانه حضور داشت. با توجه به این نتیجه، کتابدار باید راه های توسعة ارتباط خود با آنها را می یافت. کتابدار باید با انجام بررسی های مداوم اطمینان یابد که نیازهای اطلاعاتی کاربران از راه دور کتابخانه برطرف می شود و خدماتی که آنها دریافت می کنند با کاربرانی که به کتابخانه می آیند، برابر باشد.

از آنجا که زمان زیادی از ارائة خدمات راه دور توسط کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی در ایران نمی گذرد، تحقیقات انجام شده بر روی کاربران راه دور بسیار کم است.

درباغ عنبران در سال ۱۳۷۷، در پایان نامة خود به بررسی رضایت استفاده کنندگان از پایگاه های اطلاعاتی کتابشناختی فارسی کتابخانة منطقه ای علوم و تکنولوژی (مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوری) پرداخت. ج ن اب ز اده در سال ۱۳۷۸، در پژوهش خود رض ای ت اس ت ف اده ک ن ن دگ ان از پ ای گ اه دی س ک ف ش ردة اری ک م وج ود در کتابخانة منطقه ای علوم و تکنولوژی را بررسی کرد.

نوروزی چاکلی در سال ۱۳۸۶، در پایان نامة دکترای خود با عنوان بررسی تطبیقی و ارزیابی برنامه ها و عملکردهای مراکز ملی اطلاعات علمی در ایران با ارزیابی سه مرکز مهم اطلاعات علمی کشور (مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوری، پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران و دفتر فناوری اطلاعات و شبکة علمی کشور سازمان پژوهش های علمی و صنعتی ایران) به شناسایی متغیرهای کیفی موفقیت یک مرکز اطلاعات علمی پرداخت. جامعة آماری این پژوهش علاوه بر مدیران و کارکنان هر یک از این مراکز، مدیران کتابخانه های استفاده کنندة هر یک از این مراکز و استفاده کنندگان حضوری و غیر حضوری هر یک از آنها را نیز در برداشت. طبق نتایج پژوهش وی، مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوری اثربخش ترین مرکز اطلاع رسانی علمی کشور شناخته شده و توانسته است رضایت قابل توجهی از مراجعان را فراهم آورد (نوروزی چاکلی ۱۳۸۶).

بررسی تحقیقات انجام شده به ویژه تحقیقات خارجی در مورد سنجش مسایل کاربران راه دور کتابخانه ها، نشان می دهد که این کاربران به ترتیب اهمیت با این مسایل روبرو بوده اند:

▪ مشکلات موجود با سیستم های امنیتی کتابخانه ها مانند پراکسی سرورها

▪ اعتقاد کاربران به یکسان نبودن ارائة خدمات کتابدار به مراجعان حضوری و غیرحضوری

▪ هزینه بر بودن استفاده از خدمات کتابخانه

▪ مشکل بودن جستجو و تورق در منابع کتابخانه و سازماندهی نامناسب صفحات وب کتابخانه

▪ کمبود میزان اطلاع رسانی و تبلیغ خدمات کتابخانه

می توان گفت مسایل ذکر شده باعث می شوند کاربران جهت یافتن اطلاعات مورد نیاز خود، ابتدا به جستجو در موتورهای جستجو بپردازند و دستیابی به منابع کتابخانه ای را با دشواری همراه بدانند.

۶) روش پژوهش

روش پژوهش پیمایشی و ابزار جمع­آوری اطلاعات مصاحبه و پرسشنامه بود. ابتدا طی یک مطالعة مقدماتی جهت آشنایی با مسایل کاربران راه دور، با تعدادی از کاربران مصاحبه به عمل آمد. سپس با استفاده از نتایج بدست آمده پرسشنامه ای طراحی شد و در قالب یک برنامة تحت وب پیاده سازی شد. پرسشنامه شامل سئوال های مربوط به شناسایی کاربران، سنجش میزان استفاده از پایگاه ها و شناسایی مسایل آنها بود. نشانی پیوند[xxx] پرسشنامه به نشانی پست الکترونیکی کاربران ارسال شد. جامعة آماری، کاربرانی بودند که با پرداخت هزینة اشتراک، رمزکاربری و کلمة عبور استفاده از پایگاه های برخط مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوری را داشتند. براساس آمارهای سال ۱۳۸۵، تعداد ۲۰۰ رمز کاربری و کلمة عبور به اشخاص حقیقی و حقوقی با پرداخت هزینة اشتراک ارائه شده بود. پرسشنامه برای ۹۰ درصد از کاربران به صورت تصادفی ارسال شد. در نهایت تعداد ۶۸ کاربر پرسشنامه را تکمیل کردند. سپس با استفاده از آزمون آماری فریدمن نتایج مورد تحلیل قرار گرفت.

