1389-11-28 12:3:51
مجله های علمی دسترسی آزاد و الگوهای مالی نشر آنها (1)


 حمیدرضا جمالی مهموئی [۲]
حسین وکیلی مفرد
سعید اسدی
 
    
 
این مقاله ابتدا به مرور بحران کنونی تهیة نشریه های علمی و پژوهشی در کتابخانه های دانشگاهی و تخصصی که با مشکل افزایش هزینة اشتراک نشریه های ادواری مواجه هستند، می پردازد. سپس پیش زمینة ظهور نشریه های علمی رایگان موسوم به «مجله های دسترسی آزاد» را مورد بررسی قرار داده و به بحث در مورد الگوهای رایج برای تأمین مالی این شیوة نشر می پردازد. هدف نشریه های دسترسی آزاد که عموماً به صورت الکترونیکی منتشر می شوند این است که مقاله های علمی را به صورت رایگان در دسترس همگان قرار دهند. در الگوی سنتی، هزینه نشر یک نشریه از طریق حقّ اشتراک تأمین می شود. در عوض، مجله های دسترسی آزاد تلاش می کنند تا هزینة نشر خود را از مجرایی غیر از گرفتن حق اشتراک، از خوانندگان تأمین کنند. از شیوه های رایج مورد استفادة این مجله ها برای تأمین هزینه، می توان به گرفتن پول از مؤلفان برای نشر مقاله های آنان، درج آگهی تبلیغاتی، و یا جلب حمایت سازمانها و مؤسسات حامی پژوهش و نشر اشاره کرد. اگر چه تردیدهای بسیاری در مورد موفقیت این الگوی نشر مجله های علمی در دراز مدت وجود دارد، اما تعداد این مجله ها در حال حاضر رو به افزایش است و این می تواند دلیلی بر امکان همزیستی مجله های دسترسی آزاد در کنار مجله های سنتی باشد.

● مقدمه

تا پیش از قرن هفدهم میلادی، ارتباط علمی میان دانشمندان عموماً بر مکاتبه های شخصی متکی بود. در کنار کتاب که دستاوردهای درازمدت دانشمندان را به کندی به دیگران انتقال می داد، ارتباطات فردی و مکاتبه های شخصی، فرایند بهتری برای آگاهی سریع دانشمندان از فعالیتها و دستاوردهای یکدیگر به شمار می رفت. اما بتدریج بر شمار دانشمندان افزوده شد. پژوهشگران علاقه مند به رسمیت شناخته شدن از سوی همتایان خود، خواهان ارائه راهکاری برای ایمن ساختن اندیشه های خود از سرقت، و نیز مجرایی برای مطلع شدن از اخبار و دستاوردهای علمی حوزه خود بودند. شیوة سنتی ارتباط علمی، جوابگوی این نیازها نبود. در چنین بستری بود که نشریه های علمی پا به عرصه حیات نهادند و نیز انجمنهای علمی بتدریج شکل گرفته و گسترده شدند. اولین نشریة علمی، هفته نامه ای بود به نام «مجله دانشوران»[۳] که در پنجم ژانویه سال ۱۶۶۵ در فرانسه منتشر شد و از سال ۱۸۱۶ نام آن تغییر یافت (فتاحی و منصوریان,۱۳۸۱، ص۱۴). این نشریه در ابتدا صرفاً سیاهه ای از کتابهای مهم بود. اما اولین نشریه علمی به معنای صحیح تر مجلة Philosophical Transactions of Royal Society بود که در ششم مارس ۱۶۶۵ در انگلستان منتشر شد. انتشار هر دو نشریه مذکور هنوز ادامه دارد (Brown & Smith, ۱۹۸۰, p. ۴).

از سال ۱۶۶۵ که می توان آن را آغاز رسمی ارتباطات علمی به شیوه مدرن نامید، پیوسته بر تعداد دانشمندان، مقاله ها و نشریه های علمی افزوده شده است (Tenopir & King, ۲۰۰۰). افزایش چشمگیر انجمنهای علمی، بهبود خدمات پستی و نیز توسعه علوم و تقسیم آنها به زیرشاخه های متعدد طی سده های بعد، تأثیر بسزایی بر رشد تعداد نشریه های علمی داشت. هم اکنون انتشار نشریه های علمی تکامل یافته و به بلوغ رسیده است. امروزه شاهد نشر هزاران نشریه علمی ـ تخصصی در حوزه های مختلف علمی هستیم. انتشار مجله های علمی جدید پس از جنگ جهانی دوم شتاب گرفت و تا سال ۱۹۹۴ روند صعودی داشت به طوری که تنها در این سال ۱۰۵۰ عنوان به جمع نشریه های علمی افزوده شد. پس از آن، این روند سیر نزولی یافته است. در حال حاضر (شهریور ۱۳۸۴) تعداد نشریه های ادواری که تحت عنوان «علمی ـ دانشگاهی» در پایگاه اولریخ فهرست شده اند، به ۵۳۶۹۲ عنوان می رسد که از این میان ۲۳۱۸۱ عنوان از نوع «مجله» هستند و از میان این مجله ها نیز ۷۳۷۲ عنوان به صورت آنلاین قابل دسترس می باشند. نشریه ها از ۱۸۰۰ میلادی تاکنون دارای رشد ثابت ۴۶/۳ درصدی بوده اند (Mabe, ۲۰۰۳, p. ۱۹۶).

این روند افزایش تعداد دانشمندان، مقاله ها و مجله ها به مدت سه سده ادامه یافت، تا اینکه در نیمه دوم قرن بیستم نشانه های بحران بتدریج ظهور کرد. با وجود رشد متون علمی و تعداد دانشمندان که متقاضی دسترسی به این متون بودند، بودجه کتابخانه ها از رشد کافی برخوردار نبود و بسیاری شروع به لغو اشتراک برخی نشریه های خود کردند. این وضعیت در متون کتابداری و اطلاع رسانی به «بحران نشریه ها» معروف است (Manna, ۲۰۰۳). مقاله حاضر با توضیح بحران موجود در بازار مجله های علمی بویژه از منظر کتابداران و متخصصان اطلاع رسانی، سعی خواهد کرد نشر مجله های علمی رایگان موسوم به «مجله های دسترسی آزاد» را به عنوان یکی از راهکارهای به کارگرفته شده برای فایق آمدن بر این بحران و تسهیل ارتباطهای علمی تشریح نماید. روشهای مورد استفاده برای تأمین مالی این شیوة نشر مجله های علمی و چشم اندازهای آینده آنها نیز در بخشهای بعدی مقاله مورد بحث قرار می گیرند.

● بحران نشریه های علمی

طی سالهای اخیر، مطالب بسیاری در حوزه کتابداری و اطلاع رسانی درباره بحران نشریه ها منتشر شده است (برای نمونه نگاه کنید به: Geleijnse, ۱۹۹۹; Manna, ۲۰۰۳; Macgregor, ۲۰۰۵). این بحران که به مشکل فراروی کتابخانه های دانشگاهی و تخصصی برای اشتراک نشریه های علمی اشاره دارد، دارای دلایل مختلفی است و در حقیقت معرّف شکاف موجود میان میزان منابعی است که کتابخانه ها قادر به تهیه آنها هستند و میزان منابعی که پژوهشگران نیاز دارند. جوهره این بحران این است که از یک سو حجم مقاله ها و مجله های علمی و هزینه اشتراک نشریه های علمی افزایش یافته و می یابد و از سوی دیگر کتابخانه های دانشگاهی و تخصصی با بودجه محدود و انتظارهای رو به افزایش مراجعان برای تدارک نشریه های علمی بیشتر، مواجه هستند. در نتیجه، بیم آن می رود که کتابخانه ها قادر به همگامی با مخاطبان خود و برآوردن نیازهای اطلاعاتی آنان که همانا وظیفه اصلی کتابخانه هاست نباشند و این شکاف روز به روز عمیق تر شود.