۷) نتایج پژوهش

مقاله های الکترونیکی، پایگاه اطلاعاتی جامع، مجلات الکترونیکی، مقاله های تمام متن لاتین، پایان نامه های الکترونیکی و شبکة ملی کتاب های فارسی به ترتیب شش پایگاهی هستند که کاربران مرکز منطقه ای بیشتر به آنها مراجعه می کنند. بیشتر این پایگاه ها تمام متن هستند و می توان گفت یکی از علل استفاده بیشتر از این پایگاه ها می تواند همین ویژگی باشد. همچنین تمایل کاربران به استفاده از پایگاه های عمومی تر بیش از پایگاه های تخصصی است، که این امر طبیعی است زیرا پایگاه های تخصصی مورد نیاز متخصصان هستند.

نتایج حاصل از آزمون فریدمن نشان داد که مسایل عمدة کاربران در استفاده از پایگاه های برخط مرکز منطقه ای به ترتیب سرعت پایین خط اینترنت کاربر، کند بودن بارگذاری مقاله ها در نتیجة سرعت پایین خط اینترنت، غیر فعال شدن خدمتگرها جهت پشتیبانی سیستم[xxxi]، هزینه های اشتراک، نا آشنایی با پایگاه ها و امکانات و تسهیلات مرکز منطقه ای، نبود مهارت جستجو در پایگاه ها، رمز کاربری و کلمة عبور است.

سرعت پایین خط اینترنت کاربران مشکلی است که بیشتر مدنظر قرار گرفته است و این خود مسألة دوم را باعث شده است؛کاربران در بارگذاری مقاله ها دچار مشکل می شوند. کاربران مرکز منطقه ای بیشتر از خط اینترنت دانشگاه ها به تارنمای مرکز منطقه ای متصل می شوند و از آنجا که سرعت خط اینترنت دانشگاه ها به طور معمول پایین است، کاربران در بارگذاری مقاله ها حجیم دچار مشکل شوند.

همچنین کاربران به علت استفادة زیاد از پایگاه های مرکز منطقه ای چنانچه با کوچک ترین قطعی خدمتگرها، که برای نگهداری از سیستم و به روزرسانی داده ها ضروری است و یا قطعی خط اینترنت مرکز، روبرو شوند دچار مشکل می شوند. امروزه اکثر تارنما های معتبر علمی ساعاتی برای پشتیبانی از سیستم و به روزرسانی داده ها ارتباط خود را با اینترنت قطع می کنند، مثلاً سایت ScienceDirect.

هزینة اشتراک پایگاه ها برای دانشگاه ها و سازمان ها کمتر مسأله ساز است. اما افراد حقیقی یا شرکت های کوچک نیاز به توجیه شدن در مورد هزینه های اشتراک دارند.[xxxii] دیگر مسایل به ترتیب میزان اهمیت به شرح زیر می باشند: نا آشنایی با پایگاه ها و امکانات و تسهیلات مرکز منطقه ای، نبود مهارت جستجو در پایگاه ها، رمز کاربری و کلمة عبور.

آشنا نبودن کاربران با مهارت های اطلاع یابی مسألة مهمی است که در استفادة بهینه از پایگاه ها مؤثر است. هرچند مرکز منطقه ای در زمان اشتراک، آمادگی خود را جهت آموزش استفاده از پایگاه ها اعلام می کند کاربران از این فرصت، استفاده لازم را نمی برند. در حالی که آنها نیازمند آشنایی با مهارت های اطلاع یابی هستند.