آمار انجمن کتابخانه های پژوهشی آمریکا (ARL) نشان می دهد که در فاصله سالهای ۱۹۸۶ تا ۲۰۰۳، در حالی که شاهد افزایش ۲۶۰ درصدی هزینه اختصاص یافته به نشریه ها در کتابخانه ها هستیم، میزان نشریه های خریداری شده تا سال ۲۰۰۱ تقریباً سیر نزولی داشته و پس از آن قدری افزایش یافته است. میزان نشریه های خریداری شده در سال ۲۰۰۱ حدود ۵ درصد کاهش داشته است (ARL, ۲۰۰۳). نمودار ۲ به خوبی نمایی از وضعیت بحرانی نشریه ها را در کتابخانه ها نشان می دهد. کاهش هزینه یک واحد نشریه در سال ۲۰۰۱ به این علت است که در این سال ناشران بیشتری اقدام به ارائه اشتراک الکترونیک دسته جمعی نشریه های خود در قالب قراردادهای معروف به «قرارداد بزرگ» (Big Deal) نمودند(توضیح این قراردادها در ادامه ارائه می شود). همچنین، آمار نشان می دهد که هزینه صرف شده برای نشریه های الکترونیکی در کتابخاهای دانشگاهی آمریکا در فاصله سالهای ۱۹۹۴ تا ۲۰۰۳ بیش از هجده برابر شده است که نشان دهنده روند رو به افزایش گرایش کتابخانه ها به اشتراک نسخه الکترونیکی نشریه ها و نیز روند رو به افزایش هزینه اشتراک نشریه هاست (Young & Kyrillidou, ۲۰۰۴). در انگلستان نیز در حالی که در سالهای اخیر سهم ادواریها از بودجه کتابخانه های دانشگاهی حدود ۵۰ درصد افزایش یافته، اما کتابخانه ها نتوانسته اند تعداد نشریه های مورد اشتراک خود را ثابت حفظ کنند واین تعداد کاهش یافته است (House of Commons, ۲۰۰۴). این وضعیت قاعدتاً در سایر کشورها که اقتصاد ضعیف تری دارند، بدتر است.

عوامل متعددی در ایجاد این شرایط بحرانی دخالت دارند که می توان آنها را در قالب سه گروه عمده دسته بندی کرد:

الف) عوامل ناشی از سیاستهای ناشران

طی دهه های گذشته شاهد کاهش تدریجی مجله های علمی منتشر شده توسط دانشگاهها و انجمنهای علمی و استیلای ناشران خصوصی بر بازار نشر بوده ایم. بسیاری از دانشگاهها و انجمنهای علمی به دلیل مشکلات مالی و فنی، نشریه های علمی خود را به ناشران خصوصی فروخته و یا انتشار آنها را به این ناشران واگذار کرده اند. این گونه تصرف تدریجی مجله های علمی توسط ناشران خصوصی، گاه با اعتراض اعضای هیئت تحریریه نیز مواجه می شود. به عنوان مثال، در اکتبر ۲۰۰۱ چهل نفر از اعضای هیئت تحریریه مجله Machine Learning از انتشارات Kluwer برای حمایت از نشریه الکترونیکی Journal of Machine Learning Research (JMLR) استعفا دادند. همچنین در ۱۹۹۹، ۱۴ نفر از ۲۶ عضو هیئت تحریریه مجله Journal of Academic Librarianship در اعتراض به فروش آن به انتشارات الزویر استعفا دادند (Booth et al., ۲۰۰۲).

مشکل دیگر، نوع قراردادهای اشتراک مجله هاست که ناشران به کتابخانه ها و دیگر خریداران تحمیل می کنند. قراردادهای اشتراک گروهی مجله ها موسوم به «قرارداد بزرگ» که بویژه با گسترش دسترسی الکترونیک به مجله ها رواج بسیار یافته، منتقدان بسیاری دارد. به عنوان مثال، فالک در مقالة خود به شرح اعتراض کتابخانه های دانشگاهی علیه ناشران مجلات و قیمتهای آنها پرداخته است (Falk, ۲۰۰۴). طی این نوع قراردادها، کتابخانه یا گروهی از کتابخانه ها به عنوان یک کنسرسیوم با پرداخت مبلغی به ناشر، از حق دسترسی الکترونیک به تمامی نشریه های آن ناشر برخوردار می شوند. حق محدود کتابخانه ها برای گزینش نشریه های مورد نیازشان و نیز محدودیت در لغو اشتراک یک نشریه بخصوص در صورت عدم تمایل یا نیاز کتابخانه به آن نشریه، از جمله انتقادهای وارد است. (برای اطلاع بیشتر در مورد این قراردادها نگاه کنید به Ball, ۲۰۰۴; Van Orsdel & Born, ۲۰۰۳).

ب) عوامل مربوط به کتابخانه ها

کتابخانه های تخصصی و دانشگاهی به عنوان عمده ترین خریداران مجله های علمی، اهمیت زیادی در اقتصاد این صنعت دارند. با این حال، کاهش بودجه یا ناکافی بودن آن از مشکلات همیشگی کتابخانه هاست. برخی عوامل اقتصادی نیز گاه بر این مشکلات می افزایند. به عنوان مثال، نوسان نرخ برابری دلار در برابر یورو و پوند، گاه قدرت خرید کتابخانه های واقع در حوزة جغرافیایی یکی از این واحدهای پولی را کاهش می دهد. این مشکل در مورد کشورهای در حال توسعه نیز صدق می کند. روز به روز فشار بیشتری بر کتابخانه ها برای همگامی با روند علمی دانشگاهها یا سازمانهای مادر وارد می آید. کاربران لزوماً آگاهی چندانی از محدودیتهای مالی کتابخانه ها ندارند و ناتوانی آنها در تأمین به موقع مجله ها و کتابهای علمی را ممکن است ناشی از ضعف مدیریتی و خدماتی کتابخانه ها و کتابداران تلقی کنند. از این رو، شیوه های جدید و کارآمد تأمین منابع مانند دسترسی آزاد به مجله های الکترونیکی، اغلب از سوی کتابخانه ها و دیگر مراکز اطلاعاتی مورد استقبال قرار می گیرند.

ج) عوامل مربوط به خوانندگان

در میان منابع علمی، مقاله های نشریه های علمی برای دانشمندان و پژوهشگران اهمیت ویژه ای دارد. (Tenopir et al., ۲۰۰۵; Tenopir & King, ۲۰۰۲, p. ۲۵۹). افزایش تعداد دانشمندان و آثار علمی آنان از یک سو عامل رشد نشریه های علمی بوده و از سوی دیگر تقاضا برای نشریه های علمی را افزایش داده است. این تقاضا عمدتاً در کتابخانه های دانشگاهی و تخصصی تجلی یافته، زیرا پژوهشها (Tenopir, ۲۰۰۳; Tenopir & King, ۲۰۰۱, p. ۱۱۷) نشان داده که دانشمندان امروزه تمایل کمتری برای اشتراک نشریه ها به صورت شخصی دارند و بیشتر مقاله های مورد نیاز خود را از کتابخانه ها تأمین می کنند که یکی از دلایل آن می تواند هزینه های بالای اشتراک نشریه ها باشد.

همچنین برخی دانشمندان از کندی سرعت چرخه نشر در برخی مجله ها گلایه دارند و معتقدند با به کارگیری تسهیلات نشر الکترونیکی، می توان این فرایند و اجزای آن از جمله بررسی تخصصی[۵] را تسریع کرد. ذکر این نکته نیز حایز اهمیت است که نشر «دسترسی آزاد» به دلیل مزایای آن دارای جذابیت زیادی برای مؤلفان است. نتایج بررسیها (Lawrence, ۲۰۰۱, p. ۵۲۱; Antelman, ۲۰۰۴) نشان می دهد که مقاله های برخوردار از دسترسی آزاد، بیشتر خوانده شده و مورد استناد قرار می گیرند و طبعاً هر مؤلفی خواستار دسترس پذیری بیشتر و آسان تر به آثار خود است. تنها نکته در مورد مجله های دسترسی آزاد که بنا بر پیمایشهای انجام شده (Rowlands et al., ۲۰۰۴) به نظر می رسد موجب نگرانی مؤلفان و پژوهشگران شده، احتمال حذف یا افت کیفیت فرایند بررسی تخصصی در این نوع نشر و در نتیجه افت کیفیت مقاله های علمی است. این نگرانی نیز بیشتر از کمبود آگاهی در مورد این نوع نشر و از این سوء تفاهم ناشی می شود که مجله های دارای دسترسی آزاد فاقد فرایند بررسی تخصصی هستند. در حالی که مجلات دسترسی باز نیز همانند سایر مجلات علمی دارای گروه ویراستار و مراحل ویراستاری و گزینش مقالات می باشند.

تمامی این مشکلات در دسترسی دانشمندان به مجله های علمی، موجب شده گروهی در جستجوی شیوه ای دیگر برای دسترس پذیرکردن مقاله های علمی برآیند. در میان شیوه های مطرح و عملی شده می توان به ایجاد آرشیوهای نسخه های پیش از چاپ مقالات[۶]، مجموعه های سازمانی[۷] و انتشار نشریه های علمی به شیوه دسترسی آزاد اشاره کرد.