به گفته می و نستا (۲۰۰۶) با وجود این که کتابخانه ها همیشه در تلاش اند تا خدمات الکترونیکی بیش تری به کاربران ارائه دهند و همواره خود را به ابزارهای نوین ارتباطی مثل «از کتابدار بپرسید»، گفت و گوی اینترنتی، پست الکترونیکی، خدمات رزرو الکترونیکی و مانند آن مجهز می کنند، اما هنوز کاربران آنها تصویر مبهمی از آنها دارند.

آشنا نبودن کاربران با مهارت های اطلاع یابی نیز می تواند مانعی باشد که کاربر نتواند به خوبی از منابع مرکز بهره مند شود. کاربران علاقه مند هستند که به راحتی از تمام پایگاه ها استفاده کنند و مواجه شدن با رمزکاربری و کلمة عبور برای آنها چندان خوشایند نیست.

طبق نتایج مرکز کتابخانة رایانه ای برخط (۲۰۰۲)، کووی (۲۰۰۳) و نتایج لایب کوال در دانشگاه کارنگی ملون (۲۰۰۳) مشکل با سیستم امنیتی کتابخانه ها (درخواست رمز کاربری و کلمة عبور) مسأله ای است که اکثر کاربران آن را یادآور می شوند.

تعدادی از کاربرانی که رمز کاربری و کلمة عبور استفاده از پایگاه های مرکز منطقه ای را دارند، باز هم به این مرکز مراجعه حضوری می کنند. کاربران علل عمدة این امر را گرفتن متن کامل مدرک و استفاده از دانش متخصصان اطلاع رسانی در امر جستجو اعلام کردند. دیگر علل به ترتیب اهمیت، سرعت پایین اینترنت در محل استفاده از پایگاه ها و عدم آگاهی نسبت به خدمات مرکز منطقه ای بود. علت بعدی این بود که افرادی که رمز کاربری برای آنها فرستاده می شود، همکاران خود را از وجود چنین پایگاه هایی مطلع نمی سازند.

علاقه کاربران به متن کامل (همان طورکه در استفادة زیاد از پایگاه های تمام متن نشان دادند) بار دیگر بیان شده است. تعدادی از کاربران تنها در پایگاه جامع مشترک هستند و بنابراین این احتمال زیاد است که با اطلاعات کتابشناختی مدارکی در پایگاه جامع روبرو می شوند که دسترسی به متن کامل آنها، مستلزم اشتراک در پایگاه های دیگر است و بنابراین جهت دستیابی به متن کامل مدرک به این مرکز مراجعه می کنند.

کمک گرفتن از متخصصان اطلاع رسانی در جستجو نشان دهندة این است که کاربران، متخصصان اطلاع رسانی را در امر جستجو ارجح تر می دانند. همچنین این نشان دهندة نیاز آنها به آموزش مهارت های سواد اطلاعاتی نیز می باشد. این مسأله، پررنگ تر شدن نقش مشاور اطلاعاتی و نیاز شدید به آن را در جامعه نشان می دهد.

کوتاهی در تبلیغ و آگاهی رسانی در مورد خدمات مرکز منطقه ای توسط اشخاصی که رمز کاربری به آنها اختصاص داده شده، باعث شده تا خدمات این مرکز به خوبی شناخته نشود. گاه افراد اصلا خبر ندارند که سازمان آنها مشترک پایگاه های این مرکز است و می توانستند به واسطة سازمان یا دانشگاه خود از راه دور از پایگاه ها استفاده کنند.


کتابخانه ها و سازمان هایی که مشترک پایگاه های اطلاعاتی مرکز منطقه ای می شوند، پس از اشتراک باید کاربران خود را از این مسئله باخبر سازند. همچنین با استفاده از پوسترهای جامع تبلیغاتی مرکز منطقه ای، که نه تنها برای مشترکین پایگاه ها بلکه برای تمام دانشگاه های سراسر کشور نیز فرستاده می شود، به شیوه های مختلف کاربران و یا همکاران سازمان خود را نسبت به خدمات و تسهیلات این مرکز آگاه سازند.

کوتاهی کردن اشخاصی که رمز کاربری به آنان تعلق گرفته در امر آگاهی رسانی و فعال نبودن کتابداران کتابخانه ها ممکن است دلایلی باشند که خدمات مرکز منطقه ای در سازمان ها و دانشگاه ها به خوبی تبلیغ نشود. البته دانشگاه ها و مراکزی هم هستند که این تبلیغات را به خوبی انجام داده اند. برای نمونه، دانشگاه آزاد اسلامی (واحد تهران جنوب) با ارائه اطلاعاتی جامع در مورد خدمات مرکز منطقه ای در تارنمای دانشگاه به اطلاع رسانی در مورد خدمات مرکز منطقه ای پرداخته است.

مرکز منطقه ای با حجم وسیع متقاضیان آشنایی با خدمات مرکز روبرو بوده و با وجودی که توانسته خدمات خود را از راه تبلیغات به مراکز زیادی در کشور بشناساند، این مؤسسات و سازمان ها هستند که باید در راستای تکمیل منابع اطلاعاتی سازمان خود با استفاده از خدمات مرکز منطقه ای، تلاش کنند. به گفته مارک گراف[xxxiii] اکثر دانشجویان تنها زمانی به منابع اطلاعاتی کتابخانه ها روی می آورند که از طرف دانشگاه تشویق یا ملزم به مراجعه به این منابع شوند (Markgraf ۲۰۰۲).

با وجود مسائل موجود، کاربران راه دور از پایگاه های مرکز منطقه ای رضایت دارند. میزان رضایت بیش از ۶۰ درصد زیاد و ۲۵ درصد متوسط بوده است. این نشان دهندة نیاز آنان و همچنین عملکرد مثبت مرکز منطقه ای می باشد.

به گفته کاربران نکتة مثبت مرکز منطقه ای در برطرف کردن نیاز به صورت غیرحضوری و از طریق شبکه و دستیابی به متن کامل است.

همچنین از کاربران خواسته شد تا پایگاه های اطلاعاتی دیگری (غیر از پایگاه های مرکز منطقه ای) را که استفاده می کنند نام ببرند و به زمینه های موضوعی دیگری که علاقه مند بودند، اشاره کنند. این دو پرسش جهت الگو گرفتن از آن پایگاه ها و کامل کردن منابع مرکز در پرسشنامه گنجانده شده بود.

آگاهی یافتن نسبت به خدمات و محصولات دیگر مراکز اطلاع رسانی امروزه برای کتابداران ضروری است. کتابداران باید همیشه محیط اطراف خود را در نظر داشته باشند و از خدمات و محصولاتی که مراکز تجاری اطلاع رسانی ارائه می دهند، باخبر شوند تا خلاقیت خود را در ارائة خدمات به کاربران افزایش دهند. همچنین تنها آگاهی یافتن از وجود خدمات و محصولات کافی نیست، بلکه باید از نحوة تولید محصولات و چگونگی ارائه خدمات مطلع شوند که این خود فضای رقابتی سالمی را به وجود می آورد (Mikesell ۲۰۰۲).

۸) نتیجه گیری

با این که رفع بیشتر مشکلات مطرح شده از گسترة اختیار مرکز منطقه ای خارج است (برای نمونه، پایین بودن سرعت خط اینترنت کاربران، هزینه های اشتراک و اطلاع نداشتن آنها از خدمات مرکز) اما از آن جهت که این مرکز همواره در بسیاری از زمینه ها توانسته پیشرو مراکز اطلاع رسانی کشور باشد و کاربران از آن رضایت دارند، باید با اتخاذ تصمیماتی در جهت کمرنگ تر شدن این مسایل گام بردارد.

کتابداران و مشاوران اطلاعاتی امروزه، نباید منتظر بمانند تا مراجعه کننده از درکتابخانه وارد شود بلکه باید منتظر پیام او از طریق گفت و گوی اینترنتی باشند. دیگر نمی توان با دیدن مراجعه کننده به رفتار او پی برد که آیا او با کتابخانه و منابع اطلاعاتی آشناست یا خیر، به کمک نیاز دارد یا خیر. کتابداران و متخصصان اطلاع رسانی امروزه با دیدن حرکات مکان نمای کاربر از طریق به اشتراک گذاری محیط کار ویندوز[xxxiv] پی به مبتدی یا پیشرفته بودن کاربر خود می برند.