● مجله های علمی دسترسی آزاد و پیشینه آنها

تاکنون تعاریف متعددی برای نشر دسترسی آزاد از سوی این نشریه ها و یا در نشستها و همایشهای بین المللی ارائه شده است (برای مروری کلی بر نشر دسترسی آزاد، نگاه کنید به Suber, ۲۰۰۴). با وجود تعدد تعاریف موجود، جوهرة اکثر آنها یکسان است. در اینجا به عنوان نمونه، تعریف ارائه شده در بیانیه «بتسدا»[۸] در مورد نشر دسترسی آزاد، ارائه می شود:

«نشر دسترسی آزاد»، نشریه ای است که ازدو ویژگی برخوردار باشد:

الف) نویسندگان و دارندگان حقوق پدیدآورنده، اختیار همیشگی و قطعی دسترسی به اثر و نیز تکثیر، استفاده، توزیع، انتقال و نمایش آن اثر به دیگران و تولید و گسترش اقتباسهایی از آن به هر شکل دیجیتال برای مقاصد مجاز را به همه خوانندگان واگذار می کنند، مشروط بر آنکه این استفاده و توزیع با استناد کامل به نام پدیدآورندگان باشد. همچنین، خوانندگان می توانند تعداد محدودی نسخه چاپی آن اثر را برای استفاده شخصی تکثیر نمایند.

ب) نسخه ای کامل از آن نوشته همراه با تمام مواد پیوست به آن از جمله آگهی اعلام دسترس پذیری آزاد اثر، در دست کم یک بانک اطلاعاتی پیوسته (مانند کتابخانه های دیجیتال) نگهداری شود که این بانک یا مخزن می تواند متعلق به یک نهاد آموزشی، انجمن پژوهشی، نهاد دولتی یا هر سازمان معتبر دیگری باشد که به دنبال دسترسی آزاد، توزیع نامحدود و نگهداری طولانی مدت آثار است»(Bethesda, ۲۰۰۳).

نکته ای که باید به آن توجه داشت، تمایز میان نشریه های علمی دسترسی آزاد و سایر موارد برخوردار از دسترسی آزاد است. به عنوان مثال، مجموعه های سازمانی نیز عموماً دارای دسترسی آزاد هستند اما بحث ما در اینجا تنها به مجله های علمی با دسترسی آزاد محدود می شود. مجموعه های سازمانی معمولاً دربرگیرنده نسخه های پیش از چاپ مقالات و یا گزارشهای پژوهشی هستند. این مواد لزوماً مورد بررسی تخصصی قرار نمی گیرند.

راهنمای مجله های دارای دسترسی آزاد[۹]، مجلة دسترسی آزاد را مجله ای تعریف کرده که «برای انتشار از الگویی استفاده می کند که در آن هیچ هزینه ای از خواننده دریافت نمی شود و خواننده از حق خواندن، چاپ کردن، بارگذاری کردن، ارسال به دیگران و پیوند دادن به آن برخوردار است».

تعاریف فوق گویای چگونگی تولید و بهره گیری از مجله های دسترسی آزاد است. اما از آنجا که تأکید ما در اینجا بر نشریه های علمی است و از آنجا که کنترل کیفی مقاله های علمی اهمیت بسیاری دارد، باید اصل کنترل کیفی یا بررسی تخصصی را نیز به ویژگی این مجله ها افزود. به طور خلاصه، ویژگیهای مجله های علمی دسترسی آزاد را می توان چنین برشمرد:

▪ دارای دسترسی نامحدود پیوسته روی اینترنت هستند.

▪ خواننده از حق خواندن، چاپ کردن، بارگذاری کردن، ارسال به دیگران و پیوند دادن به آنها برخوردار است.

▪ برخلاف نشریه های دیگر که مؤلف معمولاً پیش از نشر مقاله با امضای موافقتنامه ای بخش زیادی از حقوق خود را به ناشر منتقل می کند؛ در مجله های دسترسی آزاد، مؤلف معمولاً صاحب حقوق خود باقی می ماند.

▪ پذیرش مقاله ها برای نشر در این مجله ها منوط به تأیید چند داور و گذراندن فرایند بررسی تخصصی است.