۹) پیشنهادها

▪ دستیابی بیشتر به منابع اطلاعاتی از راه های دسترسی آزاد[xxxv] .

▪ پرداخت حق اشتراک به شیوة الکترونیکی علاوه بر شیوة سنتی.

▪ ایجاد برنامة آموزش مجازی سواد اطلاعاتی به شیوة نرم افزارهای چند رسانه ای یا تحت وب، استفاده از فناوری های جدید جهت ارتباط با کاربر و آموزش وی (به اشتراک گذاری محیط کار ویندوز و (Net Meeting.

▪ راه اندازی گروه بحث الکترونیکی، تهیه پرسش های رایج کاربران و پاسخ آنها.

▪ ارسال اخبار جدید برای کاربران عضو به شیوة الکترونیکی هر ماه یا گاه به گاه .

▪ فراهم آوری Trial Access نیز باعث تبلیغ و استفاده بیشتر از مراکز اطلاع رسانی می شود.

▪ گسترش همکاری بین کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی، تا بتوانند با استفاده از موافقت نامه های مشترک از منابع اطلاعاتی یکدیگر بهره ببرند و منجر به کاهش هزینه ها شود. این مسأله اهمیت دسترسی به منابع اطلاعاتی را بر مالکیت آنها در عصر نوین اطلاعاتی نشان می دهد. مانند خدمات تحویل مدرک کتابخانه لینداهال (LHL) در مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوری.

▪ گسترش خدمات اشاعة گزینشی اطلاعات توسط دیگر کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی، به ویژه امروزه که بیشتر محققان با کمبود وقت مواجه اند.

▪ اضافه شدن گزینه «گزارش مشکلات» (Problem Report) جهت گزارش مشکلات توسط کاربران در تارنمای کتابخانه ها و مراکز اطـلاع رسانی و استفاده از بازخورد(Feed back) جهت ارتقای راه های دستیابی.
 