پیشینه ایدة دسترسی آزاد به متون علمی حتی به پیش از همگانی شدن اینترنت و رشد نشریه های الکترونیکی آزاد برمی گردد. پل گینسپارگ[۱۰]، فیزیکدانِ آزمایشگاه فیزیک لوس آلاموس[۱۱] در ۱۹۹۱ اقدام به تأسیس یک آرشیو پیوسته از نسخه پیش چاپ مقاله های فیزیک کرد تا دسترسی فیزیکدانان به مقاله های یکدیگر را تسهیل کند (Schaffer, ۲۰۰۴). اما در سالهای اخیر، توجه بیشتری به دسترسی آزاد به متون علمی معطوف گردیده است و علاوه بر دانشمندان و برخی ناشران و مؤسسه های حامی پژوهش، دولتها نیز وارد این عرصه شده اند. به عنوان نمونه، کمیته علم و فناوری مجلس عوام انگلستان در ۲۰۰۳ اقدام به تفحص در مورد نشر مجله ها و مطالب علمی و پدیده دسترسی آزاد در این حوزه کرد (House of Commons, ۲۰۰۴). همچنین، بر اساس قانون آزادی اطلاعات انگلیس که در ۳۰ نوامبر ۲۰۰۰ به تصویب رسیده و از اول ژانویه ۲۰۰۵ به اجرا درآمده است، نهادها و مؤسسه های عمومی (نظیر نهادهای دولتی، دانشگاهها، مدارس و ...) موظفند تا اطلاعات خود را به رایگان در دسترس عموم قرار دهند. ایده اصلی این نوع قوانین این است که چون هزینة نهادهای عمومی از بودجه عمومی یعنی در حقیقت از مالیات پرداخت شده توسط خود مردم تأمین می شود، همه مردم باید به اطلاعات به صورت رایگان دسترسی داشته باشند. این استدلال در مورد برخی حوزه های علمی نیز برای پشتیبانی از دسترسی آزاد، به کار می رود. به عنوان مثال، مؤسسه ملی بهداشت آمریکا[۱۲] که یک نهاد عمومی وابسته به دولت است، تأمین کنندة مالی بخش بزرگی از پژوهشهای پزشکی این کشور است. به طور کلی، دولت آمریکا تأمین کننده مالی حدود ۵۶ درصد از فعالیتهای پژوهشی این کشور است (Falk, ۲۰۰۴, p. ۵۲۷).از این رو، بسیاری معتقدند مقاله هایی که دانشمندان در نتیجه این پژوهشها ـ که با مالیات مردم پشتیبانی مالی شده اند ـ منتشر می کنند، باید برای عموم مردم به طور رایگان دسترس پذیر باشند. اینکه یک مؤسسه ـ عموماً دولتی ـ مبالغ هنگفتی برای پژوهش هزینه کند و نتیجه پژوهش پژوهشگران آن بدون پرداخت هزینه ای به نویسندگان یا مؤسسه آنها توسط یک ناشر خصوصی منتشر شود، و پس از انتشار مقاله، آن پژوهشگر و یا مؤسسه وی برای دسترسی به همان مجله مجبور به پرداخت مبلغ زیادی به عنوان حق اشتراک باشد، از سوی بسیاری از پژوهشگران و دانشمندان پذیرفته نیست. برخی مطالعات نشان می دهند که پژوهشگران و دانشمندان نمی توانند دلیل قیمت بالای نشریه های علمی را درک کنند. یک پیمایش بین المللی که به منظور سنجش میزان آگاهی مؤلفان درباره نشریه های دسترسی آزاد و نیز انتشار نشریه های علمی انجام شده مؤید این ادعاست. برخی از مؤلفان طی این پیمایش اذعان داشته اند که نمی توانند علت قیمت بالای نشریه ها را دریابند چرا که این روزها تایپ مقاله ها را عموماً خود مؤلفان انجام می دهند، داوران مجله ها حقوقی دریافت نمی کنند، و تنها پرداخت هزینه های چاپ و صحافی بر عهده ناشران است. (Rowlands et al., ۲۰۰۴, p. ۱۰).
 
 
  منابع
(توضیح: تمامی منابع آنلاین زیر، آخرین بار در ۸/۱۱/۸۳ مورد بازدید قرار گرفتند)
ـ فتاحی, رحمت الله و منصوریان, یزدان . (۱۳۸۱). مدیریت نشریه های ادواری: جنبه های نظری و کاربردی گزینش, فراهم آوری و ارائه خدمات ادواریهای چاپی و الکترونیکی. تهران. انتشارات دبیزش.
Antelman, K. (۲۰۰۴), “Do open access articles have a greater research impact?”, College & Research Libraries, ۶۵(۵), pp. ۳۷۲ ۳۸۲.
ARL (۲۰۰۳), ARL Statistics ۲۰۰۲ ۰۳, Monograph and Serial Costs in ARL Libraries ۱۹۸۶ ۲۰۰۳, Washington, D.C: Association of Research Libraries. Available at: http://www.arl.org/stats/arlstat/ graphs/۲۰۰۳/monser۰۳.pdf
Ball, D. (۲۰۰۴), “What’s the ‘big deal’, and why is it a bad deal for universities?”, Interlending and Document Supply, ۳۲(۲), pp.۱۱۷–۱۲۵.
Bethesda Statement on Open Access Publishing (۲۰۰۳, July ۲۰), http://www.earlham.edu/~peters/fos/bethesda.htm
Booth, A. et al. (۲۰۰۲), “University at Buffalo Libraries’ Strategic Planning Process, Environmental Scan Subgroup Report, Scholarly Communication, Research, and Libraries”, Available at: http://libweb .lib.buffalo.edu/sw/stplan/envscans/env collaborations.pdfen
Brown, C. D. & Smith, L. S. (۱۹۸۰) “Serials: past, present and future”, ۲nd ed. Birmingham (AL): EBSCO Industries.
Davis, P. et al. (۲۰۰۴, August ۹), Report of the CUL Task Force on Open Access Publishing, Available at: http://dspace.library.cornell. edu/bitstream/۱۸۱۳/۱۹۳/۳/OATF_Report_۸ ۹.pdf
DOAJ (۲۰۰۴), Directory of Open Access Journals, http://www .doaj.org/articles/about#definitions
Falk, H. (۲۰۰۴), “Open access gains momentum”, The Electronic Library, ۲۲(۶), pp.۵۲۷ ۵۳۰.
Geleijnse, H. (۱۹۹۹), “Licensing Principles, Consortia and Practical Experiences”, Liber Quarterly: The Journal of European Research Libraries, ۹(۴), pp. ۴۰۲ ۴۱۲.
Gooden, P. et al (۲۰۰۲, September ۳۰), Scientific Publishing: Knowledge is Power, Morgan Stanley, Available at: http://www.alpsp. org/MorgStan۳۰۰۹۰۲.pdf
Goodman, D. (۲۰۰۵), “Open access: what comes next?”, Learned Publishing, ۱۸(۱), pp.۱۳ ۲۳.
House of Commons (۲۰۰۴), “Scientific Publications: Free for all?” British Government, House of Commons, Science and Technology Committee, Tenth Report of Session ۲۰۰۳ ۰۴, Available at: http://www.publications.parliament.uk/pa/cm۲۰۰۳۰۴/cmselect/ cmsctech/۳۹۹/۳۹۹.pdf
Hovav, A. & Gray, P. (۲۰۰۴), “Managing academic e journals”, Communications of the ACM, ۴۷ (۴), pp. ۷۹ ۸۲.
Lawrence, S. (۲۰۰۱), “Online or invisible?” Nature, ۴۱۱(۶۸۳۷), p.۵۲۱.
Mabe, M. (۲۰۰۳), “The growth and number of journals”, Serials, ۱۶(۲), pp.۱۹۱ ۱۹۷.
Macgregor, G. (۲۰۰۵), “The nature of information in the twenty first century: Conundrums for the informatics community?”, Library Review, ۵۴(۱), pp. ۱۰ ۲۳.
Manna, M. L. (۲۰۰۳), “The economics of publishing and the publishing of economics”, Library Review, ۵۲(۱), pp.۱۸ ۲۸
Mehrdad, M., Heydari, A., Sarbolouki, M. N., Etemad, Sh. (۲۰۰۴), “Basic science in the Islamic Republic of Iran”, Scientometrics, ۶۱(۱), pp. ۷۹ ۸۸.
Mogge, D. (۱۹۹۹), “Seven Years of Tracking Electronic Publishing: The ARL Directory of Electronic Journals, Newsletters and Academic Discussion Lists”, Library Hi Tech, ۱۷(۱), pp.۱۷ ۲۵.