 
۱) استاد بخش علوم کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاه شیراز و رئیس مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوری
پست الکترونیکی: dean@srist.com
۲) کارشناس ارشد علوم کتابداری و اطلاع رسانی مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوری
پست الکترونیکی: negaresma@yahoo.com
۱۰. منابع
۱. ج ن اب ز اده ، روی ا. ۱۳۷۸. ب ررس ی رض ای ت اس ت ف اده ک ن ن دگ ان از پ ای گ اه دی س ک ف ش رده اری ک م وج ود در ک ت اب خ ان ه م ن طق ه ا ی ع ل وم و ت ک ن ول وژ ی ش ی ر از. پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه شیراز.
۲. درباغ عنبران، جعفر. ۱۳۷۷. بررسی رضایت استفاده کنندگان از پایگاه های اطلاعاتی کتابشناختی فارسی کتابخانه منطقه ای علوم و تکنولوژی شیراز. پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه شیراز.
۳. محمد اسماعیل، صدیقه.۱۳۸۴. کاربرد پذیری صفحات وب دانشگاه های صنعتی کشور. فصلنامه کتاب. ۱۶ (۶۱): ۱۰۷ ۱۳۶.
۴. مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوری .۱۳۸۶. گزارش آماری سال ۱۳۸۵. شیراز: مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوری.
۵. نوروزی چاکلی، عبدالرضا ۱۳۸۶. بررسی تطبیقی و ارزیابی برنامه ها و عملکردهای مراکز ملی اطلاعات علمی در ایران. پایان نامه دکتری، دانشگاه فردوسی مشهد.
۶. Covey, D. T. ۲۰۰۳. The Need to Improve Remote Access to Online Library Resources: filling the Gap between Commercial Vendor and Academic User Practice. Libraries and the Academy ۳(۴): ۵۵۷ ۵۹۹.
۷. Curtis, D. ۲۰۰۲. Knowing Remote Users, In Attracting, Educating, and Serving Remote Users Through the Web: A How to Do It Manual for Librarians. New York: Neal Schuman.
۸. Desktop Sharing. ۲۰۰۷. http://en.wikipedia.org/wiki/Desktop_sharing (accessed November ۲۰۰۷)
۹. George, C. A. ۲۰۰۳. A Study of Independent Access to Library Resources. http://www.library.cmu.edu/Libraries/LibQualPersonalControl.pdf (November ۲۰۰۶)
۱۰.Graham, K., and A. Grodzinski. ۲۰۰۱. Defining the Remote Library User: An Online Survey. Libraries and the Academy. ۱(۳):۲۸۹ ۳۰۸.
۱۱. Mikesell, J. S. ۲۰۰۲. Collaboration Between Distance Education Faculty and the Library: one size does not fitt All. Journal of Library Administration ۳۷(۳ ۴): ۴۵۱ ۴۶۴.
۱۲. Mi, J., and F. Nesta. ۲۰۰۶. Marketing library services to the net generation. Library Management ۲۷(۶/۷): ۴۱۱ ۴۲۲.
۱۳. Mikesell, B. L. ۲۰۰۲. Fee or Fees? New Commercial Services are changing the Equation. Journal of Library Administration ۳۷(۳ ۴): ۴۶۵ ۴۷۵.
۱۴. Moyo, L. M., and S. C. Ellysa.۲۰۰۳. Meeting the needs of remote library users. Library Management ۲۴(۶/۷): ۲۸۱ ۲۹۰.
۱۵. OCLC White Paper on the Information Habits of College Students. ۲۰۰۲. How Academic Librarians Can Influence Students&#۰۳۹; Web based Information Choices. http://www.mnstate.edu/schwartz/informationhabits.pdf (November ۲, ۲۰۰۶).
۱۶.Stowers, E., G. Galbraith, and L. K. Susan.۲۰۰۵. Creating a virtual branch library to serve a Remote Campus. Library Hi Tech ۲۳(۳): ۳۷۲ ۳۷۸.
۱۷. Thomsett Scott, B. C. ۲۰۰۶. Web Site Usability with Remote Users: Formal Usability Studies and Focus Groups. Journal of Library Administration۴۵ (۳ ۴): ۵۱۷ ۵۴۷.
[i]. Google
[ii]. Wang
[iii]. Carol
[iv]. OCLC
[v]. Accuracy
[vi]. Creditability
[vii]. Reliability
[viii]. Cost Effectiveness
[ix]. Ease of Use
[x]. Convenience
[xi]. Remote User
[xii]. Carty
[xiii]. Chat
[xiv]. Dial up
[xv]. Usability Testing
[xvi]. Thomsett Scott
[xvii]. www.srlst.com or www.ricest.ac.ir
[xviii]. Integrated Database
[xix]. Persian E Books
[xx] . Persian E Article
[xxi]. Persian E Journals
[xxii]. Iranian Experts
[xxiii]. BBS (Bulletin Broad System)
[xxiv]. Proxy Server
[xxv]. VPN: Virtual Private Network
[xxvi]. LibQual
[xxvii]. Carneige Mellon University
[xxviii]. Stowers
[xxix]. Las Vegas
[xxx]. Link
[xxxi]. Maintanance
[xxxii]. http://www.srlst.com/prices.htm
[xxxiii]. Markgraf
۴۴. به فناوری ها و نرم افزارهایی که دستیابی و همکاری از راه دور را از طریق محیط کار ویندوز میسر می سازند، ”به اشتراک گذاری محیط کار“ یا Desktop sharing می گویند. این برنامه یکی از خصوصیات ویندوز ۲۰۰۰ به بعد نیز می باشد می باشد و کاربر با ورود به این برنامه می تواند محیط کار رایانه ای را از راه دور ببیند و یا محیط کار رایانه خود را برای فرد مقابل در نقطه ای دور به اشتراک گذارد و کنترل آن را به عهده گیرد. (Wikipedia) به کارگیری مطالعات "قابلیت استفاده" برای کاربران راه دور نیز از این طریق میسر است.
[xxxv] .Open Access 
 
 
   نما مجله الکترونیکی پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران ( www.irandoc.ac.ir )  

  بر گرفته از مقالات ارسالی به آفتاب
 
 
 





نظرات کاربران

کاربر گرامی
پیام شما بعد از تایید مدیریت در این صفحه نمایش داده خواهد شد

نام*

پست الکترونیکی*

نظر*

: عبارت زیر را وارد کنید*


CAPTCHA

تبلیغات