Rowlands, I., Nicholas, D. & Huntingdon, P. (۲۰۰۴), “Scholarly Communication in the Digital Environment: What do authors want? Findings of an international survey of author opinion: project report. ۱۸ March ۲۰۰۴”, City University London, Department of Information Science, Centre for Information Behaviour and the Evaluation of Research (Ciber). Available: http://ucl.ac.uk/ciber
Schaffer, A. (۲۰۰۴, December ۱۴), “Open Access, should scientific articles be available online and free to the public?”, Slate, Available: http://slate.msn.com/id/۲۱۱۱۰۲۳
Suber, P. (۲۰۰۴, November ۴), Open Access Overview, Available at: http://www.earlham.edu/~peters/fos/overview.htm
Tamber, P. S., Godlee, F. & Newmark, P. (۲۰۰۳), “Open access to peer reviewed research: making it happen”, Lancet, ۳۶۲: pp.۱۵۷۵ ۱۵۷۷.
Tenopir, C. (۲۰۰۳), “Use and users of electronic library resources: an overview and analysis of recent research studies. Report for the Council on Library and Information Resources. August ۲۰۰۳”, Available at:www.clir.org/pubs/reports/pub۱۲۰/ pub۱۲۰.pdf
Tenopir, C. & King, D. W. (۲۰۰۰), Towards Electronic Journals: Realities for Scientists, Librarians, and Publishers. Washington, D.C.: Special Libraries Association.
Tenopir, C.& King, D.W (۲۰۰۱), “The use and value of scientific journals: past, present and future”, Serials, ۱۴(۲), pp. ۱۱۳ ۱۲۰.
Tenopir, C. & King, D.W (۲۰۰۲), “Reading behaviour and electronic journals”, Learned Publishing, ۱۵(۴), p. ۲۵۹ ۱۶۵.
Tenopir, C. & King, D.W., Boyce, P., Grayson, M. & Paulson, K. (۲۰۰۵), “Relying on electronic journals: reading patterns of Astronomers”, Journal of the American Society for Information Science and Technology, ۵۶ (۸), ۷۸۶–۸۰۲.
Ulrich&#۰۳۹;s International Periodicals Directory, Online database (۲۰۰۴), New Providence, NJ: R.R. Bowker.
Van Orsdel, L. & Born, K. (۲۰۰۳, April ۱۵), “Big Chill on the Big Deal?”, Library Journal, Issue: ۷, Available: http://www.library journal.com/
Young, M, & Kyrillidou, M. (۲۰۰۴), ARL supplementary statistics ۲۰۰۲ ۰۳, Washington, D.C: Association of Research Libraries. Available at: http://www.arl.org/stats/pubpdf/sup۰۳.pdf
۱. در متون فارسی، معادل یکسانی برای اصطلاح Open access وجود ندارد و عبارت مجله های دسترسی باز، مجله های دسترسی آزاد و یا مجله های با دسترسی آزاد را می توان به کار برد. در این مقاله از عبارت «مجله های دسترسی آزاد» که گویاتر به نظر می رسد، استفاده شده است.
۲. حمیدرضا جمالی مهموئی، دانشجوی دکترای اطلاع رسانی دانشگاه لندن. حسین وکیلی مفرد، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی همدان. سعید اسدی، دانشجوی دکترای فناوری اطلاعات دانشگاه کوئینزلند استرالیا
۱. Journal des scavants.
۱. این آمار برگرفته از جستجوی انجام شده در پایگاه اولریخ در بهمن ۱۳۸۳ است.
۱. Peer Review
۲. Preprint Archives
۳. Institutional Repositories
۴. Bethesd
۱. Directory of Open Access Journals (http://www.doaj.org/)
۱. Paul Ginsparg
۲. Los Alamos
۱. National Institute of Health (NIH)
۱. Springer
۱. http://bmj.bmjjournals.com/
۲. Iranian Journal of Medical Sciences (http://www.sums.ac.ir/~ijms/)
[۱۶] ۳. http://www.biomedcentral.com
۱. http://jbiol.com
۲. Public Library of Science: PLoS (http://www.plos.org)
[۱۹] ۳. http://medicine.plosjournals.org/
۱. برای سیاهه ای از این مجله ها نگاه کنید به: http://www.webology.ir/persiagateway/iranianjournals.html 
 
 
   کتابداری و اطلاع رسانی 
 
 بر گرفته از مقالات ارسالی به آفتاب





نظرات کاربران

کاربر گرامی
پیام شما بعد از تایید مدیریت در این صفحه نمایش داده خواهد شد

نام*

پست الکترونیکی*

نظر*

: عبارت زیر را وارد کنید*


CAPTCHA

تبلیغات